Parva.Adhyaya 14.90

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

स प्रविश्य यथान्यायं पाण्डवानां निवेशनम्पितामहीमभ्यवदत्साम्ना परमवल्गुना

sa praviśya yathānyāyaṃ pāṇḍavānāṃ niveśanampitāmahīmabhyavadatsāmnā paramavalgunā

तथा चित्राङ्गदा देवी कौरव्यस्यात्मजापि चपृथां कृष्णां च सहिते विनयेनाभिजग्मतुःसुभद्रां च यथान्यायं याश्चान्याः कुरुयोषितः

tathā citrāṅgadā devī kauravyasyātmajāpi capṛthāṃ kṛṣṇāṃ ca sahite vinayenābhijagmatuḥsubhadrāṃ ca yathānyāyaṃ yāścānyāḥ kuruyoṣitaḥ

ददौ कुन्ती ततस्ताभ्यां रत्नानि विविधानि चद्रौपदी च सुभद्रा च याश्चाप्यन्या ददुः स्त्रियः

dadau kuntī tatastābhyāṃ ratnāni vividhāni cadraupadī ca subhadrā ca yāścāpyanyā daduḥ striyaḥ

ऊषतुस्तत्र ते देव्यौ महार्हशयनासनेसुपूजिते स्वयं कुन्त्या पार्थस्य प्रियकाम्यया

ūṣatustatra te devyau mahārhaśayanāsanesupūjite svayaṃ kuntyā pārthasya priyakāmyayā

स च राजा महावीर्यः पूजितो बभ्रुवाहनःधृतराष्ट्रं महीपालमुपतस्थे यथाविधि

sa ca rājā mahāvīryaḥ pūjito babhruvāhanaḥdhṛtarāṣṭraṃ mahīpālamupatasthe yathāvidhi

युधिष्ठिरं च राजानं भीमादींश्चापि पाण्डवान्उपगम्य महातेजा विनयेनाभ्यवादयत्

yudhiṣṭhiraṃ ca rājānaṃ bhīmādīṃścāpi pāṇḍavānupagamya mahātejā vinayenābhyavādayat

स तैः प्रेम्णा परिष्वक्तः पूजितश्च यथाविधिधनं चास्मै ददुर्भूरि प्रीयमाणा महारथाः

sa taiḥ premṇā pariṣvaktaḥ pūjitaśca yathāvidhidhanaṃ cāsmai dadurbhūri prīyamāṇā mahārathāḥ

तथैव स महीपालः कृष्णं चक्रगदाधरम्प्रद्युम्न इव गोविन्दं विनयेनोपतस्थिवान्

tathaiva sa mahīpālaḥ kṛṣṇaṃ cakragadādharampradyumna iva govindaṃ vinayenopatasthivān

तस्मै कृष्णो ददौ राज्ञे महार्हमभिपूजितम्रथं हेमपरिष्कारं दिव्याश्वयुजमुत्तमम्

tasmai kṛṣṇo dadau rājñe mahārhamabhipūjitamrathaṃ hemapariṣkāraṃ divyāśvayujamuttamam

धर्मराजश्च भीमश्च यमजौ फल्गुनस्तथापृथक्पृथगतीवैनं मानार्हं समपूजयन्

dharmarājaśca bhīmaśca yamajau phalgunastathāpṛthakpṛthagatīvainaṃ mānārhaṃ samapūjayan

ततस्तृतीये दिवसे सत्यवत्याः सुतो मुनिःयुधिष्ठिरं समभ्येत्य वाग्मी वचनमब्रवीत्

tatastṛtīye divase satyavatyāḥ suto muniḥyudhiṣṭhiraṃ samabhyetya vāgmī vacanamabravīt

अद्य प्रभृति कौन्तेय यजस्व समयो हि तेमुहूर्तो यज्ञियः प्राप्तश्चोदयन्ति च याजकाः

adya prabhṛti kaunteya yajasva samayo hi temuhūrto yajñiyaḥ prāptaścodayanti ca yājakāḥ

अहीनो नाम राजेन्द्र क्रतुस्तेऽयं विकल्पवान्बहुत्वात्काञ्चनस्यास्य ख्यातो बहुसुवर्णकः

ahīno nāma rājendra kratuste'yaṃ vikalpavānbahutvātkāñcanasyāsya khyāto bahusuvarṇakaḥ

