Parva.Adhyaya 2.45

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

अनुभूय तु राज्ञस्तं राजसूयं महाक्रतुम्युधिष्ठिरस्य नृपतेर्गान्धारीपुत्रसंयुतः

anubhūya tu rājñastaṃ rājasūyaṃ mahākratumyudhiṣṭhirasya nṛpatergāndhārīputrasaṃyutaḥ

प्रियकृन्मतमाज्ञाय पूर्वं दुर्योधनस्य तत्प्रज्ञाचक्षुषमासीनं शकुनिः सौबलस्तदा

priyakṛnmatamājñāya pūrvaṃ duryodhanasya tatprajñācakṣuṣamāsīnaṃ śakuniḥ saubalastadā

दुर्योधनवचः श्रुत्वा धृतराष्ट्रं जनाधिपम्उपगम्य महाप्राज्ञं शकुनिर्वाक्यमब्रवीत्

duryodhanavacaḥ śrutvā dhṛtarāṣṭraṃ janādhipamupagamya mahāprājñaṃ śakunirvākyamabravīt

दुर्योधनो महाराज विवर्णो हरिणः कृशःदीनश्चिन्तापरश्चैव तद्विद्धि भरतर्षभ

duryodhano mahārāja vivarṇo hariṇaḥ kṛśaḥdīnaścintāparaścaiva tadviddhi bharatarṣabha

न वै परीक्षसे सम्यगसह्यं शत्रुसंभवम्ज्येष्ठपुत्रस्य शोकं त्वं किमर्थं नावबुध्यसे

na vai parīkṣase samyagasahyaṃ śatrusaṃbhavamjyeṣṭhaputrasya śokaṃ tvaṃ kimarthaṃ nāvabudhyase

धृतराष्ट्र उवाच · dhṛtarāṣṭra uvāca

दुर्योधन कुतोमूलं भृशमार्तोऽसि पुत्रकश्रोतव्यश्चेन्मया सोऽर्थो ब्रूहि मे कुरुनन्दन

duryodhana kutomūlaṃ bhṛśamārto'si putrakaśrotavyaścenmayā so'rtho brūhi me kurunandana

अयं त्वां शकुनिः प्राह विवर्णं हरिणं कृशम्चिन्तयंश्च न पश्यामि शोकस्य तव संभवम्

ayaṃ tvāṃ śakuniḥ prāha vivarṇaṃ hariṇaṃ kṛśamcintayaṃśca na paśyāmi śokasya tava saṃbhavam

ऐश्वर्यं हि महत्पुत्र त्वयि सर्वं समर्पितम्भ्रातरः सुहृदश्चैव नाचरन्ति तवाप्रियम्

aiśvaryaṃ hi mahatputra tvayi sarvaṃ samarpitambhrātaraḥ suhṛdaścaiva nācaranti tavāpriyam

आच्छादयसि प्रावारानश्नासि पिशितौदनम्आजानेया वहन्ति त्वां केनासि हरिणः कृशः

ācchādayasi prāvārānaśnāsi piśitaudanamājāneyā vahanti tvāṃ kenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ

शयनानि महार्हाणि योषितश्च मनोरमाःगुणवन्ति च वेश्मानि विहाराश्च यथासुखम्

śayanāni mahārhāṇi yoṣitaśca manoramāḥguṇavanti ca veśmāni vihārāśca yathāsukham

देवानामिव ते सर्वं वाचि बद्धं न संशयःस दीन इव दुर्धर्षः कस्माच्छोचसि पुत्रक

devānāmiva te sarvaṃ vāci baddhaṃ na saṃśayaḥsa dīna iva durdharṣaḥ kasmācchocasi putraka

दुर्योधन उवाच · duryodhana uvāca

अश्नाम्याच्छादये चाहं यथा कुपुरुषस्तथाअमर्षं धारये चोग्रं तितिक्षन्कालपर्ययम्

aśnāmyācchādaye cāhaṃ yathā kupuruṣastathāamarṣaṃ dhāraye cograṃ titikṣankālaparyayam

