Parva.Adhyaya 18.2

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

नेह पश्यामि विबुधा राधेयममितौजसम्भ्रातरौ च महात्मानौ युधामन्यूत्तमौजसौ

neha paśyāmi vibudhā rādheyamamitaujasambhrātarau ca mahātmānau yudhāmanyūttamaujasau

जुहुवुर्ये शरीराणि रणवह्नौ महारथाःराजानो राजपुत्राश्च ये मदर्थे हता रणे

juhuvurye śarīrāṇi raṇavahnau mahārathāḥrājāno rājaputrāśca ye madarthe hatā raṇe

क्व ते महारथाः सर्वे शार्दूलसमविक्रमाःतैरप्ययं जितो लोकः कच्चित्पुरुषसत्तमैः

kva te mahārathāḥ sarve śārdūlasamavikramāḥtairapyayaṃ jito lokaḥ kaccitpuruṣasattamaiḥ

यदि लोकानिमान्प्राप्तास्ते च सर्वे महारथाःस्थितं वित्त हि मां देवाः सहितं तैर्महात्मभिः

yadi lokānimānprāptāste ca sarve mahārathāḥsthitaṃ vitta hi māṃ devāḥ sahitaṃ tairmahātmabhiḥ

कच्चिन्न तैरवाप्तोऽयं नृपैर्लोकोऽक्षयः शुभःन तैरहं विना वत्स्ये ज्ञातिभिर्भ्रातृभिस्तथा

kaccinna tairavāpto'yaṃ nṛpairloko'kṣayaḥ śubhaḥna tairahaṃ vinā vatsye jñātibhirbhrātṛbhistathā

मातुर्हि वचनं श्रुत्वा तदा सलिलकर्मणिकर्णस्य क्रियतां तोयमिति तप्यामि तेन वै

māturhi vacanaṃ śrutvā tadā salilakarmaṇikarṇasya kriyatāṃ toyamiti tapyāmi tena vai

इदं च परितप्यामि पुनः पुनरहं सुराःयन्मातुः सदृशौ पादौ तस्याहममितौजसः

idaṃ ca paritapyāmi punaḥ punarahaṃ surāḥyanmātuḥ sadṛśau pādau tasyāhamamitaujasaḥ

दृष्ट्वैव तं नानुगतः कर्णं परबलार्दनम्न ह्यस्मान्कर्णसहिताञ्जयेच्छक्रोऽपि संयुगे

dṛṣṭvaiva taṃ nānugataḥ karṇaṃ parabalārdanamna hyasmānkarṇasahitāñjayecchakro'pi saṃyuge

तमहं यत्रतत्रस्थं द्रष्टुमिच्छामि सूर्यजम्अविज्ञातो मया योऽसौ घातितः सव्यसाचिना

tamahaṃ yatratatrasthaṃ draṣṭumicchāmi sūryajamavijñāto mayā yo'sau ghātitaḥ savyasācinā

भीमं च भीमविक्रान्तं प्राणेभ्योऽपि प्रियं ममअर्जुनं चेन्द्रसंकाशं यमौ तौ च यमोपमौ

bhīmaṃ ca bhīmavikrāntaṃ prāṇebhyo'pi priyaṃ mamaarjunaṃ cendrasaṃkāśaṃ yamau tau ca yamopamau

द्रष्टुमिच्छामि तां चाहं पाञ्चालीं धर्मचारिणीम्न चेह स्थातुमिच्छामि सत्यमेतद्ब्रवीमि वः

draṣṭumicchāmi tāṃ cāhaṃ pāñcālīṃ dharmacāriṇīmna ceha sthātumicchāmi satyametadbravīmi vaḥ

किं मे भ्रातृविहीनस्य स्वर्गेण सुरसत्तमाःयत्र ते स मम स्वर्गो नायं स्वर्गो मतो मम

kiṃ me bhrātṛvihīnasya svargeṇa surasattamāḥyatra te sa mama svargo nāyaṃ svargo mato mama

देवा ऊचुःयदि वै तत्र ते श्रद्धा गम्यतां पुत्र माचिरम्प्रिये हि तव वर्तामो देवराजस्य शासनात्

devā ūcuḥyadi vai tatra te śraddhā gamyatāṃ putra mācirampriye hi tava vartāmo devarājasya śāsanāt

