Parva.Adhyaya 14.51

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

ततोऽभ्यचोदयत्कृष्णो युज्यतामिति दारुकम्मुहूर्तादिव चाचष्ट युक्तमित्येव दारुकः

tato'bhyacodayatkṛṣṇo yujyatāmiti dārukammuhūrtādiva cācaṣṭa yuktamityeva dārukaḥ

तथैव चानुयात्राणि चोदयामास पाण्डवःसज्जयध्वं प्रयास्यामो नगरं गजसाह्वयम्

tathaiva cānuyātrāṇi codayāmāsa pāṇḍavaḥsajjayadhvaṃ prayāsyāmo nagaraṃ gajasāhvayam

इत्युक्ताः सैनिकास्ते तु सज्जीभूता विशां पतेआचख्युः सज्जमित्येव पार्थायामिततेजसे

ityuktāḥ sainikāste tu sajjībhūtā viśāṃ pateācakhyuḥ sajjamityeva pārthāyāmitatejase

ततस्तौ रथमास्थाय प्रयातौ कृष्णपाण्डवौविकुर्वाणौ कथाश्चित्राः प्रीयमाणौ विशां पते

tatastau rathamāsthāya prayātau kṛṣṇapāṇḍavauvikurvāṇau kathāścitrāḥ prīyamāṇau viśāṃ pate

रथस्थं तु महातेजा वासुदेवं धनंजयःपुनरेवाब्रवीद्वाक्यमिदं भरतसत्तम

rathasthaṃ tu mahātejā vāsudevaṃ dhanaṃjayaḥpunarevābravīdvākyamidaṃ bharatasattama

त्वत्प्रसादाज्जयः प्राप्तो राज्ञा वृष्णिकुलोद्वहनिहताः शत्रवश्चापि प्राप्तं राज्यमकण्टकम्

tvatprasādājjayaḥ prāpto rājñā vṛṣṇikulodvahanihatāḥ śatravaścāpi prāptaṃ rājyamakaṇṭakam

नाथवन्तश्च भवता पाण्डवा मधुसूदनभवन्तं प्लवमासाद्य तीर्णाः स्म कुरुसागरम्

nāthavantaśca bhavatā pāṇḍavā madhusūdanabhavantaṃ plavamāsādya tīrṇāḥ sma kurusāgaram

विश्वकर्मन्नमस्तेऽस्तु विश्वात्मन्विश्वसंभवयथाहं त्वा विजानामि यथा चाहं भवन्मनाः

viśvakarmannamaste'stu viśvātmanviśvasaṃbhavayathāhaṃ tvā vijānāmi yathā cāhaṃ bhavanmanāḥ

त्वत्तेजःसंभवो नित्यं हुताशो मधुसूदनरतिः क्रीडामयी तुभ्यं माया ते रोदसी विभो

tvattejaḥsaṃbhavo nityaṃ hutāśo madhusūdanaratiḥ krīḍāmayī tubhyaṃ māyā te rodasī vibho

त्वयि सर्वमिदं विश्वं यदिदं स्थाणुजङ्गमम्त्वं हि सर्वं विकुरुषे भूतग्रामं सनातनम्

tvayi sarvamidaṃ viśvaṃ yadidaṃ sthāṇujaṅgamamtvaṃ hi sarvaṃ vikuruṣe bhūtagrāmaṃ sanātanam

पृथिवीं चान्तरिक्षं च तथा स्थावरजङ्गमम्हसितं तेऽमला ज्योत्स्ना ऋतवश्चेन्द्रियान्वयाः

pṛthivīṃ cāntarikṣaṃ ca tathā sthāvarajaṅgamamhasitaṃ te'malā jyotsnā ṛtavaścendriyānvayāḥ

प्राणो वायुः सततगः क्रोधो मृत्युः सनातनःप्रसादे चापि पद्मा श्रीर्नित्यं त्वयि महामते

prāṇo vāyuḥ satatagaḥ krodho mṛtyuḥ sanātanaḥprasāde cāpi padmā śrīrnityaṃ tvayi mahāmate