अमर्षणः स्वाः प्रकृतीरभिभूय परे स्थिताःक्लेशान्मुमुक्षुः परजान्स वै पुरुष उच्यते

amarṣaṇaḥ svāḥ prakṛtīrabhibhūya pare sthitāḥkleśānmumukṣuḥ parajānsa vai puruṣa ucyate

संतोषो वै श्रियं हन्ति अभिमानश्च भारतअनुक्रोशभये चोभे यैर्वृतो नाश्नुते महत्

saṃtoṣo vai śriyaṃ hanti abhimānaśca bhārataanukrośabhaye cobhe yairvṛto nāśnute mahat

न मामवति तद्भुक्तं श्रियं दृष्ट्वा युधिष्ठिरेज्वलन्तीमिव कौन्तेये विवर्णकरणीं मम

na māmavati tadbhuktaṃ śriyaṃ dṛṣṭvā yudhiṣṭhirejvalantīmiva kaunteye vivarṇakaraṇīṃ mama

सपत्नानृध्यतोऽऽत्मानं हीयमानं निशाम्य चअदृश्यामपि कौन्तेये स्थितां पश्यन्निवोद्यताम्तस्मादहं विवर्णश्च दीनश्च हरिणः कृशः

sapatnānṛdhyato''tmānaṃ hīyamānaṃ niśāmya caadṛśyāmapi kaunteye sthitāṃ paśyannivodyatāmtasmādahaṃ vivarṇaśca dīnaśca hariṇaḥ kṛśaḥ

अष्टाशीतिसहस्राणि स्नातका गृहमेधिनःत्रिंशद्दासीक एकैको यान्बिभर्ति युधिष्ठिरः

aṣṭāśītisahasrāṇi snātakā gṛhamedhinaḥtriṃśaddāsīka ekaiko yānbibharti yudhiṣṭhiraḥ

दशान्यानि सहस्राणि नित्यं तत्रान्नमुत्तमम्भुञ्जते रुक्मपात्रीभिर्युधिष्ठिरनिवेशने

daśānyāni sahasrāṇi nityaṃ tatrānnamuttamambhuñjate rukmapātrībhiryudhiṣṭhiraniveśane

कदलीमृगमोकानि कृष्णश्यामारुणानि चकाम्बोजः प्राहिणोत्तस्मै परार्ध्यानपि कम्बलान्

kadalīmṛgamokāni kṛṣṇaśyāmāruṇāni cakāmbojaḥ prāhiṇottasmai parārdhyānapi kambalān

रथयोषिद्गवाश्वस्य शतशोऽथ सहस्रशःत्रिंशतं चोष्ट्रवामीनां शतानि विचरन्त्युत

rathayoṣidgavāśvasya śataśo'tha sahasraśaḥtriṃśataṃ coṣṭravāmīnāṃ śatāni vicarantyuta

पृथग्विधानि रत्नानि पार्थिवाः पृथिवीपतेआहरन्क्रतुमुख्येऽस्मिन्कुन्तीपुत्राय भूरिशः

pṛthagvidhāni ratnāni pārthivāḥ pṛthivīpateāharankratumukhye'sminkuntīputrāya bhūriśaḥ

न क्वचिद्धि मया दृष्टस्तादृशो नैव च श्रुतःयादृग्धनागमो यज्ञे पाण्डुपुत्रस्य धीमतः

na kvaciddhi mayā dṛṣṭastādṛśo naiva ca śrutaḥyādṛgdhanāgamo yajñe pāṇḍuputrasya dhīmataḥ

अपर्यन्तं धनौघं तं दृष्ट्वा शत्रोरहं नृपशर्म नैवाधिगच्छामि चिन्तयानोऽनिशं विभो

aparyantaṃ dhanaughaṃ taṃ dṛṣṭvā śatrorahaṃ nṛpaśarma naivādhigacchāmi cintayāno'niśaṃ vibho

