Parva.Adhyaya 3.202

मार्कण्डेय उवाच · mārkaṇḍeya uvāca

एवमुक्तः स विप्रस्तु धर्मव्याधेन भारतकथामकथयद्भूयो मनसः प्रीतिवर्धनीम्

evamuktaḥ sa viprastu dharmavyādhena bhāratakathāmakathayadbhūyo manasaḥ prītivardhanīm

ब्राह्मणमहाभूतानि यान्याहुः पञ्च धर्मविदां वरएकैकस्य गुणान्सम्यक्पञ्चानामपि मे वद

brāhmaṇamahābhūtāni yānyāhuḥ pañca dharmavidāṃ varaekaikasya guṇānsamyakpañcānāmapi me vada

व्याध उवाच · vyādha uvāca

भूमिरापस्तथा ज्योतिर्वायुराकाशमेव चगुणोत्तराणि सर्वाणि तेषां वक्ष्यामि ते गुणान्

bhūmirāpastathā jyotirvāyurākāśameva caguṇottarāṇi sarvāṇi teṣāṃ vakṣyāmi te guṇān

भूमिः पञ्चगुणा ब्रह्मन्नुदकं च चतुर्गुणम्गुणास्त्रयस्तेजसि च त्रयश्चाकाशवातयोः

bhūmiḥ pañcaguṇā brahmannudakaṃ ca caturguṇamguṇāstrayastejasi ca trayaścākāśavātayoḥ

शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धश्च पञ्चमःएते गुणाः पञ्च भूमेः सर्वेभ्यो गुणवत्तराः

śabdaḥ sparśaśca rūpaṃ ca raso gandhaśca pañcamaḥete guṇāḥ pañca bhūmeḥ sarvebhyo guṇavattarāḥ

शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसश्चापि द्विजोत्तमअपामेते गुणा ब्रह्मन्कीर्तितास्तव सुव्रत

śabdaḥ sparśaśca rūpaṃ ca rasaścāpi dvijottamaapāmete guṇā brahmankīrtitāstava suvrata

शब्दः स्पर्शश्च रूपं च तेजसोऽथ गुणास्त्रयःशब्दः स्पर्शश्च वायौ तु शब्द आकाश एव च

śabdaḥ sparśaśca rūpaṃ ca tejaso'tha guṇāstrayaḥśabdaḥ sparśaśca vāyau tu śabda ākāśa eva ca

एते पञ्चदश ब्रह्मन्गुणा भूतेषु पञ्चसुवर्तन्ते सर्वभूतेषु येषु लोकाः प्रतिष्ठिताःअन्योन्यं नातिवर्तन्ते संपच्च भवति द्विज

ete pañcadaśa brahmanguṇā bhūteṣu pañcasuvartante sarvabhūteṣu yeṣu lokāḥ pratiṣṭhitāḥanyonyaṃ nātivartante saṃpacca bhavati dvija

यदा तु विषमीभावमाचरन्ति चराचराःतदा देही देहमन्यं व्यतिरोहति कालतः

yadā tu viṣamībhāvamācaranti carācarāḥtadā dehī dehamanyaṃ vyatirohati kālataḥ

आनुपूर्व्या विनश्यन्ति जायन्ते चानुपूर्वशःतत्र तत्र हि दृश्यन्ते धातवः पाञ्चभौतिकाःयैरावृतमिदं सर्वं जगत्स्थावरजङ्गमम्

ānupūrvyā vinaśyanti jāyante cānupūrvaśaḥtatra tatra hi dṛśyante dhātavaḥ pāñcabhautikāḥyairāvṛtamidaṃ sarvaṃ jagatsthāvarajaṅgamam

इन्द्रियैः सृज्यते यद्यत्तत्तद्व्यक्तमिति स्मृतम्अव्यक्तमिति विज्ञेयं लिङ्गग्राह्यमतीन्द्रियम्

indriyaiḥ sṛjyate yadyattattadvyaktamiti smṛtamavyaktamiti vijñeyaṃ liṅgagrāhyamatīndriyam

यथास्वं ग्राहकान्येषां शब्दादीनामिमानि तुइन्द्रियाणि यदा देही धारयन्निह तप्यते

yathāsvaṃ grāhakānyeṣāṃ śabdādīnāmimāni tuindriyāṇi yadā dehī dhārayanniha tapyate

