Parva.Adhyaya 3.187

देव उवाच · deva uvāca

कामं देवापि मां विप्र न विजानन्ति तत्त्वतःत्वत्प्रीत्या तु प्रवक्ष्यामि यथेदं विसृजाम्यहम्

kāmaṃ devāpi māṃ vipra na vijānanti tattvataḥtvatprītyā tu pravakṣyāmi yathedaṃ visṛjāmyaham

पितृभक्तोऽसि विप्रर्षे मां चैव शरणं गतःअतो दृष्टोऽस्मि ते साक्षाद्ब्रह्मचर्यं च ते महत्

pitṛbhakto'si viprarṣe māṃ caiva śaraṇaṃ gataḥato dṛṣṭo'smi te sākṣādbrahmacaryaṃ ca te mahat

आपो नारा इति प्रोक्ताः संज्ञानाम कृतं मयातेन नारायणोऽस्म्युक्तो मम तद्ध्ययनं सदा

āpo nārā iti proktāḥ saṃjñānāma kṛtaṃ mayātena nārāyaṇo'smyukto mama taddhyayanaṃ sadā

अहं नारायणो नाम प्रभवः शाश्वतोऽव्ययःविधाता सर्वभूतानां संहर्ता च द्विजोत्तम

ahaṃ nārāyaṇo nāma prabhavaḥ śāśvato'vyayaḥvidhātā sarvabhūtānāṃ saṃhartā ca dvijottama

अहं विष्णुरहं ब्रह्मा शक्रश्चाहं सुराधिपःअहं वैश्रवणो राजा यमः प्रेताधिपस्तथा

ahaṃ viṣṇurahaṃ brahmā śakraścāhaṃ surādhipaḥahaṃ vaiśravaṇo rājā yamaḥ pretādhipastathā

अहं शिवश्च सोमश्च कश्यपश्च प्रजापतिःअहं धाता विधाता च यज्ञश्चाहं द्विजोत्तम

ahaṃ śivaśca somaśca kaśyapaśca prajāpatiḥahaṃ dhātā vidhātā ca yajñaścāhaṃ dvijottama

अग्निरास्यं क्षितिः पादौ चन्द्रादित्यौ च लोचनेसदिशं च नभः कायो वायुर्मनसि मे स्थितः

agnirāsyaṃ kṣitiḥ pādau candrādityau ca locanesadiśaṃ ca nabhaḥ kāyo vāyurmanasi me sthitaḥ

मया क्रतुशतैरिष्टं बहुभिः स्वाप्तदक्षिणैःयजन्ते वेदविदुषो मां देवयजने स्थितम्

mayā kratuśatairiṣṭaṃ bahubhiḥ svāptadakṣiṇaiḥyajante vedaviduṣo māṃ devayajane sthitam

पृथिव्यां क्षत्रियेन्द्राश्च पार्थिवाः स्वर्गकाङ्क्षिणःयजन्ते मां तथा वैश्याः स्वर्गलोकजिगीषवः

pṛthivyāṃ kṣatriyendrāśca pārthivāḥ svargakāṅkṣiṇaḥyajante māṃ tathā vaiśyāḥ svargalokajigīṣavaḥ

चतुःसमुद्रपर्यन्तां मेरुमन्दरभूषणाम्शेषो भूत्वाहमेवैतां धारयामि वसुंधराम्

catuḥsamudraparyantāṃ merumandarabhūṣaṇāmśeṣo bhūtvāhamevaitāṃ dhārayāmi vasuṃdharām

वाराहं रूपमास्थाय मयेयं जगती पुरामज्जमाना जले विप्र वीर्येणासीत्समुद्धृता

vārāhaṃ rūpamāsthāya mayeyaṃ jagatī purāmajjamānā jale vipra vīryeṇāsītsamuddhṛtā

अग्निश्च वडवावक्त्रो भूत्वाहं द्विजसत्तमपिबाम्यपः समाविद्धास्ताश्चैव विसृजाम्यहम्

agniśca vaḍavāvaktro bhūtvāhaṃ dvijasattamapibāmyapaḥ samāviddhāstāścaiva visṛjāmyaham

ब्रह्म वक्त्रं भुजौ क्षत्रमूरू मे संश्रिता विशःपादौ शूद्रा भजन्ते मे विक्रमेण क्रमेण च

brahma vaktraṃ bhujau kṣatramūrū me saṃśritā viśaḥpādau śūdrā bhajante me vikrameṇa krameṇa ca