ब्राह्मणा वाटधानाश्च गोमन्तः शतसंघशःत्रैखर्वं बलिमादाय द्वारि तिष्ठन्ति वारिताः

brāhmaṇā vāṭadhānāśca gomantaḥ śatasaṃghaśaḥtraikharvaṃ balimādāya dvāri tiṣṭhanti vāritāḥ

कमण्डलूनुपादाय जातरूपमयाञ्शुभान्एवं बलिं समादाय प्रवेशं लेभिरे ततः

kamaṇḍalūnupādāya jātarūpamayāñśubhānevaṃ baliṃ samādāya praveśaṃ lebhire tataḥ

यन्नैव मधु शक्राय धारयन्त्यमरस्त्रियःतदस्मै कांस्यमाहार्षीद्वारुणं कलशोदधिः

yannaiva madhu śakrāya dhārayantyamarastriyaḥtadasmai kāṃsyamāhārṣīdvāruṇaṃ kalaśodadhiḥ

शैक्यं रुक्मसहस्रस्य बहुरत्नविभूषितम्दृष्ट्वा च मम तत्सर्वं ज्वररूपमिवाभवत्

śaikyaṃ rukmasahasrasya bahuratnavibhūṣitamdṛṣṭvā ca mama tatsarvaṃ jvararūpamivābhavat

गृहीत्वा तत्तु गच्छन्ति समुद्रौ पूर्वदक्षिणौतथैव पश्चिमं यान्ति गृहीत्वा भरतर्षभ

gṛhītvā tattu gacchanti samudrau pūrvadakṣiṇautathaiva paścimaṃ yānti gṛhītvā bharatarṣabha

उत्तरं तु न गच्छन्ति विना तात पतत्रिभिःइदं चाद्भुतमत्रासीत्तन्मे निगदतः शृणु

uttaraṃ tu na gacchanti vinā tāta patatribhiḥidaṃ cādbhutamatrāsīttanme nigadataḥ śṛṇu

पूर्णे शतसहस्रे तु विप्राणां परिविष्यताम्स्थापिता तत्र संज्ञाभूच्छङ्खो ध्मायति नित्यशः

pūrṇe śatasahasre tu viprāṇāṃ pariviṣyatāmsthāpitā tatra saṃjñābhūcchaṅkho dhmāyati nityaśaḥ

मुहुर्मुहुः प्रणदतस्तस्य शङ्खस्य भारतउत्तमं शब्दमश्रौषं ततो रोमाणि मेऽहृषन्

muhurmuhuḥ praṇadatastasya śaṅkhasya bhāratauttamaṃ śabdamaśrauṣaṃ tato romāṇi me'hṛṣan

पार्थिवैर्बहुभिः कीर्णमुपस्थानं दिदृक्षुभिःसर्वरत्नान्युपादाय पार्थिवा वै जनेश्वर

pārthivairbahubhiḥ kīrṇamupasthānaṃ didṛkṣubhiḥsarvaratnānyupādāya pārthivā vai janeśvara

यज्ञे तस्य महाराज पाण्डुपुत्रस्य धीमतःवैश्या इव महीपाला द्विजातिपरिवेषकाः

yajñe tasya mahārāja pāṇḍuputrasya dhīmataḥvaiśyā iva mahīpālā dvijātipariveṣakāḥ

न सा श्रीर्देवराजस्य यमस्य वरुणस्य वागुह्यकाधिपतेर्वापि या श्री राजन्युधिष्ठिरे

na sā śrīrdevarājasya yamasya varuṇasya vāguhyakādhipatervāpi yā śrī rājanyudhiṣṭhire

तां दृष्ट्वा पाण्डुपुत्रस्य श्रियं परमिकामहम्शान्तिं न परिगच्छामि दह्यमानेन चेतसा

tāṃ dṛṣṭvā pāṇḍuputrasya śriyaṃ paramikāmahamśāntiṃ na parigacchāmi dahyamānena cetasā