रतिस्तुष्टिर्धृतिः क्षान्तिस्त्वयि चेदं चराचरम्त्वमेवेह युगान्तेषु निधनं प्रोच्यसेऽनघ

ratistuṣṭirdhṛtiḥ kṣāntistvayi cedaṃ carācaramtvameveha yugānteṣu nidhanaṃ procyase'nagha

सुदीर्घेणापि कालेन न ते शक्या गुणा मयाआत्मा च परमो वक्तुं नमस्ते नलिनेक्षण

sudīrgheṇāpi kālena na te śakyā guṇā mayāātmā ca paramo vaktuṃ namaste nalinekṣaṇa

विदितो मेऽसि दुर्धर्ष नारदाद्देवलात्तथाकृष्णद्वैपायनाच्चैव तथा कुरुपितामहात्

vidito me'si durdharṣa nāradāddevalāttathākṛṣṇadvaipāyanāccaiva tathā kurupitāmahāt

त्वयि सर्वं समासक्तं त्वमेवैको जनेश्वरःयच्चानुग्रहसंयुक्तमेतदुक्तं त्वयानघ

tvayi sarvaṃ samāsaktaṃ tvamevaiko janeśvaraḥyaccānugrahasaṃyuktametaduktaṃ tvayānagha

एतत्सर्वमहं सम्यगाचरिष्ये जनार्दनइदं चाद्भुतमत्यर्थं कृतमस्मत्प्रियेप्सया

etatsarvamahaṃ samyagācariṣye janārdanaidaṃ cādbhutamatyarthaṃ kṛtamasmatpriyepsayā

यत्पापो निहतः संख्ये कौरव्यो धृतराष्ट्रजःत्वया दग्धं हि तत्सैन्यं मया विजितमाहवे

yatpāpo nihataḥ saṃkhye kauravyo dhṛtarāṣṭrajaḥtvayā dagdhaṃ hi tatsainyaṃ mayā vijitamāhave

भवता तत्कृतं कर्म येनावाप्तो जयो मयादुर्योधनस्य संग्रामे तव बुद्धिपराक्रमैः

bhavatā tatkṛtaṃ karma yenāvāpto jayo mayāduryodhanasya saṃgrāme tava buddhiparākramaiḥ

कर्णस्य च वधोपायो यथावत्संप्रदर्शितःसैन्धवस्य च पापस्य भूरिश्रवस एव च

karṇasya ca vadhopāyo yathāvatsaṃpradarśitaḥsaindhavasya ca pāpasya bhūriśravasa eva ca

अहं च प्रीयमाणेन त्वया देवकिनन्दनयदुक्तस्तत्करिष्यामि न हि मेऽत्र विचारणा

ahaṃ ca prīyamāṇena tvayā devakinandanayaduktastatkariṣyāmi na hi me'tra vicāraṇā

राजानं च समासाद्य धर्मात्मानं युधिष्ठिरम्चोदयिष्यामि धर्मज्ञ गमनार्थं तवानघ

rājānaṃ ca samāsādya dharmātmānaṃ yudhiṣṭhiramcodayiṣyāmi dharmajña gamanārthaṃ tavānagha

रुचितं हि ममैतत्ते द्वारकागमनं प्रभोअचिराच्चैव दृष्टा त्वं मातुलं मधुसूदनबलदेवं च दुर्धर्षं तथान्यान्वृष्णिपुंगवान्

rucitaṃ hi mamaitatte dvārakāgamanaṃ prabhoacirāccaiva dṛṣṭā tvaṃ mātulaṃ madhusūdanabaladevaṃ ca durdharṣaṃ tathānyānvṛṣṇipuṃgavān

एवं संभाषमाणौ तौ प्राप्तौ वारणसाह्वयम्तथा विविशतुश्चोभौ संप्रहृष्टनराकुलम्

evaṃ saṃbhāṣamāṇau tau prāptau vāraṇasāhvayamtathā viviśatuścobhau saṃprahṛṣṭanarākulam

