Parva.Adhyaya 2.60

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

धिगस्तु क्षत्तारमिति ब्रुवाणो; दर्पेण मत्तो धृतराष्ट्रस्य पुत्रःअवैक्षत प्रातिकामीं सभाया;मुवाच चैनं परमार्यमध्ये

dhigastu kṣattāramiti bruvāṇo; darpeṇa matto dhṛtarāṣṭrasya putraḥavaikṣata prātikāmīṃ sabhāyā;muvāca cainaṃ paramāryamadhye

त्वं प्रातिकामिन्द्रौपदीमानयस्व; न ते भयं विद्यते पाण्डवेभ्यःक्षत्ता ह्ययं विवदत्येव भीरु;र्न चास्माकं वृद्धिकामः सदैव

tvaṃ prātikāmindraupadīmānayasva; na te bhayaṃ vidyate pāṇḍavebhyaḥkṣattā hyayaṃ vivadatyeva bhīru;rna cāsmākaṃ vṛddhikāmaḥ sadaiva

एवमुक्तः प्रातिकामी स सूतः; प्रायाच्छीघ्रं राजवचो निशम्यप्रविश्य च श्वेव स सिंहगोष्ठं; समासदन्महिषीं पाण्डवानाम्

evamuktaḥ prātikāmī sa sūtaḥ; prāyācchīghraṃ rājavaco niśamyapraviśya ca śveva sa siṃhagoṣṭhaṃ; samāsadanmahiṣīṃ pāṇḍavānām

प्रातिकाम्युवाचयुधिष्ठिरे द्यूतमदेन मत्ते; दुर्योधनो द्रौपदि त्वामजैषीत्सा प्रपद्य त्वं धृतराष्ट्रस्य वेश्म; नयामि त्वां कर्मणे याज्ञसेनि

prātikāmyuvācayudhiṣṭhire dyūtamadena matte; duryodhano draupadi tvāmajaiṣītsā prapadya tvaṃ dhṛtarāṣṭrasya veśma; nayāmi tvāṃ karmaṇe yājñaseni

द्रौपद्युवाचकथं त्वेवं वदसि प्रातिकामि;न्को वै दीव्येद्भार्यया राजपुत्रःमूढो राजा द्यूतमदेन मत्त; आहो नान्यत्कैतवमस्य किंचित्

draupadyuvācakathaṃ tvevaṃ vadasi prātikāmi;nko vai dīvyedbhāryayā rājaputraḥmūḍho rājā dyūtamadena matta; āho nānyatkaitavamasya kiṃcit

प्रातिकाम्युवाचयदा नाभूत्कैतवमन्यदस्य; तदादेवीत्पाण्डवोऽजातशत्रुःन्यस्ताः पूर्वं भ्रातरस्तेन राज्ञा; स्वयं चात्मा त्वमथो राजपुत्रि

prātikāmyuvācayadā nābhūtkaitavamanyadasya; tadādevītpāṇḍavo'jātaśatruḥnyastāḥ pūrvaṃ bhrātarastena rājñā; svayaṃ cātmā tvamatho rājaputri

द्रौपद्युवाचगच्छ त्वं कितवं गत्वा सभायां पृच्छ सूतजकिं नु पूर्वं पराजैषीरात्मानं मां नु भारतएतज्ज्ञात्वा त्वमागच्छ ततो मां नय सूतज

draupadyuvācagaccha tvaṃ kitavaṃ gatvā sabhāyāṃ pṛccha sūtajakiṃ nu pūrvaṃ parājaiṣīrātmānaṃ māṃ nu bhārataetajjñātvā tvamāgaccha tato māṃ naya sūtaja

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

सभां गत्वा स चोवाच द्रौपद्यास्तद्वचस्तदाकस्येशो नः पराजैषीरिति त्वामाह द्रौपदीकिं नु पूर्वं पराजैषीरात्मानमथ वापि माम्

sabhāṃ gatvā sa covāca draupadyāstadvacastadākasyeśo naḥ parājaiṣīriti tvāmāha draupadīkiṃ nu pūrvaṃ parājaiṣīrātmānamatha vāpi mām

युधिष्ठिरस्तु निश्चेष्टो गतसत्त्व इवाभवत्न तं सूतं प्रत्युवाच वचनं साध्वसाधु वा

yudhiṣṭhirastu niśceṣṭo gatasattva ivābhavatna taṃ sūtaṃ pratyuvāca vacanaṃ sādhvasādhu vā