ऋग्वेदः सामवेदश्च यजुर्वेदोऽप्यथर्वणःमत्तः प्रादुर्भवन्त्येते मामेव प्रविशन्ति च

ṛgvedaḥ sāmavedaśca yajurvedo'pyatharvaṇaḥmattaḥ prādurbhavantyete māmeva praviśanti ca

यतयः शान्तिपरमा यतात्मानो मुमुक्षवःकामक्रोधद्वेषमुक्ता निःसङ्गा वीतकल्मषाः

yatayaḥ śāntiparamā yatātmāno mumukṣavaḥkāmakrodhadveṣamuktā niḥsaṅgā vītakalmaṣāḥ

सत्त्वस्था निरहंकारा नित्यमध्यात्मकोविदाःमामेव सततं विप्राश्चिन्तयन्त उपासते

sattvasthā nirahaṃkārā nityamadhyātmakovidāḥmāmeva satataṃ viprāścintayanta upāsate

अहं संवर्तको ज्योतिरहं संवर्तको यमःअहं संवर्तकः सूर्यो अहं संवर्तकोऽनिलः

ahaṃ saṃvartako jyotirahaṃ saṃvartako yamaḥahaṃ saṃvartakaḥ sūryo ahaṃ saṃvartako'nilaḥ

तारारूपाणि दृश्यन्ते यान्येतानि नभस्तलेमम रूपाण्यथैतानि विद्धि त्वं द्विजसत्तम

tārārūpāṇi dṛśyante yānyetāni nabhastalemama rūpāṇyathaitāni viddhi tvaṃ dvijasattama

रत्नाकराः समुद्राश्च सर्व एव चतुर्दिशम्वसनं शयनं चैव निलयं चैव विद्धि मे

ratnākarāḥ samudrāśca sarva eva caturdiśamvasanaṃ śayanaṃ caiva nilayaṃ caiva viddhi me

कामं क्रोधं च हर्षं च भयं मोहं तथैव चममैव विद्धि रूपाणि सर्वाण्येतानि सत्तम

kāmaṃ krodhaṃ ca harṣaṃ ca bhayaṃ mohaṃ tathaiva camamaiva viddhi rūpāṇi sarvāṇyetāni sattama

प्राप्नुवन्ति नरा विप्र यत्कृत्वा कर्मशोभनम्सत्यं दानं तपश्चोग्रमहिंसा चैव जन्तुषु

prāpnuvanti narā vipra yatkṛtvā karmaśobhanamsatyaṃ dānaṃ tapaścogramahiṃsā caiva jantuṣu

मद्विधानेन विहिता मम देहविहारिणःमयाभिभूतविज्ञाना विचेष्टन्ते न कामतः

madvidhānena vihitā mama dehavihāriṇaḥmayābhibhūtavijñānā viceṣṭante na kāmataḥ

सम्यग्वेदमधीयाना यजन्तो विविधैर्मखैःशान्तात्मानो जितक्रोधाः प्राप्नुवन्ति द्विजातयः

samyagvedamadhīyānā yajanto vividhairmakhaiḥśāntātmāno jitakrodhāḥ prāpnuvanti dvijātayaḥ

प्राप्तुं न शक्यो यो विद्वन्नरैर्दुष्कृतकर्मभिःलोभाभिभूतैः कृपणैरनार्यैरकृतात्मभिः

prāptuṃ na śakyo yo vidvannarairduṣkṛtakarmabhiḥlobhābhibhūtaiḥ kṛpaṇairanāryairakṛtātmabhiḥ

तं मां महाफलं विद्धि पदं सुकृतकर्मणःदुष्प्रापं विप्रमूढानां मार्गं योगैर्निषेवितम्

taṃ māṃ mahāphalaṃ viddhi padaṃ sukṛtakarmaṇaḥduṣprāpaṃ vipramūḍhānāṃ mārgaṃ yogairniṣevitam

यदा यदा च धर्मस्य ग्लानिर्भवति सत्तमअभ्युत्थानमधर्मस्य तदात्मानं सृजाम्यहम्

yadā yadā ca dharmasya glānirbhavati sattamaabhyutthānamadharmasya tadātmānaṃ sṛjāmyaham

दैत्या हिंसानुरक्ताश्च अवध्याः सुरसत्तमैःराक्षसाश्चापि लोकेऽस्मिन्यदोत्पत्स्यन्ति दारुणाः

daityā hiṃsānuraktāśca avadhyāḥ surasattamaiḥrākṣasāścāpi loke'sminyadotpatsyanti dāruṇāḥ

तदाहं संप्रसूयामि गृहेषु शुभकर्मणाम्प्रविष्टो मानुषं देहं सर्वं प्रशमयाम्यहम्

tadāhaṃ saṃprasūyāmi gṛheṣu śubhakarmaṇāmpraviṣṭo mānuṣaṃ dehaṃ sarvaṃ praśamayāmyaham

