Parva.Adhyaya 14.78

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

श्रुत्वा तु नृपतिर्वीरं पितरं बभ्रुवाहनःनिर्ययौ विनयेनार्यो ब्राह्मणार्घ्यपुरःसरः

śrutvā tu nṛpatirvīraṃ pitaraṃ babhruvāhanaḥniryayau vinayenāryo brāhmaṇārghyapuraḥsaraḥ

मणिपूरेश्वरं त्वेवमुपयातं धनंजयःनाभ्यनन्दत मेधावी क्षत्रधर्ममनुस्मरन्

maṇipūreśvaraṃ tvevamupayātaṃ dhanaṃjayaḥnābhyanandata medhāvī kṣatradharmamanusmaran

उवाच चैनं धर्मात्मा समन्युः फल्गुनस्तदाप्रक्रियेयं न ते युक्ता बहिस्त्वं क्षत्रधर्मतः

uvāca cainaṃ dharmātmā samanyuḥ phalgunastadāprakriyeyaṃ na te yuktā bahistvaṃ kṣatradharmataḥ

संरक्ष्यमाणं तुरगं यौधिष्ठिरमुपागतम्यज्ञियं विषयान्ते मां नायोत्सीः किं नु पुत्रक

saṃrakṣyamāṇaṃ turagaṃ yaudhiṣṭhiramupāgatamyajñiyaṃ viṣayānte māṃ nāyotsīḥ kiṃ nu putraka

धिक्त्वामस्तु सुदुर्बुद्धिं क्षत्रधर्माविशारदम्यो मां युद्धाय संप्राप्तं साम्नैवाथो त्वमग्रहीः

dhiktvāmastu sudurbuddhiṃ kṣatradharmāviśāradamyo māṃ yuddhāya saṃprāptaṃ sāmnaivātho tvamagrahīḥ

न त्वया पुरुषार्थश्च कश्चिदस्तीह जीवतायस्त्वं स्त्रीवद्युधा प्राप्तं साम्ना मां प्रत्यगृह्णथाः

na tvayā puruṣārthaśca kaścidastīha jīvatāyastvaṃ strīvadyudhā prāptaṃ sāmnā māṃ pratyagṛhṇathāḥ

यद्यहं न्यस्तशस्त्रस्त्वामागच्छेयं सुदुर्मतेप्रक्रियेयं ततो युक्ता भवेत्तव नराधम

yadyahaṃ nyastaśastrastvāmāgaccheyaṃ sudurmateprakriyeyaṃ tato yuktā bhavettava narādhama

तमेवमुक्तं भर्त्रा तु विदित्वा पन्नगात्मजाअमृष्यमाणा भित्त्वोर्वीमुलूपी तमुपागमत्

tamevamuktaṃ bhartrā tu viditvā pannagātmajāamṛṣyamāṇā bhittvorvīmulūpī tamupāgamat

सा ददर्श ततः पुत्रं विमृशन्तमधोमुखम्संतर्ज्यमानमसकृद्भर्त्रा युद्धार्थिना विभो

sā dadarśa tataḥ putraṃ vimṛśantamadhomukhamsaṃtarjyamānamasakṛdbhartrā yuddhārthinā vibho

ततः सा चारुसर्वाङ्गी तमुपेत्योरगात्मजाउलूपी प्राह वचनं क्षत्रधर्मविशारदा

tataḥ sā cārusarvāṅgī tamupetyoragātmajāulūpī prāha vacanaṃ kṣatradharmaviśāradā

उलूपीं मां निबोध त्वं मातरं पन्नगात्मजाम्कुरुष्व वचनं पुत्र धर्मस्ते भविता परः

ulūpīṃ māṃ nibodha tvaṃ mātaraṃ pannagātmajāmkuruṣva vacanaṃ putra dharmaste bhavitā paraḥ

युध्यस्वैनं कुरुश्रेष्ठं धनंजयमरिंदमएवमेष हि ते प्रीतो भविष्यति न संशयः

yudhyasvainaṃ kuruśreṣṭhaṃ dhanaṃjayamariṃdamaevameṣa hi te prīto bhaviṣyati na saṃśayaḥ