दुर्योधन उवाच · duryodhana uvāca

इहैत्य कृष्णा पाञ्चाली प्रश्नमेतं प्रभाषताम्इहैव सर्वे शृण्वन्तु तस्या अस्य च यद्वचः

ihaitya kṛṣṇā pāñcālī praśnametaṃ prabhāṣatāmihaiva sarve śṛṇvantu tasyā asya ca yadvacaḥ

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

स गत्वा राजभवनं दुर्योधनवशानुगःउवाच द्रौपदीं सूतः प्रातिकामी व्यथन्निव

sa gatvā rājabhavanaṃ duryodhanavaśānugaḥuvāca draupadīṃ sūtaḥ prātikāmī vyathanniva

सभ्यास्त्वमी राजपुत्र्याह्वयन्ति; मन्ये प्राप्तः संक्षयः कौरवाणाम्न वै समृद्धिं पालयते लघीया;न्यत्त्वं सभामेष्यसि राजपुत्रि

sabhyāstvamī rājaputryāhvayanti; manye prāptaḥ saṃkṣayaḥ kauravāṇāmna vai samṛddhiṃ pālayate laghīyā;nyattvaṃ sabhāmeṣyasi rājaputri

द्रौपद्युवाचएवं नूनं व्यदधात्संविधाता; स्पर्शावुभौ स्पृशतो धीरबालौधर्मं त्वेकं परमं प्राह लोके; स नः शमं धास्यति गोप्यमानः

draupadyuvācaevaṃ nūnaṃ vyadadhātsaṃvidhātā; sparśāvubhau spṛśato dhīrabālaudharmaṃ tvekaṃ paramaṃ prāha loke; sa naḥ śamaṃ dhāsyati gopyamānaḥ

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

युधिष्ठिरस्तु तच्छ्रुत्वा दुर्योधनचिकीर्षितम्द्रौपद्याः संमतं दूतं प्राहिणोद्भरतर्षभ

yudhiṣṭhirastu tacchrutvā duryodhanacikīrṣitamdraupadyāḥ saṃmataṃ dūtaṃ prāhiṇodbharatarṣabha

एकवस्त्रा अधोनीवी रोदमाना रजस्वलासभामागम्य पाञ्चाली श्वशुरस्याग्रतोऽभवत्

ekavastrā adhonīvī rodamānā rajasvalāsabhāmāgamya pāñcālī śvaśurasyāgrato'bhavat

ततस्तेषां मुखमालोक्य राजा; दुर्योधनः सूतमुवाच हृष्टःइहैवैतामानय प्रातिकामि;न्प्रत्यक्षमस्याः कुरवो ब्रुवन्तु

tatasteṣāṃ mukhamālokya rājā; duryodhanaḥ sūtamuvāca hṛṣṭaḥihaivaitāmānaya prātikāmi;npratyakṣamasyāḥ kuravo bruvantu

ततः सूतस्तस्य वशानुगामी; भीतश्च कोपाद्द्रुपदात्मजायाःविहाय मानं पुनरेव सभ्या;नुवाच कृष्णां किमहं ब्रवीमि

tataḥ sūtastasya vaśānugāmī; bhītaśca kopāddrupadātmajāyāḥvihāya mānaṃ punareva sabhyā;nuvāca kṛṣṇāṃ kimahaṃ bravīmi

दुर्योधन उवाच · duryodhana uvāca

दुःशासनैष मम सूतपुत्रो; वृकोदरादुद्विजतेऽल्पचेताःस्वयं प्रगृह्यानय याज्ञसेनीं; किं ते करिष्यन्त्यवशाः सपत्नाः

duḥśāsanaiṣa mama sūtaputro; vṛkodarādudvijate'lpacetāḥsvayaṃ pragṛhyānaya yājñasenīṃ; kiṃ te kariṣyantyavaśāḥ sapatnāḥ

ततः समुत्थाय स राजपुत्रः; श्रुत्वा भ्रातुः कोपविरक्तदृष्टिःप्रविश्य तद्वेश्म महारथाना;मित्यब्रवीद्द्रौपदीं राजपुत्रीम्

tataḥ samutthāya sa rājaputraḥ; śrutvā bhrātuḥ kopaviraktadṛṣṭiḥpraviśya tadveśma mahārathānā;mityabravīddraupadīṃ rājaputrīm

