पर्व.अध्याय 3.201

मार्कण्डेय उवाच · mārkaṇḍeya uvāca

एवमुक्तस्तु विप्रेण धर्मव्याधो युधिष्ठिरप्रत्युवाच यथा विप्रं तच्छृणुष्व नराधिप

evamuktastu vipreṇa dharmavyādho yudhiṣṭhirapratyuvāca yathā vipraṃ tacchṛṇuṣva narādhipa

व्याध उवाच · vyādha uvāca

विज्ञानार्थं मनुष्याणां मनः पूर्वं प्रवर्ततेतत्प्राप्य कामं भजते क्रोधं च द्विजसत्तम

vijñānārthaṃ manuṣyāṇāṃ manaḥ pūrvaṃ pravartatetatprāpya kāmaṃ bhajate krodhaṃ ca dvijasattama

ततस्तदर्थं यतते कर्म चारभते महत्इष्टानां रूपगन्धानामभ्यासं च निषेवते

tatastadarthaṃ yatate karma cārabhate mahatiṣṭānāṃ rūpagandhānāmabhyāsaṃ ca niṣevate

ततो रागः प्रभवति द्वेषश्च तदनन्तरम्ततो लोभः प्रभवति मोहश्च तदनन्तरम्

tato rāgaḥ prabhavati dveṣaśca tadanantaramtato lobhaḥ prabhavati mohaśca tadanantaram

तस्य लोभाभिभूतस्य रागद्वेषहतस्य चन धर्मे जायते बुद्धिर्व्याजाद्धर्मं करोति च

tasya lobhābhibhūtasya rāgadveṣahatasya cana dharme jāyate buddhirvyājāddharmaṃ karoti ca

व्याजेन चरते धर्ममर्थं व्याजेन रोचतेव्याजेन सिध्यमानेषु धनेषु द्विजसत्तमतत्रैव रमते बुद्धिस्ततः पापं चिकीर्षति

vyājena carate dharmamarthaṃ vyājena rocatevyājena sidhyamāneṣu dhaneṣu dvijasattamatatraiva ramate buddhistataḥ pāpaṃ cikīrṣati

सुहृद्भिर्वार्यमाणश्च पण्डितैश्च द्विजोत्तमउत्तरं श्रुतिसंबद्धं ब्रवीति श्रुतियोजितम्

suhṛdbhirvāryamāṇaśca paṇḍitaiśca dvijottamauttaraṃ śrutisaṃbaddhaṃ bravīti śrutiyojitam

अधर्मस्त्रिविधस्तस्य वर्धते रागदोषतःपापं चिन्तयते चापि ब्रवीति च करोति च

adharmastrividhastasya vardhate rāgadoṣataḥpāpaṃ cintayate cāpi bravīti ca karoti ca

तस्याधर्मप्रवृत्तस्य गुणा नश्यन्ति साधवःएकशीलाश्च मित्रत्वं भजन्ते पापकर्मिणः

tasyādharmapravṛttasya guṇā naśyanti sādhavaḥekaśīlāśca mitratvaṃ bhajante pāpakarmiṇaḥ

स तेनासुखमाप्नोति परत्र च विहन्यतेपापात्मा भवति ह्येवं धर्मलाभं तु मे शृणु

sa tenāsukhamāpnoti paratra ca vihanyatepāpātmā bhavati hyevaṃ dharmalābhaṃ tu me śṛṇu

यस्त्वेतान्प्रज्ञया दोषान्पूर्वमेवानुपश्यतिकुशलः सुखदुःखेषु साधूंश्चाप्युपसेवतेतस्य साधुसमारम्भाद्बुद्धिर्धर्मेषु जायते

yastvetānprajñayā doṣānpūrvamevānupaśyatikuśalaḥ sukhaduḥkheṣu sādhūṃścāpyupasevatetasya sādhusamārambhādbuddhirdharmeṣu jāyate

ब्राह्मण उवाच · brāhmaṇa uvāca

ब्रवीषि सूनृतं धर्मं यस्य वक्ता न विद्यतेदिव्यप्रभावः सुमहानृषिरेव मतोऽसि मे

bravīṣi sūnṛtaṃ dharmaṃ yasya vaktā na vidyatedivyaprabhāvaḥ sumahānṛṣireva mato'si me

व्याध उवाच · vyādha uvāca

ब्राह्मणा वै महाभागाः पितरोऽग्रभुजः सदातेषां सर्वात्मना कार्यं प्रियं लोके मनीषिणा

brāhmaṇā vai mahābhāgāḥ pitaro'grabhujaḥ sadāteṣāṃ sarvātmanā kāryaṃ priyaṃ loke manīṣiṇā

यत्तेषां च प्रियं तत्ते वक्ष्यामि द्विजसत्तमनमस्कृत्वा ब्राह्मणेभ्यो ब्राह्मीं विद्यां निबोध मे

yatteṣāṃ ca priyaṃ tatte vakṣyāmi dvijasattamanamaskṛtvā brāhmaṇebhyo brāhmīṃ vidyāṃ nibodha me

इदं विश्वं जगत्सर्वमजय्यं चापि सर्वशःमहाभूतात्मकं ब्रह्मन्नातः परतरं भवेत्

idaṃ viśvaṃ jagatsarvamajayyaṃ cāpi sarvaśaḥmahābhūtātmakaṃ brahmannātaḥ parataraṃ bhavet

महाभूतानि खं वायुरग्निरापस्तथा च भूःशब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धश्च तद्गुणाः

mahābhūtāni khaṃ vāyuragnirāpastathā ca bhūḥśabdaḥ sparśaśca rūpaṃ ca raso gandhaśca tadguṇāḥ

तेषामपि गुणाः सर्वे गुणवृत्तिः परस्परम्पूर्वपूर्वगुणाः सर्वे क्रमशो गुणिषु त्रिषु

teṣāmapi guṇāḥ sarve guṇavṛttiḥ parasparampūrvapūrvaguṇāḥ sarve kramaśo guṇiṣu triṣu

षष्ठस्तु चेतना नाम मन इत्यभिधीयतेसप्तमी तु भवेद्बुद्धिरहंकारस्ततः परम्

ṣaṣṭhastu cetanā nāma mana ityabhidhīyatesaptamī tu bhavedbuddhirahaṃkārastataḥ param

इन्द्रियाणि च पञ्चैव रजः सत्त्वं तमस्तथाइत्येष सप्तदशको राशिरव्यक्तसंज्ञकः

indriyāṇi ca pañcaiva rajaḥ sattvaṃ tamastathāityeṣa saptadaśako rāśiravyaktasaṃjñakaḥ

सर्वैरिहेन्द्रियार्थैस्तु व्यक्ताव्यक्तैः सुसंवृतःचतुर्विंशक इत्येष व्यक्ताव्यक्तमयो गुणःएतत्ते सर्वमाख्यातं किं भूयो श्रोतुमिच्छसि

sarvairihendriyārthaistu vyaktāvyaktaiḥ susaṃvṛtaḥcaturviṃśaka ityeṣa vyaktāvyaktamayo guṇaḥetatte sarvamākhyātaṃ kiṃ bhūyo śrotumicchasi