एवमेव महाराज दक्षिणां त्रिगुणां कुरुत्रित्वं व्रजतु ते राजन्ब्राह्मणा ह्यत्र कारणम्

evameva mahārāja dakṣiṇāṃ triguṇāṃ kurutritvaṃ vrajatu te rājanbrāhmaṇā hyatra kāraṇam

त्रीनश्वमेधानत्र त्वं संप्राप्य बहुदक्षिणान्ज्ञातिवध्याकृतं पापं प्रहास्यसि नराधिप

trīnaśvamedhānatra tvaṃ saṃprāpya bahudakṣiṇānjñātivadhyākṛtaṃ pāpaṃ prahāsyasi narādhipa

पवित्रं परमं ह्येतत्पावनानां च पावनम्यदश्वमेधावभृथं प्राप्स्यसे कुरुनन्दन

pavitraṃ paramaṃ hyetatpāvanānāṃ ca pāvanamyadaśvamedhāvabhṛthaṃ prāpsyase kurunandana

इत्युक्तः स तु तेजस्वी व्यासेनामिततेजसादीक्षां विवेश धर्मात्मा वाजिमेधाप्तये तदानराधिपः प्रायजत वाजिमेधं महाक्रतुम्

ityuktaḥ sa tu tejasvī vyāsenāmitatejasādīkṣāṃ viveśa dharmātmā vājimedhāptaye tadānarādhipaḥ prāyajata vājimedhaṃ mahākratum

तत्र वेदविदो राजंश्चक्रुः कर्माणि याजकाःपरिक्रमन्तः शास्त्रज्ञा विधिवत्साधुशिक्षिताः

tatra vedavido rājaṃścakruḥ karmāṇi yājakāḥparikramantaḥ śāstrajñā vidhivatsādhuśikṣitāḥ

न तेषां स्खलितं तत्र नासीदपहुतं तथाक्रमयुक्तं च युक्तं च चक्रुस्तत्र द्विजर्षभाः

na teṣāṃ skhalitaṃ tatra nāsīdapahutaṃ tathākramayuktaṃ ca yuktaṃ ca cakrustatra dvijarṣabhāḥ

कृत्वा प्रवर्ग्यं धर्मज्ञा यथावद्द्विजसत्तमाःचक्रुस्ते विधिवद्राजंस्तथैवाभिषवं द्विजाः

kṛtvā pravargyaṃ dharmajñā yathāvaddvijasattamāḥcakruste vidhivadrājaṃstathaivābhiṣavaṃ dvijāḥ

अभिषूय ततो राजन्सोमं सोमपसत्तमाःसवनान्यानुपूर्व्येण चक्रुः शास्त्रानुसारिणः

abhiṣūya tato rājansomaṃ somapasattamāḥsavanānyānupūrvyeṇa cakruḥ śāstrānusāriṇaḥ

न तत्र कृपणः कश्चिन्न दरिद्रो बभूव हक्षुधितो दुःखितो वापि प्राकृतो वापि मानवः

na tatra kṛpaṇaḥ kaścinna daridro babhūva hakṣudhito duḥkhito vāpi prākṛto vāpi mānavaḥ

भोजनं भोजनार्थिभ्यो दापयामास नित्यदाभीमसेनो महातेजाः सततं राजशासनात्

bhojanaṃ bhojanārthibhyo dāpayāmāsa nityadābhīmaseno mahātejāḥ satataṃ rājaśāsanāt

संस्तरे कुशलाश्चापि सर्वकर्माणि याजकाःदिवसे दिवसे चक्रुर्यथाशास्त्रार्थचक्षुषः

saṃstare kuśalāścāpi sarvakarmāṇi yājakāḥdivase divase cakruryathāśāstrārthacakṣuṣaḥ

नाषडङ्गविदत्रासीत्सदस्यस्तस्य धीमतःनाव्रतो नानुपाध्यायो न च वादाक्षमो द्विजः

nāṣaḍaṅgavidatrāsītsadasyastasya dhīmataḥnāvrato nānupādhyāyo na ca vādākṣamo dvijaḥ

ततो यूपोच्छ्रये प्राप्ते षड्बैल्वान्भरतर्षभखादिरान्बिल्वसमितांस्तावतः सर्ववर्णिनः

tato yūpocchraye prāpte ṣaḍbailvānbharatarṣabhakhādirānbilvasamitāṃstāvataḥ sarvavarṇinaḥ

