Parva.Adhyaya 3.106

लोमश उवाच · lomaśa uvāca

ते तं दृष्ट्वा हयं राजन्संप्रहृष्टतनूरुहाःअनादृत्य महात्मानं कपिलं कालचोदिताःसंक्रुद्धाः समधावन्त अश्वग्रहणकाङ्क्षिणः

te taṃ dṛṣṭvā hayaṃ rājansaṃprahṛṣṭatanūruhāḥanādṛtya mahātmānaṃ kapilaṃ kālacoditāḥsaṃkruddhāḥ samadhāvanta aśvagrahaṇakāṅkṣiṇaḥ

ततः क्रुद्धो महाराज कपिलो मुनिसत्तमःवासुदेवेति यं प्राहुः कपिलं मुनिसत्तमम्

tataḥ kruddho mahārāja kapilo munisattamaḥvāsudeveti yaṃ prāhuḥ kapilaṃ munisattamam

स चक्षुर्विवृतं कृत्वा तेजस्तेषु समुत्सृजन्ददाह सुमहातेजा मन्दबुद्धीन्स सागरान्

sa cakṣurvivṛtaṃ kṛtvā tejasteṣu samutsṛjandadāha sumahātejā mandabuddhīnsa sāgarān

तान्दृष्ट्वा भस्मसाद्भूतान्नारदः सुमहातपाःसगरान्तिकमागच्छत्तच्च तस्मै न्यवेदयत्

tāndṛṣṭvā bhasmasādbhūtānnāradaḥ sumahātapāḥsagarāntikamāgacchattacca tasmai nyavedayat

स तच्छ्रुत्वा वचो घोरं राजा मुनिमुखोद्गतम्मुहूर्तं विमना भूत्वा स्थाणोर्वाक्यमचिन्तयत्आत्मानमात्मनाश्वास्य हयमेवान्वचिन्तयत्

sa tacchrutvā vaco ghoraṃ rājā munimukhodgatammuhūrtaṃ vimanā bhūtvā sthāṇorvākyamacintayatātmānamātmanāśvāsya hayamevānvacintayat

अंशुमन्तं समाहूय असमञ्जःसुतं तदापौत्रं भरतशार्दूल इदं वचनमब्रवीत्

aṃśumantaṃ samāhūya asamañjaḥsutaṃ tadāpautraṃ bharataśārdūla idaṃ vacanamabravīt

षष्टिस्तानि सहस्राणि पुत्राणाममितौजसाम्कापिलं तेज आसाद्य मत्कृते निधनं गताः

ṣaṣṭistāni sahasrāṇi putrāṇāmamitaujasāmkāpilaṃ teja āsādya matkṛte nidhanaṃ gatāḥ

तव चापि पिता तात परित्यक्तो मयानघधर्मं संरक्षमाणेन पौराणां हितमिच्छता

tava cāpi pitā tāta parityakto mayānaghadharmaṃ saṃrakṣamāṇena paurāṇāṃ hitamicchatā

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

किमर्थं राजशार्दूलः सगरः पुत्रमात्मजम्त्यक्तवान्दुस्त्यजं वीरं तन्मे ब्रूहि तपोधन

kimarthaṃ rājaśārdūlaḥ sagaraḥ putramātmajamtyaktavāndustyajaṃ vīraṃ tanme brūhi tapodhana

लोमश उवाच · lomaśa uvāca

असमञ्जा इति ख्यातः सगरस्य सुतो ह्यभूत्यं शैब्या जनयामास पौराणां स हि दारकान्खुरेषु क्रोशतो गृह्य नद्यां चिक्षेप दुर्बलान्

asamañjā iti khyātaḥ sagarasya suto hyabhūtyaṃ śaibyā janayāmāsa paurāṇāṃ sa hi dārakānkhureṣu krośato gṛhya nadyāṃ cikṣepa durbalān

ततः पौराः समाजग्मुर्भयशोकपरिप्लुताःसगरं चाभ्ययाचन्त सर्वे प्राञ्जलयः स्थिताः

tataḥ paurāḥ samājagmurbhayaśokapariplutāḥsagaraṃ cābhyayācanta sarve prāñjalayaḥ sthitāḥ

त्वं नस्त्राता महाराज परचक्रादिभिर्भयैःअसमञ्जोभयाद्घोरात्ततो नस्त्रातुमर्हसि

tvaṃ nastrātā mahārāja paracakrādibhirbhayaiḥasamañjobhayādghorāttato nastrātumarhasi