एह्येहि पाञ्चालि जितासि कृष्णे; दुर्योधनं पश्य विमुक्तलज्जाकुरून्भजस्वायतपद्मनेत्रे; धर्मेण लब्धासि सभां परैहि

ehyehi pāñcāli jitāsi kṛṣṇe; duryodhanaṃ paśya vimuktalajjākurūnbhajasvāyatapadmanetre; dharmeṇa labdhāsi sabhāṃ paraihi

ततः समुत्थाय सुदुर्मनाः सा; विवर्णमामृज्य मुखं करेणआर्ता प्रदुद्राव यतः स्त्रियस्ता; वृद्धस्य राज्ञः कुरुपुंगवस्य

tataḥ samutthāya sudurmanāḥ sā; vivarṇamāmṛjya mukhaṃ kareṇaārtā pradudrāva yataḥ striyastā; vṛddhasya rājñaḥ kurupuṃgavasya

ततो जवेनाभिससार रोषा;द्दुःशासनस्तामभिगर्जमानःदीर्घेषु नीलेष्वथ चोर्मिमत्सु; जग्राह केशेषु नरेन्द्रपत्नीम्

tato javenābhisasāra roṣā;dduḥśāsanastāmabhigarjamānaḥdīrgheṣu nīleṣvatha cormimatsu; jagrāha keśeṣu narendrapatnīm

ये राजसूयावभृथे जलेन; महाक्रतौ मन्त्रपूतेन सिक्ताःते पाण्डवानां परिभूय वीर्यं; बलात्प्रमृष्टा धृतराष्ट्रजेन

ye rājasūyāvabhṛthe jalena; mahākratau mantrapūtena siktāḥte pāṇḍavānāṃ paribhūya vīryaṃ; balātpramṛṣṭā dhṛtarāṣṭrajena

स तां परामृश्य सभासमीप;मानीय कृष्णामतिकृष्णकेशीम्दुःशासनो नाथवतीमनाथव;च्चकर्ष वायुः कदलीमिवार्ताम्

sa tāṃ parāmṛśya sabhāsamīpa;mānīya kṛṣṇāmatikṛṣṇakeśīmduḥśāsano nāthavatīmanāthava;ccakarṣa vāyuḥ kadalīmivārtām

सा कृष्यमाणा नमिताङ्गयष्टिः; शनैरुवाचाद्य रजस्वलास्मिएकं च वासो मम मन्दबुद्धे; सभां नेतुं नार्हसि मामनार्य

sā kṛṣyamāṇā namitāṅgayaṣṭiḥ; śanairuvācādya rajasvalāsmiekaṃ ca vāso mama mandabuddhe; sabhāṃ netuṃ nārhasi māmanārya

ततोऽब्रवीत्तां प्रसभं निगृह्य; केशेषु कृष्णेषु तदा स कृष्णाम्कृष्णं च जिष्णुं च हरिं नरं च; त्राणाय विक्रोश नयामि हि त्वाम्

tato'bravīttāṃ prasabhaṃ nigṛhya; keśeṣu kṛṣṇeṣu tadā sa kṛṣṇāmkṛṣṇaṃ ca jiṣṇuṃ ca hariṃ naraṃ ca; trāṇāya vikrośa nayāmi hi tvām

रजस्वला वा भव याज्ञसेनि; एकाम्बरा वाप्यथ वा विवस्त्राद्यूते जिता चासि कृतासि दासी; दासीषु कामश्च यथोपजोषम्

rajasvalā vā bhava yājñaseni; ekāmbarā vāpyatha vā vivastrādyūte jitā cāsi kṛtāsi dāsī; dāsīṣu kāmaśca yathopajoṣam

प्रकीर्णकेशी पतितार्धवस्त्रा; दुःशासनेन व्यवधूयमानाह्रीमत्यमर्षेण च दह्यमाना; शनैरिदं वाक्यमुवाच कृष्णा

prakīrṇakeśī patitārdhavastrā; duḥśāsanena vyavadhūyamānāhrīmatyamarṣeṇa ca dahyamānā; śanairidaṃ vākyamuvāca kṛṣṇā

इमे सभायामुपदिष्टशास्त्राः; क्रियावन्तः सर्व एवेन्द्रकल्पाःगुरुस्थाना गुरवश्चैव सर्वे; तेषामग्रे नोत्सहे स्थातुमेवम्

ime sabhāyāmupadiṣṭaśāstrāḥ; kriyāvantaḥ sarva evendrakalpāḥgurusthānā guravaścaiva sarve; teṣāmagre notsahe sthātumevam