एवमुद्धर्षितो मात्रा स राजा बभ्रुवाहनःमनश्चक्रे महातेजा युद्धाय भरतर्षभ

evamuddharṣito mātrā sa rājā babhruvāhanaḥmanaścakre mahātejā yuddhāya bharatarṣabha

संनह्य काञ्चनं वर्म शिरस्त्राणं च भानुमत्तूणीरशतसंबाधमारुरोह महारथम्

saṃnahya kāñcanaṃ varma śirastrāṇaṃ ca bhānumattūṇīraśatasaṃbādhamāruroha mahāratham

सर्वोपकरणैर्युक्तं युक्तमश्वैर्मनोजवैःसुचक्रोपस्करं धीमान्हेमभाण्डपरिष्कृतम्

sarvopakaraṇairyuktaṃ yuktamaśvairmanojavaiḥsucakropaskaraṃ dhīmānhemabhāṇḍapariṣkṛtam

परमार्चितमुच्छ्रित्य ध्वजं सिंहं हिरण्मयम्प्रययौ पार्थमुद्दिश्य स राजा बभ्रुवाहनः

paramārcitamucchritya dhvajaṃ siṃhaṃ hiraṇmayamprayayau pārthamuddiśya sa rājā babhruvāhanaḥ

ततोऽभ्येत्य हयं वीरो यज्ञियं पार्थरक्षितम्ग्राहयामास पुरुषैर्हयशिक्षाविशारदैः

tato'bhyetya hayaṃ vīro yajñiyaṃ pārtharakṣitamgrāhayāmāsa puruṣairhayaśikṣāviśāradaiḥ

गृहीतं वाजिनं दृष्ट्वा प्रीतात्मा स धनंजयःपुत्रं रथस्थं भूमिष्ठः संन्यवारयदाहवे

gṛhītaṃ vājinaṃ dṛṣṭvā prītātmā sa dhanaṃjayaḥputraṃ rathasthaṃ bhūmiṣṭhaḥ saṃnyavārayadāhave

ततः स राजा तं वीरं शरव्रातैः सहस्रशःअर्दयामास निशितैराशीविषविषोपमैः

tataḥ sa rājā taṃ vīraṃ śaravrātaiḥ sahasraśaḥardayāmāsa niśitairāśīviṣaviṣopamaiḥ

तयोः समभवद्युद्धं पितुः पुत्रस्य चातुलम्देवासुररणप्रख्यमुभयोः प्रीयमाणयोः

tayoḥ samabhavadyuddhaṃ pituḥ putrasya cātulamdevāsuraraṇaprakhyamubhayoḥ prīyamāṇayoḥ

किरीटिनं तु विव्याध शरेण नतपर्वणाजत्रुदेशे नरव्याघ्रः प्रहसन्बभ्रुवाहनः

kirīṭinaṃ tu vivyādha śareṇa nataparvaṇājatrudeśe naravyāghraḥ prahasanbabhruvāhanaḥ

सोऽभ्यगात्सह पुङ्खेन वल्मीकमिव पन्नगःविनिर्भिद्य च कौन्तेयं महीतलमथाविशत्

so'bhyagātsaha puṅkhena valmīkamiva pannagaḥvinirbhidya ca kaunteyaṃ mahītalamathāviśat

स गाढवेदनो धीमानालम्ब्य धनुरुत्तमम्दिव्यं तेजः समाविश्य प्रमीत इव संबभौ

sa gāḍhavedano dhīmānālambya dhanuruttamamdivyaṃ tejaḥ samāviśya pramīta iva saṃbabhau

स संज्ञामुपलभ्याथ प्रशस्य पुरुषर्षभःपुत्रं शक्रात्मजो वाक्यमिदमाह महीपते

sa saṃjñāmupalabhyātha praśasya puruṣarṣabhaḥputraṃ śakrātmajo vākyamidamāha mahīpate

साधु साधु महाबाहो वत्स चित्राङ्गदात्मजसदृशं कर्म ते दृष्ट्वा प्रीतिमानस्मि पुत्रक

sādhu sādhu mahābāho vatsa citrāṅgadātmajasadṛśaṃ karma te dṛṣṭvā prītimānasmi putraka

विमुञ्चाम्येष बाणांस्ते पुत्र युद्धे स्थिरो भवइत्येवमुक्त्वा नाराचैरभ्यवर्षदमित्रहा

vimuñcāmyeṣa bāṇāṃste putra yuddhe sthiro bhavaityevamuktvā nārācairabhyavarṣadamitrahā