तौ गत्वा धृतराष्ट्रस्य गृहं शक्रगृहोपमम्ददृशाते महाराज धृतराष्ट्रं जनेश्वरम्

tau gatvā dhṛtarāṣṭrasya gṛhaṃ śakragṛhopamamdadṛśāte mahārāja dhṛtarāṣṭraṃ janeśvaram

विदुरं च महाबुद्धिं राजानं च युधिष्ठिरम्भीमसेनं च दुर्धर्षं माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौधृतराष्ट्रमुपासीनं युयुत्सुं चापराजितम्

viduraṃ ca mahābuddhiṃ rājānaṃ ca yudhiṣṭhirambhīmasenaṃ ca durdharṣaṃ mādrīputrau ca pāṇḍavaudhṛtarāṣṭramupāsīnaṃ yuyutsuṃ cāparājitam

गान्धारीं च महाप्राज्ञां पृथां कृष्णां च भामिनीम्सुभद्राद्याश्च ताः सर्वा भरतानां स्त्रियस्तथाददृशाते स्थिताः सर्वा गान्धारीं परिवार्य वै

gāndhārīṃ ca mahāprājñāṃ pṛthāṃ kṛṣṇāṃ ca bhāminīmsubhadrādyāśca tāḥ sarvā bharatānāṃ striyastathādadṛśāte sthitāḥ sarvā gāndhārīṃ parivārya vai

ततः समेत्य राजानं धृतराष्ट्रमरिंदमौनिवेद्य नामधेये स्वे तस्य पादावगृह्णताम्

tataḥ sametya rājānaṃ dhṛtarāṣṭramariṃdamaunivedya nāmadheye sve tasya pādāvagṛhṇatām

गान्धार्याश्च पृथायाश्च धर्मराज्ञस्तथैव चभीमस्य च महात्मानौ तथा पादावगृह्णताम्

gāndhāryāśca pṛthāyāśca dharmarājñastathaiva cabhīmasya ca mahātmānau tathā pādāvagṛhṇatām

क्षत्तारं चापि संपूज्य पृष्ट्वा कुशलमव्ययम्तैः सार्धं नृपतिं वृद्धं ततस्तं पर्युपासताम्

kṣattāraṃ cāpi saṃpūjya pṛṣṭvā kuśalamavyayamtaiḥ sārdhaṃ nṛpatiṃ vṛddhaṃ tatastaṃ paryupāsatām

ततो निशि महाराज धृतराष्ट्रः कुरूद्वहान्जनार्दनं च मेधावी व्यसर्जयत वै गृहान्

tato niśi mahārāja dhṛtarāṣṭraḥ kurūdvahānjanārdanaṃ ca medhāvī vyasarjayata vai gṛhān

तेऽनुज्ञाता नृपतिना ययुः स्वं स्वं निवेशनम्धनंजयगृहानेव ययौ कृष्णस्तु वीर्यवान्

te'nujñātā nṛpatinā yayuḥ svaṃ svaṃ niveśanamdhanaṃjayagṛhāneva yayau kṛṣṇastu vīryavān

तत्रार्चितो यथान्यायं सर्वकामैरुपस्थितःकृष्णः सुष्वाप मेधावी धनंजयसहायवान्

tatrārcito yathānyāyaṃ sarvakāmairupasthitaḥkṛṣṇaḥ suṣvāpa medhāvī dhanaṃjayasahāyavān

प्रभातायां तु शर्वर्यां कृतपूर्वाह्णिकक्रियौधर्मराजस्य भवनं जग्मतुः परमार्चितौयत्रास्ते स सहामात्यो धर्मराजो महामनाः

prabhātāyāṃ tu śarvaryāṃ kṛtapūrvāhṇikakriyaudharmarājasya bhavanaṃ jagmatuḥ paramārcitauyatrāste sa sahāmātyo dharmarājo mahāmanāḥ