शकुनिरुवाचयामेतामुत्तमां लक्ष्मीं दृष्टवानसि पाण्डवेतस्याः प्राप्तावुपायं मे शृणु सत्यपराक्रम

śakuniruvācayāmetāmuttamāṃ lakṣmīṃ dṛṣṭavānasi pāṇḍavetasyāḥ prāptāvupāyaṃ me śṛṇu satyaparākrama

अहमक्षेष्वभिज्ञातः पृथिव्यामपि भारतहृदयज्ञः पणज्ञश्च विशेषज्ञश्च देवने

ahamakṣeṣvabhijñātaḥ pṛthivyāmapi bhāratahṛdayajñaḥ paṇajñaśca viśeṣajñaśca devane

द्यूतप्रियश्च कौन्तेयो न च जानाति देवितुम्आहूतश्चैष्यति व्यक्तं दीव्यावेत्याह्वयस्व तम्

dyūtapriyaśca kaunteyo na ca jānāti devitumāhūtaścaiṣyati vyaktaṃ dīvyāvetyāhvayasva tam

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

एवमुक्तः शकुनिना राजा दुर्योधनस्तदाधृतराष्ट्रमिदं वाक्यमपदान्तरमब्रवीत्

evamuktaḥ śakuninā rājā duryodhanastadādhṛtarāṣṭramidaṃ vākyamapadāntaramabravīt

अयमुत्सहते राजञ्श्रियमाहर्तुमक्षवित्द्यूतेन पाण्डुपुत्रस्य तदनुज्ञातुमर्हसि

ayamutsahate rājañśriyamāhartumakṣavitdyūtena pāṇḍuputrasya tadanujñātumarhasi

धृतराष्ट्र उवाच · dhṛtarāṣṭra uvāca

क्षत्ता मन्त्री महाप्राज्ञः स्थितो यस्यास्मि शासनेतेन संगम्य वेत्स्यामि कार्यस्यास्य विनिश्चयम्

kṣattā mantrī mahāprājñaḥ sthito yasyāsmi śāsanetena saṃgamya vetsyāmi kāryasyāsya viniścayam

स हि धर्मं पुरस्कृत्य दीर्घदर्शी परं हितम्उभयोः पक्षयोर्युक्तं वक्ष्यत्यर्थविनिश्चयम्

sa hi dharmaṃ puraskṛtya dīrghadarśī paraṃ hitamubhayoḥ pakṣayoryuktaṃ vakṣyatyarthaviniścayam

दुर्योधन उवाच · duryodhana uvāca

निवर्तयिष्यति त्वासौ यदि क्षत्ता समेष्यतिनिवृत्ते त्वयि राजेन्द्र मरिष्येऽहमसंशयम्

nivartayiṣyati tvāsau yadi kṣattā sameṣyatinivṛtte tvayi rājendra mariṣye'hamasaṃśayam

स मयि त्वं मृते राजन्विदुरेण सुखी भवभोक्ष्यसे पृथिवीं कृत्स्नां किं मया त्वं करिष्यसि

sa mayi tvaṃ mṛte rājanvidureṇa sukhī bhavabhokṣyase pṛthivīṃ kṛtsnāṃ kiṃ mayā tvaṃ kariṣyasi

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

आर्तवाक्यं तु तत्तस्य प्रणयोक्तं निशम्य सःधृतराष्ट्रोऽब्रवीत्प्रेष्यान्दुर्योधनमते स्थितः

ārtavākyaṃ tu tattasya praṇayoktaṃ niśamya saḥdhṛtarāṣṭro'bravītpreṣyānduryodhanamate sthitaḥ

स्थूणासहस्रैर्बृहतीं शतद्वारां सभां मममनोरमां दर्शनीयामाशु कुर्वन्तु शिल्पिनः

sthūṇāsahasrairbṛhatīṃ śatadvārāṃ sabhāṃ mamamanoramāṃ darśanīyāmāśu kurvantu śilpinaḥ