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

इत्युक्त्वा तं ततो देवा देवदूतमुपादिशन्युधिष्ठिरस्य सुहृदो दर्शयेति परंतप

ityuktvā taṃ tato devā devadūtamupādiśanyudhiṣṭhirasya suhṛdo darśayeti paraṃtapa

ततः कुन्तीसुतो राजा देवदूतश्च जग्मतुःसहितौ राजशार्दूल यत्र ते पुरुषर्षभाः

tataḥ kuntīsuto rājā devadūtaśca jagmatuḥsahitau rājaśārdūla yatra te puruṣarṣabhāḥ

अग्रतो देवदूतस्तु ययौ राजा च पृष्ठतःपन्थानमशुभं दुर्गं सेवितं पापकर्मभिः

agrato devadūtastu yayau rājā ca pṛṣṭhataḥpanthānamaśubhaṃ durgaṃ sevitaṃ pāpakarmabhiḥ

तमसा संवृतं घोरं केशशैवलशाद्वलम्युक्तं पापकृतां गन्धैर्मांसशोणितकर्दमम्

tamasā saṃvṛtaṃ ghoraṃ keśaśaivalaśādvalamyuktaṃ pāpakṛtāṃ gandhairmāṃsaśoṇitakardamam

दंशोत्थानं सझिल्लीकं मक्षिकामशकावृतम्इतश्चेतश्च कुणपैः समन्तात्परिवारितम्

daṃśotthānaṃ sajhillīkaṃ makṣikāmaśakāvṛtamitaścetaśca kuṇapaiḥ samantātparivāritam

अस्थिकेशसमाकीर्णं कृमिकीटसमाकुलम्ज्वलनेन प्रदीप्तेन समन्तात्परिवेष्टितम्

asthikeśasamākīrṇaṃ kṛmikīṭasamākulamjvalanena pradīptena samantātpariveṣṭitam

अयोमुखैश्च काकोलैर्गृध्रैश्च समभिद्रुतम्सूचीमुखैस्तथा प्रेतैर्विन्ध्यशैलोपमैर्वृतम्

ayomukhaiśca kākolairgṛdhraiśca samabhidrutamsūcīmukhaistathā pretairvindhyaśailopamairvṛtam

मेदोरुधिरयुक्तैश्च छिन्नबाहूरुपाणिभिःनिकृत्तोदरपादैश्च तत्र तत्र प्रवेरितैः

medorudhirayuktaiśca chinnabāhūrupāṇibhiḥnikṛttodarapādaiśca tatra tatra praveritaiḥ

स तत्कुणपदुर्गन्धमशिवं रोमहर्षणम्जगाम राजा धर्मात्मा मध्ये बहु विचिन्तयन्

sa tatkuṇapadurgandhamaśivaṃ romaharṣaṇamjagāma rājā dharmātmā madhye bahu vicintayan

ददर्शोष्णोदकैः पूर्णां नदीं चापि सुदुर्गमाम्असिपत्रवनं चैव निशितक्षुरसंवृतम्

dadarśoṣṇodakaiḥ pūrṇāṃ nadīṃ cāpi sudurgamāmasipatravanaṃ caiva niśitakṣurasaṃvṛtam

करम्भवालुकास्तप्ता आयसीश्च शिलाः पृथक्लोहकुम्भीश्च तैलस्य क्वाथ्यमानाः समन्ततः

karambhavālukāstaptā āyasīśca śilāḥ pṛthaklohakumbhīśca tailasya kvāthyamānāḥ samantataḥ

कूटशाल्मलिकं चापि दुस्पर्शं तीक्ष्णकण्टकम्ददर्श चापि कौन्तेयो यातनाः पापकर्मिणाम्

kūṭaśālmalikaṃ cāpi dusparśaṃ tīkṣṇakaṇṭakamdadarśa cāpi kaunteyo yātanāḥ pāpakarmiṇām

स तं दुर्गन्धमालक्ष्य देवदूतमुवाच हकियदध्वानमस्माभिर्गन्तव्यमिदमीदृशम्

sa taṃ durgandhamālakṣya devadūtamuvāca hakiyadadhvānamasmābhirgantavyamidamīdṛśam

क्व च ते भ्रातरो मह्यं तन्ममाख्यातुमर्हसिदेशोऽयं कश्च देवानामेतदिच्छामि वेदितुम्

kva ca te bhrātaro mahyaṃ tanmamākhyātumarhasideśo'yaṃ kaśca devānāmetadicchāmi veditum