पौराणां वचनं श्रुत्वा घोरं नृपतिसत्तमःमुहूर्तं विमना भूत्वा सचिवानिदमब्रवीत्

paurāṇāṃ vacanaṃ śrutvā ghoraṃ nṛpatisattamaḥmuhūrtaṃ vimanā bhūtvā sacivānidamabravīt

असमञ्जाः पुरादद्य सुतो मे विप्रवास्यताम्यदि वो मत्प्रियं कार्यमेतच्छीघ्रं विधीयताम्

asamañjāḥ purādadya suto me vipravāsyatāmyadi vo matpriyaṃ kāryametacchīghraṃ vidhīyatām

एवमुक्ता नरेन्द्रेण सचिवास्ते नराधिपयथोक्तं त्वरिताश्चक्रुर्यथाज्ञापितवान्नृपः

evamuktā narendreṇa sacivāste narādhipayathoktaṃ tvaritāścakruryathājñāpitavānnṛpaḥ

एतत्ते सर्वमाख्यातं यथा पुत्रो महात्मनापौराणां हितकामेन सगरेण विवासितः

etatte sarvamākhyātaṃ yathā putro mahātmanāpaurāṇāṃ hitakāmena sagareṇa vivāsitaḥ

अंशुमांस्तु महेष्वासो यदुक्तः सगरेण हतत्ते सर्वं प्रवक्ष्यामि कीर्त्यमानं निबोध मे

aṃśumāṃstu maheṣvāso yaduktaḥ sagareṇa hatatte sarvaṃ pravakṣyāmi kīrtyamānaṃ nibodha me

सगर उवाच · sagara uvāca

पितुश्च तेऽहं त्यागेन पुत्राणां निधनेन चअलाभेन तथाश्वस्य परितप्यामि पुत्रक

pituśca te'haṃ tyāgena putrāṇāṃ nidhanena caalābhena tathāśvasya paritapyāmi putraka

तस्माद्दुःखाभिसंतप्तं यज्ञविघ्नाच्च मोहितम्हयस्यानयनात्पौत्र नरकान्मां समुद्धर

tasmādduḥkhābhisaṃtaptaṃ yajñavighnācca mohitamhayasyānayanātpautra narakānmāṃ samuddhara

लोमश उवाच · lomaśa uvāca

अंशुमानेवमुक्तस्तु सगरेण महात्मनाजगाम दुःखात्तं देशं यत्र वै दारिता मही

aṃśumānevamuktastu sagareṇa mahātmanājagāma duḥkhāttaṃ deśaṃ yatra vai dāritā mahī

स तु तेनैव मार्गेण समुद्रं प्रविवेश हअपश्यच्च महात्मानं कपिलं तुरगं च तम्

sa tu tenaiva mārgeṇa samudraṃ praviveśa haapaśyacca mahātmānaṃ kapilaṃ turagaṃ ca tam

स दृष्ट्वा तेजसो राशिं पुराणमृषिसत्तमम्प्रणम्य शिरसा भूमौ कार्यमस्मै न्यवेदयत्

sa dṛṣṭvā tejaso rāśiṃ purāṇamṛṣisattamampraṇamya śirasā bhūmau kāryamasmai nyavedayat

ततः प्रीतो महातेजाः कलिपोंऽशुमतोऽभवत्उवाच चैनं धर्मात्मा वरदोऽस्मीति भारत

tataḥ prīto mahātejāḥ kalipoṃ'śumato'bhavatuvāca cainaṃ dharmātmā varado'smīti bhārata

स वव्रे तुरगं तत्र प्रथमं यज्ञकारणात्द्वितीयमुदकं वव्रे पितॄणां पावनेप्सया

sa vavre turagaṃ tatra prathamaṃ yajñakāraṇātdvitīyamudakaṃ vavre pitṝṇāṃ pāvanepsayā

तमुवाच महातेजाः कपिलो मुनिपुंगवःददानि तव भद्रं ते यद्यत्प्रार्थयसेऽनघ

tamuvāca mahātejāḥ kapilo munipuṃgavaḥdadāni tava bhadraṃ te yadyatprārthayase'nagha

त्वयि क्षमा च धर्मश्च सत्यं चापि प्रतिष्ठितम्त्वया कृतार्थः सगरः पुत्रवांश्च त्वया पिता

tvayi kṣamā ca dharmaśca satyaṃ cāpi pratiṣṭhitamtvayā kṛtārthaḥ sagaraḥ putravāṃśca tvayā pitā