नृशंसकर्मंस्त्वमनार्यवृत्त; मा मां विवस्त्रां कृधि मा विकार्षीःन मर्षयेयुस्तव राजपुत्राः; सेन्द्रापि देवा यदि ते सहायाः

nṛśaṃsakarmaṃstvamanāryavṛtta; mā māṃ vivastrāṃ kṛdhi mā vikārṣīḥna marṣayeyustava rājaputrāḥ; sendrāpi devā yadi te sahāyāḥ

धर्मे स्थितो धर्मसुतश्च राजा; धर्मश्च सूक्ष्मो निपुणोपलभ्यःवाचापि भर्तुः परमाणुमात्रं; नेच्छामि दोषं स्वगुणान्विसृज्य

dharme sthito dharmasutaśca rājā; dharmaśca sūkṣmo nipuṇopalabhyaḥvācāpi bhartuḥ paramāṇumātraṃ; necchāmi doṣaṃ svaguṇānvisṛjya

इदं त्वनार्यं कुरुवीरमध्ये; रजस्वलां यत्परिकर्षसे माम्न चापि कश्चित्कुरुतेऽत्र पूजां; ध्रुवं तवेदं मतमन्वपद्यन्

idaṃ tvanāryaṃ kuruvīramadhye; rajasvalāṃ yatparikarṣase māmna cāpi kaścitkurute'tra pūjāṃ; dhruvaṃ tavedaṃ matamanvapadyan

धिगस्तु नष्टः खलु भारतानां; धर्मस्तथा क्षत्रविदां च वृत्तम्यत्राभ्यतीतां कुरुधर्मवेलां; प्रेक्षन्ति सर्वे कुरवः सभायाम्

dhigastu naṣṭaḥ khalu bhāratānāṃ; dharmastathā kṣatravidāṃ ca vṛttamyatrābhyatītāṃ kurudharmavelāṃ; prekṣanti sarve kuravaḥ sabhāyām

द्रोणस्य भीष्मस्य च नास्ति सत्त्वं; ध्रुवं तथैवास्य महात्मनोऽपिराज्ञस्तथा हीममधर्ममुग्रं; न लक्षयन्ते कुरुवृद्धमुख्याः

droṇasya bhīṣmasya ca nāsti sattvaṃ; dhruvaṃ tathaivāsya mahātmano'pirājñastathā hīmamadharmamugraṃ; na lakṣayante kuruvṛddhamukhyāḥ

तथा ब्रुवन्ती करुणं सुमध्यमा; काक्षेण भर्तॄन्कुपितानपश्यत्सा पाण्डवान्कोपपरीतदेहा;न्संदीपयामास कटाक्षपातैः

tathā bruvantī karuṇaṃ sumadhyamā; kākṣeṇa bhartṝnkupitānapaśyatsā pāṇḍavānkopaparītadehā;nsaṃdīpayāmāsa kaṭākṣapātaiḥ

हृतेन राज्येन तथा धनेन; रत्नैश्च मुख्यैर्न तथा बभूवयथार्तया कोपसमीरितेन; कृष्णाकटाक्षेण बभूव दुःखम्

hṛtena rājyena tathā dhanena; ratnaiśca mukhyairna tathā babhūvayathārtayā kopasamīritena; kṛṣṇākaṭākṣeṇa babhūva duḥkham

दुःशासनश्चापि समीक्ष्य कृष्णा;मवेक्षमाणां कृपणान्पतींस्तान्आधूय वेगेन विसंज्ञकल्पा;मुवाच दासीति हसन्निवोग्रः

duḥśāsanaścāpi samīkṣya kṛṣṇā;mavekṣamāṇāṃ kṛpaṇānpatīṃstānādhūya vegena visaṃjñakalpā;muvāca dāsīti hasannivograḥ

कर्णस्तु तद्वाक्यमतीव हृष्टः; संपूजयामास हसन्सशब्दम्गान्धारराजः सुबलस्य पुत्र;स्तथैव दुःशासनमभ्यनन्दत्

karṇastu tadvākyamatīva hṛṣṭaḥ; saṃpūjayāmāsa hasansaśabdamgāndhārarājaḥ subalasya putra;stathaiva duḥśāsanamabhyanandat

