Parva.Adhyaya 17.1

जनमेजय उवाच · janamejaya uvāca

एवं वृष्ण्यन्धककुले श्रुत्वा मौसलमाहवम्पाण्डवाः किमकुर्वन्त तथा कृष्णे दिवं गते

evaṃ vṛṣṇyandhakakule śrutvā mausalamāhavampāṇḍavāḥ kimakurvanta tathā kṛṣṇe divaṃ gate

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

श्रुत्वैव कौरवो राजा वृष्णीनां कदनं महत्प्रस्थाने मतिमाधाय वाक्यमर्जुनमब्रवीत्

śrutvaiva kauravo rājā vṛṣṇīnāṃ kadanaṃ mahatprasthāne matimādhāya vākyamarjunamabravīt

कालः पचति भूतानि सर्वाण्येव महामतेकर्मन्यासमहं मन्ये त्वमपि द्रष्टुमर्हसि

kālaḥ pacati bhūtāni sarvāṇyeva mahāmatekarmanyāsamahaṃ manye tvamapi draṣṭumarhasi

इत्युक्तः स तु कौन्तेयः कालः काल इति ब्रुवन्अन्वपद्यत तद्वाक्यं भ्रातुर्ज्येष्ठस्य वीर्यवान्

ityuktaḥ sa tu kaunteyaḥ kālaḥ kāla iti bruvananvapadyata tadvākyaṃ bhrāturjyeṣṭhasya vīryavān

अर्जुनस्य मतं ज्ञात्वा भीमसेनो यमौ तथाअन्वपद्यन्त तद्वाक्यं यदुक्तं सव्यसाचिना

arjunasya mataṃ jñātvā bhīmaseno yamau tathāanvapadyanta tadvākyaṃ yaduktaṃ savyasācinā

ततो युयुत्सुमानाय्य प्रव्रजन्धर्मकाम्ययाराज्यं परिददौ सर्वं वैश्यापुत्रे युधिष्ठिरः

tato yuyutsumānāyya pravrajandharmakāmyayārājyaṃ paridadau sarvaṃ vaiśyāputre yudhiṣṭhiraḥ

अभिषिच्य स्वराज्ये तु तं राजानं परिक्षितम्दुःखार्तश्चाब्रवीद्राजा सुभद्रां पाण्डवाग्रजः

abhiṣicya svarājye tu taṃ rājānaṃ parikṣitamduḥkhārtaścābravīdrājā subhadrāṃ pāṇḍavāgrajaḥ

एष पुत्रस्य ते पुत्रः कुरुराजो भविष्यतियदूनां परिशेषश्च वज्रो राजा कृतश्च ह

eṣa putrasya te putraḥ kururājo bhaviṣyatiyadūnāṃ pariśeṣaśca vajro rājā kṛtaśca ha

परिक्षिद्धास्तिनपुरे शक्रप्रस्थे तु यादवःवज्रो राजा त्वया रक्ष्यो मा चाधर्मे मनः कृथाः

parikṣiddhāstinapure śakraprasthe tu yādavaḥvajro rājā tvayā rakṣyo mā cādharme manaḥ kṛthāḥ

इत्युक्त्वा धर्मराजः स वासुदेवस्य धीमतःमातुलस्य च वृद्धस्य रामादीनां तथैव च

ityuktvā dharmarājaḥ sa vāsudevasya dhīmataḥmātulasya ca vṛddhasya rāmādīnāṃ tathaiva ca

भ्रातृभिः सह धर्मात्मा कृत्वोदकमतन्द्रितःश्राद्धान्युद्दिश्य सर्वेषां चकार विधिवत्तदा

bhrātṛbhiḥ saha dharmātmā kṛtvodakamatandritaḥśrāddhānyuddiśya sarveṣāṃ cakāra vidhivattadā

ददौ रत्नानि वासांसि ग्रामानश्वान्रथानपिस्त्रियश्च द्विजमुख्येभ्यो गवां शतसहस्रशः

dadau ratnāni vāsāṃsi grāmānaśvānrathānapistriyaśca dvijamukhyebhyo gavāṃ śatasahasraśaḥ

कृपमभ्यर्च्य च गुरुमर्थमानपुरस्कृतम्शिष्यं परिक्षितं तस्मै ददौ भरतसत्तमः

kṛpamabhyarcya ca gurumarthamānapuraskṛtamśiṣyaṃ parikṣitaṃ tasmai dadau bharatasattamaḥ

ततस्तु प्रकृतीः सर्वाः समानाय्य युधिष्ठिरःसर्वमाचष्ट राजर्षिश्चिकीर्षितमथात्मनः

tatastu prakṛtīḥ sarvāḥ samānāyya yudhiṣṭhiraḥsarvamācaṣṭa rājarṣiścikīrṣitamathātmanaḥ