तव चैव प्रभावेन स्वर्गं यास्यन्ति सागराःपौत्रश्च ते त्रिपथगां त्रिदिवादानयिष्यतिपावनार्थं सागराणां तोषयित्वा महेश्वरम्

tava caiva prabhāvena svargaṃ yāsyanti sāgarāḥpautraśca te tripathagāṃ tridivādānayiṣyatipāvanārthaṃ sāgarāṇāṃ toṣayitvā maheśvaram

हयं नयस्व भद्रं ते यज्ञियं नरपुंगवयज्ञः समाप्यतां तात सगरस्य महात्मनः

hayaṃ nayasva bhadraṃ te yajñiyaṃ narapuṃgavayajñaḥ samāpyatāṃ tāta sagarasya mahātmanaḥ

अंशुमानेवमुक्तस्तु कपिलेन महात्मनाआजगाम हयं गृह्य यज्ञवाटं महात्मनः

aṃśumānevamuktastu kapilena mahātmanāājagāma hayaṃ gṛhya yajñavāṭaṃ mahātmanaḥ

सोऽभिवाद्य ततः पादौ सगरस्य महात्मनःमूर्ध्नि तेनाप्युपाघ्रातस्तस्मै सर्वं न्यवेदयत्

so'bhivādya tataḥ pādau sagarasya mahātmanaḥmūrdhni tenāpyupāghrātastasmai sarvaṃ nyavedayat

यथा दृष्टं श्रुतं चापि सागराणां क्षयं तथातं चास्मै हयमाचष्ट यज्ञवाटमुपागतम्

yathā dṛṣṭaṃ śrutaṃ cāpi sāgarāṇāṃ kṣayaṃ tathātaṃ cāsmai hayamācaṣṭa yajñavāṭamupāgatam

तच्छ्रुत्वा सगरो राजा पुत्रजं दुःखमत्यजत्अंशुमन्तं च संपूज्य समापयत तं क्रतुम्

tacchrutvā sagaro rājā putrajaṃ duḥkhamatyajataṃśumantaṃ ca saṃpūjya samāpayata taṃ kratum

समाप्तयज्ञः सगरो देवैः सर्वैः सभाजितःपुत्रत्वे कल्पयामास समुद्रं वरुणालयम्

samāptayajñaḥ sagaro devaiḥ sarvaiḥ sabhājitaḥputratve kalpayāmāsa samudraṃ varuṇālayam

प्रशास्य सुचिरं कालं राज्यं राजीवलोचनःपौत्रे भारं समावेश्य जगाम त्रिदिवं तदा

praśāsya suciraṃ kālaṃ rājyaṃ rājīvalocanaḥpautre bhāraṃ samāveśya jagāma tridivaṃ tadā

अंशुमानपि धर्मात्मा महीं सागरमेखलाम्प्रशशास महाराज यथैवास्य पितामहः

aṃśumānapi dharmātmā mahīṃ sāgaramekhalāmpraśaśāsa mahārāja yathaivāsya pitāmahaḥ

तस्य पुत्रः समभवद्दिलीपो नाम धर्मवित्तस्मै राज्यं समाधाय अंशुमानपि संस्थितः

tasya putraḥ samabhavaddilīpo nāma dharmavittasmai rājyaṃ samādhāya aṃśumānapi saṃsthitaḥ

दिलीपस्तु ततः श्रुत्वा पितॄणां निधनं महत्पर्यतप्यत दुःखेन तेषां गतिमचिन्तयत्

dilīpastu tataḥ śrutvā pitṝṇāṃ nidhanaṃ mahatparyatapyata duḥkhena teṣāṃ gatimacintayat

गङ्गावतरणे यत्नं सुमहच्चाकरोन्नृपःन चावतारयामास चेष्टमानो यथाबलम्

gaṅgāvataraṇe yatnaṃ sumahaccākaronnṛpaḥna cāvatārayāmāsa ceṣṭamāno yathābalam

तस्य पुत्रः समभवच्छ्रीमान्धर्मपरायणःभगीरथ इति ख्यातः सत्यवागनसूयकः

tasya putraḥ samabhavacchrīmāndharmaparāyaṇaḥbhagīratha iti khyātaḥ satyavāganasūyakaḥ

अभिषिच्य तु तं राज्ये दिलीपो वनमाश्रितःतपःसिद्धिसमायोगात्स राजा भरतर्षभवनाज्जगाम त्रिदिवं कालयोगेन भारत

abhiṣicya tu taṃ rājye dilīpo vanamāśritaḥtapaḥsiddhisamāyogātsa rājā bharatarṣabhavanājjagāma tridivaṃ kālayogena bhārata