ततस्तौ तत्प्रविश्याथ ददृशाते महाबलौधर्मराजानमासीनं देवराजमिवाश्विनौ

tatastau tatpraviśyātha dadṛśāte mahābalaudharmarājānamāsīnaṃ devarājamivāśvinau

तौ समासाद्य राजानं वार्ष्णेयकुरुपुंगवौनिषीदतुरनुज्ञातौ प्रीयमाणेन तेन वै

tau samāsādya rājānaṃ vārṣṇeyakurupuṃgavauniṣīdaturanujñātau prīyamāṇena tena vai

ततः स राजा मेधावी विवक्षू प्रेक्ष्य तावुभौप्रोवाच वदतां श्रेष्ठो वचनं राजसत्तमः

tataḥ sa rājā medhāvī vivakṣū prekṣya tāvubhauprovāca vadatāṃ śreṣṭho vacanaṃ rājasattamaḥ

विवक्षू हि युवां मन्ये वीरौ यदुकुरूद्वहौब्रूत कर्तास्मि सर्वं वां न चिरान्मा विचार्यताम्

vivakṣū hi yuvāṃ manye vīrau yadukurūdvahaubrūta kartāsmi sarvaṃ vāṃ na cirānmā vicāryatām

इत्युक्ते फल्गुनस्तत्र धर्मराजानमब्रवीत्विनीतवदुपागम्य वाक्यं वाक्यविशारदः

ityukte phalgunastatra dharmarājānamabravītvinītavadupāgamya vākyaṃ vākyaviśāradaḥ

अयं चिरोषितो राजन्वासुदेवः प्रतापवान्भवन्तं समनुज्ञाप्य पितरं द्रष्टुमिच्छति

ayaṃ ciroṣito rājanvāsudevaḥ pratāpavānbhavantaṃ samanujñāpya pitaraṃ draṣṭumicchati

स गच्छेदभ्यनुज्ञातो भवता यदि मन्यसेआनर्तनगरीं वीरस्तदनुज्ञातुमर्हसि

sa gacchedabhyanujñāto bhavatā yadi manyaseānartanagarīṃ vīrastadanujñātumarhasi

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

पुण्डरीकाक्ष भद्रं ते गच्छ त्वं मधुसूदनपुरीं द्वारवतीमद्य द्रष्टुं शूरसुतं प्रभुम्

puṇḍarīkākṣa bhadraṃ te gaccha tvaṃ madhusūdanapurīṃ dvāravatīmadya draṣṭuṃ śūrasutaṃ prabhum

रोचते मे महाबाहो गमनं तव केशवमातुलश्चिरदृष्टो मे त्वया देवी च देवकी

rocate me mahābāho gamanaṃ tava keśavamātulaściradṛṣṭo me tvayā devī ca devakī

मातुलं वसुदेवं त्वं बलदेवं च माधवपूजयेथा महाप्राज्ञ मद्वाक्येन यथार्हतः

mātulaṃ vasudevaṃ tvaṃ baladevaṃ ca mādhavapūjayethā mahāprājña madvākyena yathārhataḥ

स्मरेथाश्चापि मां नित्यं भीमं च बलिनां वरम्फल्गुनं नकुलं चैव सहदेवं च माधव

smarethāścāpi māṃ nityaṃ bhīmaṃ ca balināṃ varamphalgunaṃ nakulaṃ caiva sahadevaṃ ca mādhava

आनर्तानवलोक्य त्वं पितरं च महाभुजवृष्णींश्च पुनरागच्छेर्हयमेधे ममानघ

ānartānavalokya tvaṃ pitaraṃ ca mahābhujavṛṣṇīṃśca punarāgaccherhayamedhe mamānagha

स गच्छ रत्नान्यादाय विविधानि वसूनि चयच्चाप्यन्यन्मनोज्ञं ते तदप्यादत्स्व सात्वत

sa gaccha ratnānyādāya vividhāni vasūni cayaccāpyanyanmanojñaṃ te tadapyādatsva sātvata