ते श्रुत्वैव वचस्तस्य पौरजानपदा जनाःभृशमुद्विग्नमनसो नाभ्यनन्दन्त तद्वचः

te śrutvaiva vacastasya paurajānapadā janāḥbhṛśamudvignamanaso nābhyanandanta tadvacaḥ

नैवं कर्तव्यमिति ते तदोचुस्ते नराधिपम्न च राजा तथाकार्षीत्कालपर्यायधर्मवित्

naivaṃ kartavyamiti te tadocuste narādhipamna ca rājā tathākārṣītkālaparyāyadharmavit

ततोऽनुमान्य धर्मात्मा पौरजानपदं जनम्गमनाय मतिं चक्रे भ्रातरश्चास्य ते तदा

tato'numānya dharmātmā paurajānapadaṃ janamgamanāya matiṃ cakre bhrātaraścāsya te tadā

ततः स राजा कौरव्यो धर्मपुत्रो युधिष्ठिरःउत्सृज्याभरणान्यङ्गाज्जगृहे वल्कलान्युत

tataḥ sa rājā kauravyo dharmaputro yudhiṣṭhiraḥutsṛjyābharaṇānyaṅgājjagṛhe valkalānyuta

भीमार्जुनौ यमौ चैव द्रौपदी च यशस्विनीतथैव सर्वे जगृहुर्वल्कलानि जनाधिप

bhīmārjunau yamau caiva draupadī ca yaśasvinītathaiva sarve jagṛhurvalkalāni janādhipa

विधिवत्कारयित्वेष्टिं नैष्ठिकीं भरतर्षभसमुत्सृज्याप्सु सर्वेऽग्नीन्प्रतस्थुर्नरपुंगवाः

vidhivatkārayitveṣṭiṃ naiṣṭhikīṃ bharatarṣabhasamutsṛjyāpsu sarve'gnīnpratasthurnarapuṃgavāḥ

ततः प्ररुरुदुः सर्वाः स्त्रियो दृष्ट्वा नरर्षभान्प्रस्थितान्द्रौपदीषष्ठान्पुरा द्यूतजितान्यथा

tataḥ praruruduḥ sarvāḥ striyo dṛṣṭvā nararṣabhānprasthitāndraupadīṣaṣṭhānpurā dyūtajitānyathā

हर्षोऽभवच्च सर्वेषां भ्रातॄणां गमनं प्रतियुधिष्ठिरमतं ज्ञात्वा वृष्णिक्षयमवेक्ष्य च

harṣo'bhavacca sarveṣāṃ bhrātṝṇāṃ gamanaṃ pratiyudhiṣṭhiramataṃ jñātvā vṛṣṇikṣayamavekṣya ca

भ्रातरः पञ्च कृष्णा च षष्ठी श्वा चैव सप्तमःआत्मना सप्तमो राजा निर्ययौ गजसाह्वयात्पौरैरनुगतो दूरं सर्वैरन्तःपुरैस्तथा

bhrātaraḥ pañca kṛṣṇā ca ṣaṣṭhī śvā caiva saptamaḥātmanā saptamo rājā niryayau gajasāhvayātpaurairanugato dūraṃ sarvairantaḥpuraistathā

न चैनमशकत्कश्चिन्निवर्तस्वेति भाषितुम्न्यवर्तन्त ततः सर्वे नरा नगरवासिनः

na cainamaśakatkaścinnivartasveti bhāṣitumnyavartanta tataḥ sarve narā nagaravāsinaḥ

कृपप्रभृतयश्चैव युयुत्सुं पर्यवारयन्विवेश गङ्गां कौरव्य उलूपी भुजगात्मजा

kṛpaprabhṛtayaścaiva yuyutsuṃ paryavārayanviveśa gaṅgāṃ kauravya ulūpī bhujagātmajā

चित्राङ्गदा ययौ चापि मणिपूरपुरं प्रतिशिष्टाः परिक्षितं त्वन्या मातरः पर्यवारयन्

citrāṅgadā yayau cāpi maṇipūrapuraṃ pratiśiṣṭāḥ parikṣitaṃ tvanyā mātaraḥ paryavārayan

पाण्डवाश्च महात्मानो द्रौपदी च यशस्विनीकृतोपवासाः कौरव्य प्रययुः प्राङ्मुखास्ततः

pāṇḍavāśca mahātmāno draupadī ca yaśasvinīkṛtopavāsāḥ kauravya prayayuḥ prāṅmukhāstataḥ

योगयुक्ता महात्मानस्त्यागधर्ममुपेयुषःअभिजग्मुर्बहून्देशान्सरितः पर्वतांस्तथा

yogayuktā mahātmānastyāgadharmamupeyuṣaḥabhijagmurbahūndeśānsaritaḥ parvatāṃstathā

युधिष्ठिरो ययावग्रे भीमस्तु तदनन्तरम्अर्जुनस्तस्य चान्वेव यमौ चैव यथाक्रमम्

yudhiṣṭhiro yayāvagre bhīmastu tadanantaramarjunastasya cānveva yamau caiva yathākramam