लोके विततमात्मानं लोकं चात्मनि पश्यतिपरावरज्ञः सक्तः सन्सर्वभूतानि पश्यति

loke vitatamātmānaṃ lokaṃ cātmani paśyatiparāvarajñaḥ saktaḥ sansarvabhūtāni paśyati

पश्यतः सर्वभूतानि सर्वावस्थासु सर्वदाब्रह्मभूतस्य संयोगो नाशुभेनोपपद्यते

paśyataḥ sarvabhūtāni sarvāvasthāsu sarvadābrahmabhūtasya saṃyogo nāśubhenopapadyate

ज्ञानमूलात्मकं क्लेशमतिवृत्तस्य मोहजम्लोको बुद्धिप्रकाशेन ज्ञेयमार्गेण दृश्यते

jñānamūlātmakaṃ kleśamativṛttasya mohajamloko buddhiprakāśena jñeyamārgeṇa dṛśyate

अनादिनिधनं जन्तुमात्मयोनिं सदाव्ययम्अनौपम्यममूर्तं च भगवानाह बुद्धिमान्तपोमूलमिदं सर्वं यन्मां विप्रानुपृच्छसि

anādinidhanaṃ jantumātmayoniṃ sadāvyayamanaupamyamamūrtaṃ ca bhagavānāha buddhimāntapomūlamidaṃ sarvaṃ yanmāṃ viprānupṛcchasi

इन्द्रियाण्येव तत्सर्वं यत्स्वर्गनरकावुभौनिगृहीतविसृष्टानि स्वर्गाय नरकाय च

indriyāṇyeva tatsarvaṃ yatsvarganarakāvubhaunigṛhītavisṛṣṭāni svargāya narakāya ca

एष योगविधिः कृत्स्नो यावदिन्द्रियधारणम्एतन्मूलं हि तपसः कृत्स्नस्य नरकस्य च

eṣa yogavidhiḥ kṛtsno yāvadindriyadhāraṇametanmūlaṃ hi tapasaḥ kṛtsnasya narakasya ca

इन्द्रियाणां प्रसङ्गेन दोषमृच्छत्यसंशयम्संनियम्य तु तान्येव ततः सिद्धिमवाप्नुते

indriyāṇāṃ prasaṅgena doṣamṛcchatyasaṃśayamsaṃniyamya tu tānyeva tataḥ siddhimavāpnute

षण्णामात्मनि नित्यानामैश्वर्यं योऽधिगच्छतिन स पापैः कुतोऽनर्थैर्युज्यते विजितेन्द्रियः

ṣaṇṇāmātmani nityānāmaiśvaryaṃ yo'dhigacchatina sa pāpaiḥ kuto'narthairyujyate vijitendriyaḥ

रथः शरीरं पुरुषस्य दृष्ट;मात्मा नियन्तेन्द्रियाण्याहुरश्वान्तैरप्रमत्तः कुशली सदश्वै;र्दान्तैः सुखं याति रथीव धीरः

rathaḥ śarīraṃ puruṣasya dṛṣṭa;mātmā niyantendriyāṇyāhuraśvāntairapramattaḥ kuśalī sadaśvai;rdāntaiḥ sukhaṃ yāti rathīva dhīraḥ

षण्णामात्मनि नित्यानामिन्द्रियाणां प्रमाथिनाम्यो धीरो धारयेद्रश्मीन्स स्यात्परमसारथिः

ṣaṇṇāmātmani nityānāmindriyāṇāṃ pramāthināmyo dhīro dhārayedraśmīnsa syātparamasārathiḥ

इन्द्रियाणां प्रसृष्टानां हयानामिव वर्त्मसुधृतिं कुर्वीत सारथ्ये धृत्या तानि जयेद्ध्रुवम्

indriyāṇāṃ prasṛṣṭānāṃ hayānāmiva vartmasudhṛtiṃ kurvīta sārathye dhṛtyā tāni jayeddhruvam

इन्द्रियाणां हि चरतां यन्मनोऽनुविधीयतेतदस्य हरते बुद्धिं नावं वायुरिवाम्भसि

indriyāṇāṃ hi caratāṃ yanmano'nuvidhīyatetadasya harate buddhiṃ nāvaṃ vāyurivāmbhasi

येषु विप्रतिपद्यन्ते षट्सु मोहात्फलागमेतेष्वध्यवसिताध्यायी विन्दते ध्यानजं फलम्

yeṣu vipratipadyante ṣaṭsu mohātphalāgameteṣvadhyavasitādhyāyī vindate dhyānajaṃ phalam