Parva.Adhyaya 3.1

जनमेजय उवाच · janamejaya uvāca

एवं द्यूतजिताः पार्थाः कोपिताश्च दुरात्मभिःधार्तराष्ट्रैः सहामात्यैर्निकृत्या द्विजसत्तम

evaṃ dyūtajitāḥ pārthāḥ kopitāśca durātmabhiḥdhārtarāṣṭraiḥ sahāmātyairnikṛtyā dvijasattama

श्राविताः परुषा वाचः सृजद्भिर्वैरमुत्तमम्किमकुर्वन्त कौरव्या मम पूर्वपितामहाः

śrāvitāḥ paruṣā vācaḥ sṛjadbhirvairamuttamamkimakurvanta kauravyā mama pūrvapitāmahāḥ

कथं चैश्वर्यविभ्रष्टाः सहसा दुःखमेयुषःवने विजह्रिरे पार्थाः शक्रप्रतिमतेजसः

kathaṃ caiśvaryavibhraṣṭāḥ sahasā duḥkhameyuṣaḥvane vijahrire pārthāḥ śakrapratimatejasaḥ

के चैनानन्ववर्तन्त प्राप्तान्व्यसनमुत्तमम्किमाहाराः किमाचाराः क्व च वासो महात्मनाम्

ke cainānanvavartanta prāptānvyasanamuttamamkimāhārāḥ kimācārāḥ kva ca vāso mahātmanām

कथं द्वादश वर्षाणि वने तेषां महात्मनाम्व्यतीयुर्ब्राह्मणश्रेष्ठ शूराणामरिघातिनाम्

kathaṃ dvādaśa varṣāṇi vane teṣāṃ mahātmanāmvyatīyurbrāhmaṇaśreṣṭha śūrāṇāmarighātinām

कथं च राजपुत्री सा प्रवरा सर्वयोषिताम्पतिव्रता महाभागा सततं सत्यवादिनीवनवासमदुःखार्हा दारुणं प्रत्यपद्यत

kathaṃ ca rājaputrī sā pravarā sarvayoṣitāmpativratā mahābhāgā satataṃ satyavādinīvanavāsamaduḥkhārhā dāruṇaṃ pratyapadyata

एतदाचक्ष्व मे सर्वं विस्तरेण तपोधनश्रोतुमिच्छामि चरितं भूरिद्रविणतेजसाम्कथ्यमानं त्वया विप्र परं कौतूहलं हि मे

etadācakṣva me sarvaṃ vistareṇa tapodhanaśrotumicchāmi caritaṃ bhūridraviṇatejasāmkathyamānaṃ tvayā vipra paraṃ kautūhalaṃ hi me

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

एवं द्यूतजिताः पार्थाः कोपिताश्च दुरात्मभिःधार्तराष्ट्रैः सहामात्यैर्निर्ययुर्गजसाह्वयात्

evaṃ dyūtajitāḥ pārthāḥ kopitāśca durātmabhiḥdhārtarāṣṭraiḥ sahāmātyairniryayurgajasāhvayāt

वर्धमानपुरद्वारेणाभिनिष्क्रम्य ते तदाउदङ्मुखाः शस्त्रभृतः प्रययुः सह कृष्णया

vardhamānapuradvāreṇābhiniṣkramya te tadāudaṅmukhāḥ śastrabhṛtaḥ prayayuḥ saha kṛṣṇayā

इन्द्रसेनादयश्चैनान्भृत्याः परिचतुर्दशरथैरनुययुः शीघ्रैः स्त्रिय आदाय सर्वशः

indrasenādayaścainānbhṛtyāḥ paricaturdaśarathairanuyayuḥ śīghraiḥ striya ādāya sarvaśaḥ