इयं हि वसुधा सर्वा प्रसादात्तव माधवअस्मानुपगता वीर निहताश्चापि शत्रवः

iyaṃ hi vasudhā sarvā prasādāttava mādhavaasmānupagatā vīra nihatāścāpi śatravaḥ

एवं ब्रुवति कौरव्ये धर्मराजे युधिष्ठिरेवासुदेवो वरः पुंसामिदं वचनमब्रवीत्

evaṃ bruvati kauravye dharmarāje yudhiṣṭhirevāsudevo varaḥ puṃsāmidaṃ vacanamabravīt

तवैव रत्नानि धनं च केवल;म्धरा च कृत्स्ना तु महाभुजाद्य वैयदस्ति चान्यद्द्रविणं गृहेषु मे; त्वमेव तस्येश्वर नित्यमीश्वरः

tavaiva ratnāni dhanaṃ ca kevala;mdharā ca kṛtsnā tu mahābhujādya vaiyadasti cānyaddraviṇaṃ gṛheṣu me; tvameva tasyeśvara nityamīśvaraḥ

तथेत्यथोक्तः प्रतिपूजितस्तदा; गदाग्रजो धर्मसुतेन वीर्यवान्पितृष्वसामभ्यवदद्यथाविधि; संपूजितश्चाप्यगमत्प्रदक्षिणम्

tathetyathoktaḥ pratipūjitastadā; gadāgrajo dharmasutena vīryavānpitṛṣvasāmabhyavadadyathāvidhi; saṃpūjitaścāpyagamatpradakṣiṇam

तया स सम्यक्प्रतिनन्दितस्तदा; तथैव सर्वैर्विदुरादिभिस्ततःविनिर्ययौ नागपुराद्गदाग्रजो; रथेन दिव्येन चतुर्युजा हरिः

tayā sa samyakpratinanditastadā; tathaiva sarvairvidurādibhistataḥviniryayau nāgapurādgadāgrajo; rathena divyena caturyujā hariḥ

रथं सुभद्रामधिरोप्य भामिनीं; युधिष्ठिरस्यानुमते जनार्दनःपितृष्वसायाश्च तथा महाभुजो; विनिर्ययौ पौरजनाभिसंवृतः

rathaṃ subhadrāmadhiropya bhāminīṃ; yudhiṣṭhirasyānumate janārdanaḥpitṛṣvasāyāśca tathā mahābhujo; viniryayau paurajanābhisaṃvṛtaḥ

तमन्वगाद्वानरवर्यकेतनः; ससात्यकिर्माद्रवतीसुतावपिअगाधबुद्धिर्विदुरश्च माधवं; स्वयं च भीमो गजराजविक्रमः

tamanvagādvānaravaryaketanaḥ; sasātyakirmādravatīsutāvapiagādhabuddhirviduraśca mādhavaṃ; svayaṃ ca bhīmo gajarājavikramaḥ

निवर्तयित्वा कुरुराष्ट्रवर्धनां;स्ततः स सर्वान्विदुरं च वीर्यवान्जनार्दनो दारुकमाह सत्वरः; प्रचोदयाश्वानिति सात्यकिस्तदा

nivartayitvā kururāṣṭravardhanāṃ;stataḥ sa sarvānviduraṃ ca vīryavānjanārdano dārukamāha satvaraḥ; pracodayāśvāniti sātyakistadā

ततो ययौ शत्रुगणप्रमर्दनः; शिनिप्रवीरानुगतो जनार्दनःयथा निहत्यारिगणाञ्शतक्रतु;र्दिवं तथानर्तपुरीं प्रतापवान्

tato yayau śatrugaṇapramardanaḥ; śinipravīrānugato janārdanaḥyathā nihatyārigaṇāñśatakratu;rdivaṃ tathānartapurīṃ pratāpavān