स संनिववृते श्रुत्वा धर्मराजस्य भाषितम्देवदूतोऽब्रवीच्चैनमेतावद्गमनं तव

sa saṃnivavṛte śrutvā dharmarājasya bhāṣitamdevadūto'bravīccainametāvadgamanaṃ tava

निवर्तितव्यं हि मया तथास्म्युक्तो दिवौकसैःयदि श्रान्तोऽसि राजेन्द्र त्वमथागन्तुमर्हसि

nivartitavyaṃ hi mayā tathāsmyukto divaukasaiḥyadi śrānto'si rājendra tvamathāgantumarhasi

युधिष्ठिरस्तु निर्विण्णस्तेन गन्धेन मूर्छितःनिवर्तने धृतमनाः पर्यावर्तत भारत

yudhiṣṭhirastu nirviṇṇastena gandhena mūrchitaḥnivartane dhṛtamanāḥ paryāvartata bhārata

स संनिवृत्तो धर्मात्मा दुःखशोकसमन्वितःशुश्राव तत्र वदतां दीना वाचः समन्ततः

sa saṃnivṛtto dharmātmā duḥkhaśokasamanvitaḥśuśrāva tatra vadatāṃ dīnā vācaḥ samantataḥ

भो भो धर्मज राजर्षे पुण्याभिजन पाण्डवअनुग्रहार्थमस्माकं तिष्ठ तावन्मुहूर्तकम्

bho bho dharmaja rājarṣe puṇyābhijana pāṇḍavaanugrahārthamasmākaṃ tiṣṭha tāvanmuhūrtakam

आयाति त्वयि दुर्धर्षे वाति पुण्यः समीरणःतव गन्धानुगस्तात येनास्मान्सुखमागमत्

āyāti tvayi durdharṣe vāti puṇyaḥ samīraṇaḥtava gandhānugastāta yenāsmānsukhamāgamat

ते वयं पार्थ दीर्घस्य कालस्य पुरुषर्षभसुखमासादयिष्यामस्त्वां दृष्ट्वा राजसत्तम

te vayaṃ pārtha dīrghasya kālasya puruṣarṣabhasukhamāsādayiṣyāmastvāṃ dṛṣṭvā rājasattama

संतिष्ठस्व महाबाहो मुहूर्तमपि भारतत्वयि तिष्ठति कौरव्य यातनास्मान्न बाधते

saṃtiṣṭhasva mahābāho muhūrtamapi bhāratatvayi tiṣṭhati kauravya yātanāsmānna bādhate

एवं बहुविधा वाचः कृपणा वेदनावताम्तस्मिन्देशे स शुश्राव समन्ताद्वदतां नृप

evaṃ bahuvidhā vācaḥ kṛpaṇā vedanāvatāmtasmindeśe sa śuśrāva samantādvadatāṃ nṛpa

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा दयावान्दीनभाषिणाम्अहो कृच्छ्रमिति प्राह तस्थौ स च युधिष्ठिरः

teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā dayāvāndīnabhāṣiṇāmaho kṛcchramiti prāha tasthau sa ca yudhiṣṭhiraḥ

स ता गिरः पुरस्ताद्वै श्रुतपूर्वाः पुनः पुनःग्लानानां दुःखितानां च नाभ्यजानत पाण्डवः

sa tā giraḥ purastādvai śrutapūrvāḥ punaḥ punaḥglānānāṃ duḥkhitānāṃ ca nābhyajānata pāṇḍavaḥ

अबुध्यमानस्ता वाचो धर्मपुत्रो युधिष्ठिरःउवाच के भवन्तो वै किमर्थमिह तिष्ठथ

abudhyamānastā vāco dharmaputro yudhiṣṭhiraḥuvāca ke bhavanto vai kimarthamiha tiṣṭhatha

इत्युक्तास्ते ततः सर्वे समन्तादवभाषिरेकर्णोऽहं भीमसेनोऽहमर्जुनोऽहमिति प्रभो

ityuktāste tataḥ sarve samantādavabhāṣirekarṇo'haṃ bhīmaseno'hamarjuno'hamiti prabho

नकुलः सहदेवोऽहं धृष्टद्युम्नोऽहमित्युतद्रौपदी द्रौपदेयाश्च इत्येवं ते विचुक्रुशुः

nakulaḥ sahadevo'haṃ dhṛṣṭadyumno'hamityutadraupadī draupadeyāśca ityevaṃ te vicukruśuḥ