देवदारुमयौ द्वौ तु यूपौ कुरुपतेः क्रतौश्लेष्मातकमयं चैकं याजकाः समकारयन्

devadārumayau dvau tu yūpau kurupateḥ kratauśleṣmātakamayaṃ caikaṃ yājakāḥ samakārayan

शोभार्थं चापरान्यूपान्काञ्चनान्पुरुषर्षभस भीमः कारयामास धर्मराजस्य शासनात्

śobhārthaṃ cāparānyūpānkāñcanānpuruṣarṣabhasa bhīmaḥ kārayāmāsa dharmarājasya śāsanāt

ते व्यराजन्त राजर्षे वासोभिरुपशोभिताःनरेन्द्राभिगता देवान्यथा सप्तर्षयो दिवि

te vyarājanta rājarṣe vāsobhirupaśobhitāḥnarendrābhigatā devānyathā saptarṣayo divi

इष्टकाः काञ्चनीश्चात्र चयनार्थं कृताभवन्शुशुभे चयनं तत्र दक्षस्येव प्रजापतेः

iṣṭakāḥ kāñcanīścātra cayanārthaṃ kṛtābhavanśuśubhe cayanaṃ tatra dakṣasyeva prajāpateḥ

चतुश्चित्यः स तस्यासीदष्टादशकरात्मकःस रुक्मपक्षो निचितस्त्रिगुणो गरुडाकृतिः

catuścityaḥ sa tasyāsīdaṣṭādaśakarātmakaḥsa rukmapakṣo nicitastriguṇo garuḍākṛtiḥ

ततो नियुक्ताः पशवो यथाशास्त्रं मनीषिभिःतं तं देवं समुद्दिश्य पक्षिणः पशवश्च ये

tato niyuktāḥ paśavo yathāśāstraṃ manīṣibhiḥtaṃ taṃ devaṃ samuddiśya pakṣiṇaḥ paśavaśca ye

ऋषभाः शास्त्रपठितास्तथा जलचराश्च येसर्वांस्तानभ्ययुञ्जंस्ते तत्राग्निचयकर्मणि

ṛṣabhāḥ śāstrapaṭhitāstathā jalacarāśca yesarvāṃstānabhyayuñjaṃste tatrāgnicayakarmaṇi

यूपेषु नियतं चासीत्पशूनां त्रिशतं तथाअश्वरत्नोत्तरं राज्ञः कौन्तेयस्य महात्मनः

yūpeṣu niyataṃ cāsītpaśūnāṃ triśataṃ tathāaśvaratnottaraṃ rājñaḥ kaunteyasya mahātmanaḥ

स यज्ञः शुशुभे तस्य साक्षाद्देवर्षिसंकुलःगन्धर्वगणसंकीर्णः शोभितोऽप्सरसां गणैः

sa yajñaḥ śuśubhe tasya sākṣāddevarṣisaṃkulaḥgandharvagaṇasaṃkīrṇaḥ śobhito'psarasāṃ gaṇaiḥ

स किंपुरुषगीतैश्च किंनरैरुपशोभितःसिद्धविप्रनिवासैश्च समन्तादभिसंवृतः

sa kiṃpuruṣagītaiśca kiṃnarairupaśobhitaḥsiddhavipranivāsaiśca samantādabhisaṃvṛtaḥ

तस्मिन्सदसि नित्यास्तु व्यासशिष्या द्विजोत्तमाःसर्वशास्त्रप्रणेतारः कुशला यज्ञकर्मसु

tasminsadasi nityāstu vyāsaśiṣyā dvijottamāḥsarvaśāstrapraṇetāraḥ kuśalā yajñakarmasu

नारदश्च बभूवात्र तुम्बुरुश्च महाद्युतिःविश्वावसुश्चित्रसेनस्तथान्ये गीतकोविदाः

nāradaśca babhūvātra tumburuśca mahādyutiḥviśvāvasuścitrasenastathānye gītakovidāḥ

गन्धर्वा गीतकुशला नृत्तेषु च विशारदाःरमयन्ति स्म तान्विप्रान्यज्ञकर्मान्तरेष्वथ

gandharvā gītakuśalā nṛtteṣu ca viśāradāḥramayanti sma tānviprānyajñakarmāntareṣvatha