सभ्यास्तु ये तत्र बभूवुरन्ये; ताभ्यामृते धार्तराष्ट्रेण चैवतेषामभूद्दुःखमतीव कृष्णां; दृष्ट्वा सभायां परिकृष्यमाणाम्

sabhyāstu ye tatra babhūvuranye; tābhyāmṛte dhārtarāṣṭreṇa caivateṣāmabhūdduḥkhamatīva kṛṣṇāṃ; dṛṣṭvā sabhāyāṃ parikṛṣyamāṇām

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

न धर्मसौक्ष्म्यात्सुभगे विवक्तुं; शक्नोमि ते प्रश्नमिमं यथावत्अस्वो ह्यशक्तः पणितुं परस्वं; स्त्रियश्च भर्तुर्वशतां समीक्ष्य

na dharmasaukṣmyātsubhage vivaktuṃ; śaknomi te praśnamimaṃ yathāvatasvo hyaśaktaḥ paṇituṃ parasvaṃ; striyaśca bharturvaśatāṃ samīkṣya

त्यजेत सर्वां पृथिवीं समृद्धां; युधिष्ठिरः सत्यमथो न जह्यात्उक्तं जितोऽस्मीति च पाण्डवेन; तस्मान्न शक्नोमि विवेक्तुमेतत्

tyajeta sarvāṃ pṛthivīṃ samṛddhāṃ; yudhiṣṭhiraḥ satyamatho na jahyātuktaṃ jito'smīti ca pāṇḍavena; tasmānna śaknomi vivektumetat

द्यूतेऽद्वितीयः शकुनिर्नरेषु; कुन्तीसुतस्तेन निसृष्टकामःन मन्यते तां निकृतिं महात्मा; तस्मान्न ते प्रश्नमिमं ब्रवीमि

dyūte'dvitīyaḥ śakunirnareṣu; kuntīsutastena nisṛṣṭakāmaḥna manyate tāṃ nikṛtiṃ mahātmā; tasmānna te praśnamimaṃ bravīmi

द्रौपद्युवाचआहूय राजा कुशलैः सभायां; दुष्टात्मभिर्नैकृतिकैरनार्यैःद्यूतप्रियैर्नातिकृतप्रयत्नः; कस्मादयं नाम निसृष्टकामः

draupadyuvācaāhūya rājā kuśalaiḥ sabhāyāṃ; duṣṭātmabhirnaikṛtikairanāryaiḥdyūtapriyairnātikṛtaprayatnaḥ; kasmādayaṃ nāma nisṛṣṭakāmaḥ

स शुद्धभावो निकृतिप्रवृत्ति;मबुध्यमानः कुरुपाण्डवाग्र्यःसंभूय सर्वैश्च जितोऽपि यस्मा;त्पश्चाच्च यत्कैतवमभ्युपेतः

sa śuddhabhāvo nikṛtipravṛtti;mabudhyamānaḥ kurupāṇḍavāgryaḥsaṃbhūya sarvaiśca jito'pi yasmā;tpaścācca yatkaitavamabhyupetaḥ

तिष्ठन्ति चेमे कुरवः सभाया;मीशाः सुतानां च तथा स्नुषाणाम्समीक्ष्य सर्वे मम चापि वाक्यं; विब्रूत मे प्रश्नमिमं यथावत्

tiṣṭhanti ceme kuravaḥ sabhāyā;mīśāḥ sutānāṃ ca tathā snuṣāṇāmsamīkṣya sarve mama cāpi vākyaṃ; vibrūta me praśnamimaṃ yathāvat

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

तथा ब्रुवन्तीं करुणं रुदन्ती;मवेक्षमाणामसकृत्पतींस्तान्दुःशासनः परुषाण्यप्रियाणि; वाक्यान्युवाचामधुराणि चैव

tathā bruvantīṃ karuṇaṃ rudantī;mavekṣamāṇāmasakṛtpatīṃstānduḥśāsanaḥ paruṣāṇyapriyāṇi; vākyānyuvācāmadhurāṇi caiva

तां कृष्यमाणां च रजस्वलां च; स्रस्तोत्तरीयामतदर्हमाणाम्वृकोदरः प्रेक्ष्य युधिष्ठिरं च; चकार कोपं परमार्तरूपः

tāṃ kṛṣyamāṇāṃ ca rajasvalāṃ ca; srastottarīyāmatadarhamāṇāmvṛkodaraḥ prekṣya yudhiṣṭhiraṃ ca; cakāra kopaṃ paramārtarūpaḥ