व्रजतस्तान्विदित्वा तु पौराः शोकाभिपीडिताःगर्हयन्तोऽसकृद्भीष्मविदुरद्रोणगौतमान्ऊचुर्विगतसंत्रासाः समागम्य परस्परम्

vrajatastānviditvā tu paurāḥ śokābhipīḍitāḥgarhayanto'sakṛdbhīṣmaviduradroṇagautamānūcurvigatasaṃtrāsāḥ samāgamya parasparam

नेदमस्ति कुलं सर्वं न वयं न च नो गृहाःयत्र दुर्योधनः पापः सौबलेयेन पालितःकर्णदुःशासनाभ्यां च राज्यमेतच्चिकीर्षति

nedamasti kulaṃ sarvaṃ na vayaṃ na ca no gṛhāḥyatra duryodhanaḥ pāpaḥ saubaleyena pālitaḥkarṇaduḥśāsanābhyāṃ ca rājyametaccikīrṣati

नो चेत्कुलं न चाचारो न धर्मोऽर्थः कुतः सुखम्यत्र पापसहायोऽयं पापो राज्यं बुभूषते

no cetkulaṃ na cācāro na dharmo'rthaḥ kutaḥ sukhamyatra pāpasahāyo'yaṃ pāpo rājyaṃ bubhūṣate

दुर्योधनो गुरुद्वेषी त्यक्ताचारसुहृज्जनःअर्थलुब्धोऽभिमानी च नीचः प्रकृतिनिर्घृणः

duryodhano gurudveṣī tyaktācārasuhṛjjanaḥarthalubdho'bhimānī ca nīcaḥ prakṛtinirghṛṇaḥ

नेयमस्ति मही कृत्स्ना यत्र दुर्योधनो नृपःसाधु गच्छामहे सर्वे यत्र गच्छन्ति पाण्डवाः

neyamasti mahī kṛtsnā yatra duryodhano nṛpaḥsādhu gacchāmahe sarve yatra gacchanti pāṇḍavāḥ

सानुक्रोशा महात्मानो विजितेन्द्रियशत्रवःह्रीमन्तः कीर्तिमन्तश्च धर्माचारपरायणाः

sānukrośā mahātmāno vijitendriyaśatravaḥhrīmantaḥ kīrtimantaśca dharmācāraparāyaṇāḥ

एवमुक्त्वानुजग्मुस्तान्पाण्डवांस्ते समेत्य चऊचुः प्राञ्जलयः सर्वे तान्कुन्तीमाद्रिनन्दनान्

evamuktvānujagmustānpāṇḍavāṃste sametya caūcuḥ prāñjalayaḥ sarve tānkuntīmādrinandanān

क्व गमिष्यथ भद्रं वस्त्यक्त्वास्मान्दुःखभागिनःवयमप्यनुयास्यामो यत्र यूयं गमिष्यथ

kva gamiṣyatha bhadraṃ vastyaktvāsmānduḥkhabhāginaḥvayamapyanuyāsyāmo yatra yūyaṃ gamiṣyatha

अधर्मेण जिताञ्श्रुत्वा युष्मांस्त्यक्तघृणैः परैःउद्विग्नाः स्म भृशं सर्वे नास्मान्हातुमिहार्हथ

adharmeṇa jitāñśrutvā yuṣmāṃstyaktaghṛṇaiḥ paraiḥudvignāḥ sma bhṛśaṃ sarve nāsmānhātumihārhatha

भक्तानुरक्ताः सुहृदः सदा प्रियहिते रतान्कुराजाधिष्ठिते राज्ये न विनश्येम सर्वशः

bhaktānuraktāḥ suhṛdaḥ sadā priyahite ratānkurājādhiṣṭhite rājye na vinaśyema sarvaśaḥ

श्रूयतां चाभिधास्यामो गुणदोषान्नरर्षभाःशुभाशुभाधिवासेन संसर्गं कुरुते यथा

śrūyatāṃ cābhidhāsyāmo guṇadoṣānnararṣabhāḥśubhāśubhādhivāsena saṃsargaṃ kurute yathā