तान्स गाण्डीवनिर्मुक्तान्वज्राशनिसमप्रभान्नाराचैरच्छिनद्राजा सर्वानेव त्रिधा त्रिधा

tānsa gāṇḍīvanirmuktānvajrāśanisamaprabhānnārācairacchinadrājā sarvāneva tridhā tridhā

तस्य पार्थः शरैर्दिव्यैर्ध्वजं हेमपरिष्कृतम्सुवर्णतालप्रतिमं क्षुरेणापाहरद्रथात्

tasya pārthaḥ śarairdivyairdhvajaṃ hemapariṣkṛtamsuvarṇatālapratimaṃ kṣureṇāpāharadrathāt

हयांश्चास्य महाकायान्महावेगपराक्रमान्चकार राज्ञो निर्जीवान्प्रहसन्पाण्डवर्षभः

hayāṃścāsya mahākāyānmahāvegaparākramāncakāra rājño nirjīvānprahasanpāṇḍavarṣabhaḥ

स रथादवतीर्याशु राजा परमकोपनःपदातिः पितरं कोपाद्योधयामास पाण्डवम्

sa rathādavatīryāśu rājā paramakopanaḥpadātiḥ pitaraṃ kopādyodhayāmāsa pāṇḍavam

संप्रीयमाणः पाण्डूनामृषभः पुत्रविक्रमात्नात्यर्थं पीडयामास पुत्रं वज्रधरात्मजः

saṃprīyamāṇaḥ pāṇḍūnāmṛṣabhaḥ putravikramātnātyarthaṃ pīḍayāmāsa putraṃ vajradharātmajaḥ

स हन्यमानो विमुखं पितरं बभ्रुवाहनःशरैराशीविषाकारैः पुनरेवार्दयद्बली

sa hanyamāno vimukhaṃ pitaraṃ babhruvāhanaḥśarairāśīviṣākāraiḥ punarevārdayadbalī

ततः स बाल्यात्पितरं विव्याध हृदि पत्रिणानिशितेन सुपुङ्खेन बलवद्बभ्रुवाहनः

tataḥ sa bālyātpitaraṃ vivyādha hṛdi patriṇāniśitena supuṅkhena balavadbabhruvāhanaḥ

स बाणस्तेजसा दीप्तो ज्वलन्निव हुताशनःविवेश पाण्डवं राजन्मर्म भित्त्वातिदुःखकृत्

sa bāṇastejasā dīpto jvalanniva hutāśanaḥviveśa pāṇḍavaṃ rājanmarma bhittvātiduḥkhakṛt

स तेनातिभृशं विद्धः पुत्रेण कुरुनन्दनःमहीं जगाम मोहार्तस्ततो राजन्धनंजयः

sa tenātibhṛśaṃ viddhaḥ putreṇa kurunandanaḥmahīṃ jagāma mohārtastato rājandhanaṃjayaḥ

तस्मिन्निपतिते वीरे कौरवाणां धुरंधरेसोऽपि मोहं जगामाशु ततश्चित्राङ्गदासुतः

tasminnipatite vīre kauravāṇāṃ dhuraṃdhareso'pi mohaṃ jagāmāśu tataścitrāṅgadāsutaḥ

व्यायम्य संयुगे राजा दृष्ट्वा च पितरं हतम्पूर्वमेव च बाणौघैर्गाढविद्धोऽर्जुनेन सः

vyāyamya saṃyuge rājā dṛṣṭvā ca pitaraṃ hatampūrvameva ca bāṇaughairgāḍhaviddho'rjunena saḥ

भर्तारं निहतं दृष्ट्वा पुत्रं च पतितं भुविचित्राङ्गदा परित्रस्ता प्रविवेश रणाजिरम्

bhartāraṃ nihataṃ dṛṣṭvā putraṃ ca patitaṃ bhuvicitrāṅgadā paritrastā praviveśa raṇājiram

शोकसंतप्तहृदया रुदती सा ततः शुभामणिपूरपतेर्माता ददर्श निहतं पतिम्

śokasaṃtaptahṛdayā rudatī sā tataḥ śubhāmaṇipūrapatermātā dadarśa nihataṃ patim