ततः संस्तीर्य रत्नैस्तामक्षानावाप्य सर्वशःसुकृतां सुप्रवेशां च निवेदयत मे शनैः

tataḥ saṃstīrya ratnaistāmakṣānāvāpya sarvaśaḥsukṛtāṃ supraveśāṃ ca nivedayata me śanaiḥ

दुर्योधनस्य शान्त्यर्थमिति निश्चित्य भूमिपःधृतराष्ट्रो महाराज प्राहिणोद्विदुराय वै

duryodhanasya śāntyarthamiti niścitya bhūmipaḥdhṛtarāṣṭro mahārāja prāhiṇodvidurāya vai

अपृष्ट्वा विदुरं ह्यस्य नासीत्कश्चिद्विनिश्चयःद्यूतदोषांश्च जानन्स पुत्रस्नेहादकृष्यत

apṛṣṭvā viduraṃ hyasya nāsītkaścidviniścayaḥdyūtadoṣāṃśca jānansa putrasnehādakṛṣyata

तच्छ्रुत्वा विदुरो धीमान्कलिद्वारमुपस्थितम्विनाशमुखमुत्पन्नं धृतराष्ट्रमुपाद्रवत्

tacchrutvā viduro dhīmānkalidvāramupasthitamvināśamukhamutpannaṃ dhṛtarāṣṭramupādravat

सोऽभिगम्य महात्मानं भ्राता भ्रातरमग्रजम्मूर्ध्ना प्रणम्य चरणाविदं वचनमब्रवीत्

so'bhigamya mahātmānaṃ bhrātā bhrātaramagrajammūrdhnā praṇamya caraṇāvidaṃ vacanamabravīt

नाभिनन्दामि ते राजन्व्यवसायमिमं प्रभोपुत्रैर्भेदो यथा न स्याद्द्यूतहेतोस्तथा कुरु

nābhinandāmi te rājanvyavasāyamimaṃ prabhoputrairbhedo yathā na syāddyūtahetostathā kuru

धृतराष्ट्र उवाच · dhṛtarāṣṭra uvāca

क्षत्तः पुत्रेषु पुत्रैर्मे कलहो न भविष्यतिदिवि देवाः प्रसादं नः करिष्यन्ति न संशयः

kṣattaḥ putreṣu putrairme kalaho na bhaviṣyatidivi devāḥ prasādaṃ naḥ kariṣyanti na saṃśayaḥ

अशुभं वा शुभं वापि हितं वा यदि वाहितम्प्रवर्ततां सुहृद्द्यूतं दिष्टमेतन्न संशयः

aśubhaṃ vā śubhaṃ vāpi hitaṃ vā yadi vāhitampravartatāṃ suhṛddyūtaṃ diṣṭametanna saṃśayaḥ

मयि संनिहिते चैव भीष्मे च भरतर्षभेअनयो दैवविहितो न कथंचिद्भविष्यति

mayi saṃnihite caiva bhīṣme ca bharatarṣabheanayo daivavihito na kathaṃcidbhaviṣyati

गच्छ त्वं रथमास्थाय हयैर्वातसमैर्जवेखाण्डवप्रस्थमद्यैव समानय युधिष्ठिरम्

gaccha tvaṃ rathamāsthāya hayairvātasamairjavekhāṇḍavaprasthamadyaiva samānaya yudhiṣṭhiram

न वार्यो व्यवसायो मे विदुरैतद्ब्रवीमि तेदैवमेव परं मन्ये येनैतदुपपद्यते

na vāryo vyavasāyo me viduraitadbravīmi tedaivameva paraṃ manye yenaitadupapadyate

इत्युक्तो विदुरो धीमान्नैतदस्तीति चिन्तयन्आपगेयं महाप्राज्ञमभ्यगच्छत्सुदुःखितः

ityukto viduro dhīmānnaitadastīti cintayanāpageyaṃ mahāprājñamabhyagacchatsuduḥkhitaḥ