वस्त्रमापस्तिलान्भूमिं गन्धो वासयते यथापुष्पाणामधिवासेन तथा संसर्गजा गुणाः

vastramāpastilānbhūmiṃ gandho vāsayate yathāpuṣpāṇāmadhivāsena tathā saṃsargajā guṇāḥ

मोहजालस्य योनिर्हि मूढैरेव समागमःअहन्यहनि धर्मस्य योनिः साधुसमागमः

mohajālasya yonirhi mūḍhaireva samāgamaḥahanyahani dharmasya yoniḥ sādhusamāgamaḥ

तस्मात्प्राज्ञैश्च वृद्धैश्च सुस्वभावैस्तपस्विभिःसद्भिश्च सह संसर्गः कार्यः शमपरायणैः

tasmātprājñaiśca vṛddhaiśca susvabhāvaistapasvibhiḥsadbhiśca saha saṃsargaḥ kāryaḥ śamaparāyaṇaiḥ

येषां त्रीण्यवदातानि योनिर्विद्या च कर्म चतान्सेवेत्तैः समास्या हि शास्त्रेभ्योऽपि गरीयसी

yeṣāṃ trīṇyavadātāni yonirvidyā ca karma catānsevettaiḥ samāsyā hi śāstrebhyo'pi garīyasī

निरारम्भा ह्यपि वयं पुण्यशीलेषु साधुषुपुण्यमेवाप्नुयामेह पापं पापोपसेवनात्

nirārambhā hyapi vayaṃ puṇyaśīleṣu sādhuṣupuṇyamevāpnuyāmeha pāpaṃ pāpopasevanāt

असतां दर्शनात्स्पर्शात्संजल्पनसहासनात्धर्माचाराः प्रहीयन्ते न च सिध्यन्ति मानवाः

asatāṃ darśanātsparśātsaṃjalpanasahāsanātdharmācārāḥ prahīyante na ca sidhyanti mānavāḥ

बुद्धिश्च हीयते पुंसां नीचैः सह समागमात्मध्यमैर्मध्यतां याति श्रेष्ठतां याति चोत्तमैः

buddhiśca hīyate puṃsāṃ nīcaiḥ saha samāgamātmadhyamairmadhyatāṃ yāti śreṣṭhatāṃ yāti cottamaiḥ

ये गुणाः कीर्तिता लोके धर्मकामार्थसंभवाःलोकाचारात्मसंभूता वेदोक्ताः शिष्टसंमताः

ye guṇāḥ kīrtitā loke dharmakāmārthasaṃbhavāḥlokācārātmasaṃbhūtā vedoktāḥ śiṣṭasaṃmatāḥ

ते युष्मासु समस्ताश्च व्यस्ताश्चैवेह सद्गुणाःइच्छामो गुणवन्मध्ये वस्तुं श्रेयोऽभिकाङ्क्षिणः

te yuṣmāsu samastāśca vyastāścaiveha sadguṇāḥicchāmo guṇavanmadhye vastuṃ śreyo'bhikāṅkṣiṇaḥ

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

धन्या वयं यदस्माकं स्नेहकारुण्ययन्त्रिताःअसतोऽपि गुणानाहुर्ब्राह्मणप्रमुखाः प्रजाः

dhanyā vayaṃ yadasmākaṃ snehakāruṇyayantritāḥasato'pi guṇānāhurbrāhmaṇapramukhāḥ prajāḥ

तदहं भ्रातृसहितः सर्वान्विज्ञापयामि वःनान्यथा तद्धि कर्तव्यमस्मत्स्नेहानुकम्पया

tadahaṃ bhrātṛsahitaḥ sarvānvijñāpayāmi vaḥnānyathā taddhi kartavyamasmatsnehānukampayā

भीष्मः पितामहो राजा विदुरो जननी च मेसुहृज्जनश्च प्रायो मे नगरे नागसाह्वये

bhīṣmaḥ pitāmaho rājā viduro jananī ca mesuhṛjjanaśca prāyo me nagare nāgasāhvaye