ता वाचः स तदा श्रुत्वा तद्देशसदृशीर्नृपततो विममृशे राजा किं न्विदं दैवकारितम्

tā vācaḥ sa tadā śrutvā taddeśasadṛśīrnṛpatato vimamṛśe rājā kiṃ nvidaṃ daivakāritam

किं नु तत्कलुषं कर्म कृतमेभिर्महात्मभिःकर्णेन द्रौपदेयैर्वा पाञ्चाल्या वा सुमध्यया

kiṃ nu tatkaluṣaṃ karma kṛtamebhirmahātmabhiḥkarṇena draupadeyairvā pāñcālyā vā sumadhyayā

य इमे पापगन्धेऽस्मिन्देशे सन्ति सुदारुणेन हि जानामि सर्वेषां दुष्कृतं पुण्यकर्मणाम्

ya ime pāpagandhe'smindeśe santi sudāruṇena hi jānāmi sarveṣāṃ duṣkṛtaṃ puṇyakarmaṇām

किं कृत्वा धृतराष्ट्रस्य पुत्रो राजा सुयोधनःतथा श्रिया युतः पापः सह सर्वैः पदानुगैः

kiṃ kṛtvā dhṛtarāṣṭrasya putro rājā suyodhanaḥtathā śriyā yutaḥ pāpaḥ saha sarvaiḥ padānugaiḥ

महेन्द्र इव लक्ष्मीवानास्ते परमपूजितःकस्येदानीं विकारोऽयं यदिमे नरकं गताः

mahendra iva lakṣmīvānāste paramapūjitaḥkasyedānīṃ vikāro'yaṃ yadime narakaṃ gatāḥ

सर्वधर्मविदः शूराः सत्यागमपरायणाःक्षात्रधर्मपराः प्राज्ञा यज्वानो भूरिदक्षिणाः

sarvadharmavidaḥ śūrāḥ satyāgamaparāyaṇāḥkṣātradharmaparāḥ prājñā yajvāno bhūridakṣiṇāḥ

किं नु सुप्तोऽस्मि जागर्मि चेतयानो न चेतयेअहो चित्तविकारोऽयं स्याद्वा मे चित्तविभ्रमः

kiṃ nu supto'smi jāgarmi cetayāno na cetayeaho cittavikāro'yaṃ syādvā me cittavibhramaḥ

एवं बहुविधं राजा विममर्श युधिष्ठिरःदुःखशोकसमाविष्टश्चिन्ताव्याकुलितेन्द्रियः

evaṃ bahuvidhaṃ rājā vimamarśa yudhiṣṭhiraḥduḥkhaśokasamāviṣṭaścintāvyākulitendriyaḥ

क्रोधमाहारयच्चैव तीव्रं धर्मसुतो नृपःदेवांश्च गर्हयामास धर्मं चैव युधिष्ठिरः

krodhamāhārayaccaiva tīvraṃ dharmasuto nṛpaḥdevāṃśca garhayāmāsa dharmaṃ caiva yudhiṣṭhiraḥ

स तीव्रगन्धसंतप्तो देवदूतमुवाच हगम्यतां भद्र येषां त्वं दूतस्तेषामुपान्तिकम्

sa tīvragandhasaṃtapto devadūtamuvāca hagamyatāṃ bhadra yeṣāṃ tvaṃ dūtasteṣāmupāntikam

न ह्यहं तत्र यास्यामि स्थितोऽस्मीति निवेद्यताम्मत्संश्रयादिमे दूत सुखिनो भ्रातरो हि मे

na hyahaṃ tatra yāsyāmi sthito'smīti nivedyatāmmatsaṃśrayādime dūta sukhino bhrātaro hi me

इत्युक्तः स तदा दूतः पाण्डुपुत्रेण धीमताजगाम तत्र यत्रास्ते देवराजः शतक्रतुः

ityuktaḥ sa tadā dūtaḥ pāṇḍuputreṇa dhīmatājagāma tatra yatrāste devarājaḥ śatakratuḥ

निवेदयामास च तद्धर्मराजचिकीर्षितम्यथोक्तं धर्मपुत्रेण सर्वमेव जनाधिप

nivedayāmāsa ca taddharmarājacikīrṣitamyathoktaṃ dharmaputreṇa sarvameva janādhipa