सृष्ट्वा देवमनुष्यांश्च गन्धर्वोरगराक्षसान्स्थावराणि च भूतानि संहराम्यात्ममायया

sṛṣṭvā devamanuṣyāṃśca gandharvoragarākṣasānsthāvarāṇi ca bhūtāni saṃharāmyātmamāyayā

कर्मकाले पुनर्देहमनुचिन्त्य सृजाम्यहम्प्रविश्य मानुषं देहं मर्यादाबन्धकारणात्

karmakāle punardehamanucintya sṛjāmyahampraviśya mānuṣaṃ dehaṃ maryādābandhakāraṇāt

श्वेतः कृतयुगे वर्णः पीतस्त्रेतायुगे ममरक्तो द्वापरमासाद्य कृष्णः कलियुगे तथा

śvetaḥ kṛtayuge varṇaḥ pītastretāyuge mamarakto dvāparamāsādya kṛṣṇaḥ kaliyuge tathā

त्रयो भागा ह्यधर्मस्य तस्मिन्काले भवन्त्युतअन्तकाले च संप्राप्ते कालो भूत्वातिदारुणःत्रैलोक्यं नाशयाम्येकः कृत्स्नं स्थावरजङ्गमम्

trayo bhāgā hyadharmasya tasminkāle bhavantyutaantakāle ca saṃprāpte kālo bhūtvātidāruṇaḥtrailokyaṃ nāśayāmyekaḥ kṛtsnaṃ sthāvarajaṅgamam

अहं त्रिवर्त्मा सर्वात्मा सर्वलोकसुखावहःअभिभूः सर्वगोऽनन्तो हृषीकेश उरुक्रमः

ahaṃ trivartmā sarvātmā sarvalokasukhāvahaḥabhibhūḥ sarvago'nanto hṛṣīkeśa urukramaḥ

कालचक्रं नयाम्येको ब्रह्मन्नहमरूपि वैशमनं सर्वभूतानां सर्वलोककृतोद्यमम्

kālacakraṃ nayāmyeko brahmannahamarūpi vaiśamanaṃ sarvabhūtānāṃ sarvalokakṛtodyamam

एवं प्रणिहितः सम्यङ्मयात्मा मुनिसत्तमसर्वभूतेषु विप्रेन्द्र न च मां वेत्ति कश्चन

evaṃ praṇihitaḥ samyaṅmayātmā munisattamasarvabhūteṣu viprendra na ca māṃ vetti kaścana

यच्च किंचित्त्वया प्राप्तं मयि क्लेशात्मकं द्विजसुखोदयाय तत्सर्वं श्रेयसे च तवानघ

yacca kiṃcittvayā prāptaṃ mayi kleśātmakaṃ dvijasukhodayāya tatsarvaṃ śreyase ca tavānagha

यच्च किंचित्त्वया लोके दृष्टं स्थावरजङ्गमम्विहितः सर्वथैवासौ ममात्मा मुनिसत्तम

yacca kiṃcittvayā loke dṛṣṭaṃ sthāvarajaṅgamamvihitaḥ sarvathaivāsau mamātmā munisattama

अर्धं मम शरीरस्य सर्वलोकपितामहःअहं नारायणो नाम शङ्खचक्रगदाधरः

ardhaṃ mama śarīrasya sarvalokapitāmahaḥahaṃ nārāyaṇo nāma śaṅkhacakragadādharaḥ

यावद्युगानां विप्रर्षे सहस्रपरिवर्तनम्तावत्स्वपिमि विश्वात्मा सर्वलोकपितामहः

yāvadyugānāṃ viprarṣe sahasraparivartanamtāvatsvapimi viśvātmā sarvalokapitāmahaḥ

एवं सर्वमहं कालमिहासे मुनिसत्तमअशिशुः शिशुरूपेण यावद्ब्रह्मा न बुध्यते

evaṃ sarvamahaṃ kālamihāse munisattamaaśiśuḥ śiśurūpeṇa yāvadbrahmā na budhyate

मया च विप्र दत्तोऽयं वरस्ते ब्रह्मरूपिणाअसकृत्परितुष्टेन विप्रर्षिगणपूजित

mayā ca vipra datto'yaṃ varaste brahmarūpiṇāasakṛtparituṣṭena viprarṣigaṇapūjita

सर्वमेकार्णवं दृष्ट्वा नष्टं स्थावरजङ्गमम्विक्लवोऽसि मया ज्ञातस्ततस्ते दर्शितं जगत्

sarvamekārṇavaṃ dṛṣṭvā naṣṭaṃ sthāvarajaṅgamamviklavo'si mayā jñātastataste darśitaṃ jagat