पृष्ठतस्तु वरारोहा श्यामा पद्मदलेक्षणाद्रौपदी योषितां श्रेष्ठा ययौ भरतसत्तम

pṛṣṭhatastu varārohā śyāmā padmadalekṣaṇādraupadī yoṣitāṃ śreṣṭhā yayau bharatasattama

श्वा चैवानुययावेकः पाण्डवान्प्रस्थितान्वनेक्रमेण ते ययुर्वीरा लौहित्यं सलिलार्णवम्

śvā caivānuyayāvekaḥ pāṇḍavānprasthitānvanekrameṇa te yayurvīrā lauhityaṃ salilārṇavam

गाण्डीवं च धनुर्दिव्यं न मुमोच धनंजयःरत्नलोभान्महाराज तौ चाक्षय्यौ महेषुधी

gāṇḍīvaṃ ca dhanurdivyaṃ na mumoca dhanaṃjayaḥratnalobhānmahārāja tau cākṣayyau maheṣudhī

अग्निं ते ददृशुस्तत्र स्थितं शैलमिवाग्रतःमार्गमावृत्य तिष्ठन्तं साक्षात्पुरुषविग्रहम्

agniṃ te dadṛśustatra sthitaṃ śailamivāgrataḥmārgamāvṛtya tiṣṭhantaṃ sākṣātpuruṣavigraham

ततो देवः स सप्तार्चिः पाण्डवानिदमब्रवीत्भो भो पाण्डुसुता वीराः पावकं मां विबोधत

tato devaḥ sa saptārciḥ pāṇḍavānidamabravītbho bho pāṇḍusutā vīrāḥ pāvakaṃ māṃ vibodhata

युधिष्ठिर महाबाहो भीमसेन परंतपअर्जुनाश्विसुतौ वीरौ निबोधत वचो मम

yudhiṣṭhira mahābāho bhīmasena paraṃtapaarjunāśvisutau vīrau nibodhata vaco mama

अहमग्निः कुरुश्रेष्ठा मया दग्धं च खाण्डवम्अर्जुनस्य प्रभावेण तथा नारायणस्य च

ahamagniḥ kuruśreṣṭhā mayā dagdhaṃ ca khāṇḍavamarjunasya prabhāveṇa tathā nārāyaṇasya ca

अयं वः फल्गुनो भ्राता गाण्डीवं परमायुधम्परित्यज्य वनं यातु नानेनार्थोऽस्ति कश्चन

ayaṃ vaḥ phalguno bhrātā gāṇḍīvaṃ paramāyudhamparityajya vanaṃ yātu nānenārtho'sti kaścana

चक्ररत्नं तु यत्कृष्णे स्थितमासीन्महात्मनिगतं तच्च पुनर्हस्ते कालेनैष्यति तस्य ह

cakraratnaṃ tu yatkṛṣṇe sthitamāsīnmahātmanigataṃ tacca punarhaste kālenaiṣyati tasya ha

वरुणादाहृतं पूर्वं मयैतत्पार्थकारणात्गाण्डीवं कार्मुकश्रेष्ठं वरुणायैव दीयताम्

varuṇādāhṛtaṃ pūrvaṃ mayaitatpārthakāraṇātgāṇḍīvaṃ kārmukaśreṣṭhaṃ varuṇāyaiva dīyatām

ततस्ते भ्रातरः सर्वे धनंजयमचोदयन्स जले प्राक्षिपत्तत्तु तथाक्षय्यौ महेषुधी

tataste bhrātaraḥ sarve dhanaṃjayamacodayansa jale prākṣipattattu tathākṣayyau maheṣudhī

ततोऽग्निर्भरतश्रेष्ठ तत्रैवान्तरधीयतययुश्च पाण्डवा वीरास्ततस्ते दक्षिणामुखाः

tato'gnirbharataśreṣṭha tatraivāntaradhīyatayayuśca pāṇḍavā vīrāstataste dakṣiṇāmukhāḥ

ततस्ते तूत्तरेणैव तीरेण लवणाम्भसःजग्मुर्भरतशार्दूल दिशं दक्षिणपश्चिमम्

tataste tūttareṇaiva tīreṇa lavaṇāmbhasaḥjagmurbharataśārdūla diśaṃ dakṣiṇapaścimam

ततः पुनः समावृत्ताः पश्चिमां दिशमेव तेददृशुर्द्वारकां चापि सागरेण परिप्लुताम्

tataḥ punaḥ samāvṛttāḥ paścimāṃ diśameva tedadṛśurdvārakāṃ cāpi sāgareṇa pariplutām

उदीचीं पुनरावृत्त्य ययुर्भरतसत्तमाःप्रादक्षिण्यं चिकीर्षन्तः पृथिव्या योगधर्मिणः

udīcīṃ punarāvṛttya yayurbharatasattamāḥprādakṣiṇyaṃ cikīrṣantaḥ pṛthivyā yogadharmiṇaḥ