ते त्वस्मद्धितकामार्थं पालनीयाः प्रयत्नतःयुष्माभिः सहितैः सर्वैः शोकसंतापविह्वलाः

te tvasmaddhitakāmārthaṃ pālanīyāḥ prayatnataḥyuṣmābhiḥ sahitaiḥ sarvaiḥ śokasaṃtāpavihvalāḥ

निवर्ततागता दूरं समागमनशापिताःस्वजने न्यासभूते मे कार्या स्नेहान्विता मतिः

nivartatāgatā dūraṃ samāgamanaśāpitāḥsvajane nyāsabhūte me kāryā snehānvitā matiḥ

एतद्धि मम कार्याणां परमं हृदि संस्थितम्सुकृतानेन मे तुष्टिः सत्कारश्च भविष्यति

etaddhi mama kāryāṇāṃ paramaṃ hṛdi saṃsthitamsukṛtānena me tuṣṭiḥ satkāraśca bhaviṣyati

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

तथानुमन्त्रितास्तेन धर्मराजेन ताः प्रजाःचक्रुरार्तस्वरं घोरं हा राजन्निति दुःखिताः

tathānumantritāstena dharmarājena tāḥ prajāḥcakrurārtasvaraṃ ghoraṃ hā rājanniti duḥkhitāḥ

गुणान्पार्थस्य संस्मृत्य दुःखार्ताः परमातुराःअकामाः संन्यवर्तन्त समागम्याथ पाण्डवान्

guṇānpārthasya saṃsmṛtya duḥkhārtāḥ paramāturāḥakāmāḥ saṃnyavartanta samāgamyātha pāṇḍavān

निवृत्तेषु तु पौरेषु रथानास्थाय पाण्डवाःप्रजग्मुर्जाह्नवीतीरे प्रमाणाख्यं महावटम्

nivṛtteṣu tu paureṣu rathānāsthāya pāṇḍavāḥprajagmurjāhnavītīre pramāṇākhyaṃ mahāvaṭam

तं ते दिवसशेषेण वटं गत्वा तु पाण्डवाःऊषुस्तां रजनीं वीराः संस्पृश्य सलिलं शुचिउदकेनैव तां रात्रिमूषुस्ते दुःखकर्शिताः

taṃ te divasaśeṣeṇa vaṭaṃ gatvā tu pāṇḍavāḥūṣustāṃ rajanīṃ vīrāḥ saṃspṛśya salilaṃ śuciudakenaiva tāṃ rātrimūṣuste duḥkhakarśitāḥ

अनुजग्मुश्च तत्रैतान्स्नेहात्केचिद्द्विजातयःसाग्नयोऽनग्नयश्चैव सशिष्यगणबान्धवाःस तैः परिवृतो राजा शुशुभे ब्रह्मवादिभिः

anujagmuśca tatraitānsnehātkeciddvijātayaḥsāgnayo'nagnayaścaiva saśiṣyagaṇabāndhavāḥsa taiḥ parivṛto rājā śuśubhe brahmavādibhiḥ

तेषां प्रादुष्कृताग्नीनां मुहूर्ते रम्यदारुणेब्रह्मघोषपुरस्कारः संजल्पः समजायत

teṣāṃ prāduṣkṛtāgnīnāṃ muhūrte ramyadāruṇebrahmaghoṣapuraskāraḥ saṃjalpaḥ samajāyata

राजानं तु कुरुश्रेष्ठं ते हंसमधुरस्वराःआश्वासयन्तो विप्राग्र्याः क्षपां सर्वां व्यनोदयन्

rājānaṃ tu kuruśreṣṭhaṃ te haṃsamadhurasvarāḥāśvāsayanto viprāgryāḥ kṣapāṃ sarvāṃ vyanodayan