अभ्यन्तरं शरीरस्य प्रविष्टोऽसि यदा ममदृष्ट्वा लोकं समस्तं च विस्मितो नावबुध्यसे

abhyantaraṃ śarīrasya praviṣṭo'si yadā mamadṛṣṭvā lokaṃ samastaṃ ca vismito nāvabudhyase

ततोऽसि वक्त्राद्विप्रर्षे द्रुतं निःसारितो मयाआख्यातस्ते मया चात्मा दुर्ज्ञेयोऽपि सुरासुरैः

tato'si vaktrādviprarṣe drutaṃ niḥsārito mayāākhyātaste mayā cātmā durjñeyo'pi surāsuraiḥ

यावत्स भगवान्ब्रह्मा न बुध्यति महातपाःतावत्त्वमिह विप्रर्षे विश्रब्धश्चर वै सुखम्

yāvatsa bhagavānbrahmā na budhyati mahātapāḥtāvattvamiha viprarṣe viśrabdhaścara vai sukham

ततो विबुद्धे तस्मिंस्तु सर्वलोकपितामहेएकीभूतो हि स्रक्ष्यामि शरीराद्द्विजसत्तम

tato vibuddhe tasmiṃstu sarvalokapitāmaheekībhūto hi srakṣyāmi śarīrāddvijasattama

आकाशं पृथिवीं ज्योतिर्वायुं सलिलमेव चलोके यच्च भवेच्छेषमिह स्थावरजङ्गमम्

ākāśaṃ pṛthivīṃ jyotirvāyuṃ salilameva caloke yacca bhaveccheṣamiha sthāvarajaṅgamam

मार्कण्डेय उवाच · mārkaṇḍeya uvāca

इत्युक्त्वान्तर्हितस्तात स देवः परमाद्भुतःप्रजाश्चेमाः प्रपश्यामि विचित्रा बहुधाकृताः

ityuktvāntarhitastāta sa devaḥ paramādbhutaḥprajāścemāḥ prapaśyāmi vicitrā bahudhākṛtāḥ

एतद्दृष्टं मया राजंस्तस्मिन्प्राप्ते युगक्षयेआश्चर्यं भरतश्रेष्ठ सर्वधर्मभृतां वर

etaddṛṣṭaṃ mayā rājaṃstasminprāpte yugakṣayeāścaryaṃ bharataśreṣṭha sarvadharmabhṛtāṃ vara

यः स देवो मया दृष्टः पुरा पद्मनिभेक्षणःस एष पुरुषव्याघ्र संबन्धी ते जनार्दनः

yaḥ sa devo mayā dṛṣṭaḥ purā padmanibhekṣaṇaḥsa eṣa puruṣavyāghra saṃbandhī te janārdanaḥ

अस्यैव वरदानाद्धि स्मृतिर्न प्रजहाति माम्दीर्घमायुश्च कौन्तेय स्वच्छन्दमरणं तथा

asyaiva varadānāddhi smṛtirna prajahāti māmdīrghamāyuśca kaunteya svacchandamaraṇaṃ tathā

स एष कृष्णो वार्ष्णेयः पुराणपुरुषो विभुःआस्ते हरिरचिन्त्यात्मा क्रीडन्निव महाभुजः

sa eṣa kṛṣṇo vārṣṇeyaḥ purāṇapuruṣo vibhuḥāste hariracintyātmā krīḍanniva mahābhujaḥ

एष धाता विधाता च संहर्ता चैव सात्वतःश्रीवत्सवक्षा गोविन्दः प्रजापतिपतिः प्रभुः

eṣa dhātā vidhātā ca saṃhartā caiva sātvataḥśrīvatsavakṣā govindaḥ prajāpatipatiḥ prabhuḥ

दृष्ट्वेमं वृष्णिशार्दूलं स्मृतिर्मामियमागताआदिदेवमजं विष्णुं पुरुषं पीतवाससम्

dṛṣṭvemaṃ vṛṣṇiśārdūlaṃ smṛtirmāmiyamāgatāādidevamajaṃ viṣṇuṃ puruṣaṃ pītavāsasam

सर्वेषामेव भूतानां पिता माता च माधवःगच्छध्वमेनं शरणं शरण्यं कौरवर्षभाः

sarveṣāmeva bhūtānāṃ pitā mātā ca mādhavaḥgacchadhvamenaṃ śaraṇaṃ śaraṇyaṃ kauravarṣabhāḥ