Parva.Adhyaya 3.23

वासुदेव उवाच · vāsudeva uvāca

ततोऽहं भरतश्रेष्ठ प्रगृह्य रुचिरं धनुःशरैरपातयं सौभाच्छिरांसि विबुधद्विषाम्

tato'haṃ bharataśreṣṭha pragṛhya ruciraṃ dhanuḥśarairapātayaṃ saubhācchirāṃsi vibudhadviṣām

शरांश्चाशीविषाकारानूर्ध्वगांस्तिग्मतेजसःअप्रैषं शाल्वराजाय शार्ङ्गमुक्तान्सुवाससः

śarāṃścāśīviṣākārānūrdhvagāṃstigmatejasaḥapraiṣaṃ śālvarājāya śārṅgamuktānsuvāsasaḥ

ततो नादृश्यत तदा सौभं कुरुकुलोद्वहअन्तर्हितं माययाभूत्ततोऽहं विस्मितोऽभवम्

tato nādṛśyata tadā saubhaṃ kurukulodvahaantarhitaṃ māyayābhūttato'haṃ vismito'bhavam

अथ दानवसंघास्ते विकृताननमूर्धजाःउदक्रोशन्महाराज विष्ठिते मयि भारत

atha dānavasaṃghāste vikṛtānanamūrdhajāḥudakrośanmahārāja viṣṭhite mayi bhārata

ततोऽस्त्रं शब्दसाहं वै त्वरमाणो महाहवेअयोजयं तद्वधाय ततः शब्द उपारमत्

tato'straṃ śabdasāhaṃ vai tvaramāṇo mahāhaveayojayaṃ tadvadhāya tataḥ śabda upāramat

हतास्ते दानवाः सर्वे यैः स शब्द उदीरितःशरैरादित्यसंकाशैर्ज्वलितैः शब्दसाधनैः

hatāste dānavāḥ sarve yaiḥ sa śabda udīritaḥśarairādityasaṃkāśairjvalitaiḥ śabdasādhanaiḥ

तस्मिन्नुपरते शब्दे पुनरेवान्यतोऽभवत्शब्दोऽपरो महाराज तत्रापि प्राहरं शरान्

tasminnuparate śabde punarevānyato'bhavatśabdo'paro mahārāja tatrāpi prāharaṃ śarān

एवं दश दिशः सर्वास्तिर्यगूर्ध्वं च भारतनादयामासुरसुरास्ते चापि निहता मया

evaṃ daśa diśaḥ sarvāstiryagūrdhvaṃ ca bhāratanādayāmāsurasurāste cāpi nihatā mayā

ततः प्राग्ज्योतिषं गत्वा पुनरेव व्यदृश्यतसौभं कामगमं वीर मोहयन्मम चक्षुषी

tataḥ prāgjyotiṣaṃ gatvā punareva vyadṛśyatasaubhaṃ kāmagamaṃ vīra mohayanmama cakṣuṣī

ततो लोकान्तकरणो दानवो वानराकृतिःशिलावर्षेण सहसा महता मां समावृणोत्

tato lokāntakaraṇo dānavo vānarākṛtiḥśilāvarṣeṇa sahasā mahatā māṃ samāvṛṇot

सोऽहं पर्वतवर्षेण वध्यमानः समन्ततःवल्मीक इव राजेन्द्र पर्वतोपचितोऽभवम्

so'haṃ parvatavarṣeṇa vadhyamānaḥ samantataḥvalmīka iva rājendra parvatopacito'bhavam

ततोऽहं पर्वतचितः सहयः सहसारथिःअप्रख्यातिमियां राजन्सध्वजः पर्वतैश्चितः

tato'haṃ parvatacitaḥ sahayaḥ sahasārathiḥaprakhyātimiyāṃ rājansadhvajaḥ parvataiścitaḥ

ततो वृष्णिप्रवीरा ये ममासन्सैनिकास्तदाते भयार्ता दिशः सर्वाः सहसा विप्रदुद्रुवुः

tato vṛṣṇipravīrā ye mamāsansainikāstadāte bhayārtā diśaḥ sarvāḥ sahasā vipradudruvuḥ

ततो हाहाकृतं सर्वमभूत्किल विशां पतेद्यौश्च भूमिश्च खं चैवादृश्यमाने तथा मयि

tato hāhākṛtaṃ sarvamabhūtkila viśāṃ patedyauśca bhūmiśca khaṃ caivādṛśyamāne tathā mayi

ततो विषण्णमनसो मम राजन्सुहृज्जनाःरुरुदुश्चुक्रुशुश्चैव दुःखशोकसमन्विताः

tato viṣaṇṇamanaso mama rājansuhṛjjanāḥruruduścukruśuścaiva duḥkhaśokasamanvitāḥ

द्विषतां च प्रहर्षोऽभूदार्तिश्चाद्विषतामपिएवं विजितवान्वीर पश्चादश्रौषमच्युत

dviṣatāṃ ca praharṣo'bhūdārtiścādviṣatāmapievaṃ vijitavānvīra paścādaśrauṣamacyuta

ततोऽहमस्त्रं दयितं सर्वपाषाणभेदनम्वज्रमुद्यम्य तान्सर्वान्पर्वतान्समशातयम्

tato'hamastraṃ dayitaṃ sarvapāṣāṇabhedanamvajramudyamya tānsarvānparvatānsamaśātayam

ततः पर्वतभारार्ता मन्दप्राणविचेष्टिताःहया मम महाराज वेपमाना इवाभवन्

tataḥ parvatabhārārtā mandaprāṇaviceṣṭitāḥhayā mama mahārāja vepamānā ivābhavan

मेघजालमिवाकाशे विदार्याभ्युदितं रविम्दृष्ट्वा मां बान्धवाः सर्वे हर्षमाहारयन्पुनः

meghajālamivākāśe vidāryābhyuditaṃ ravimdṛṣṭvā māṃ bāndhavāḥ sarve harṣamāhārayanpunaḥ

ततो मामब्रवीत्सूतः प्राञ्जलिः प्रणतो नृपसाधु संपश्य वार्ष्णेय शाल्वं सौभपतिं स्थितम्

tato māmabravītsūtaḥ prāñjaliḥ praṇato nṛpasādhu saṃpaśya vārṣṇeya śālvaṃ saubhapatiṃ sthitam

अलं कृष्णावमन्यैनं साधु यत्नं समाचरमार्दवं सखितां चैव शाल्वादद्य व्यपाहर

alaṃ kṛṣṇāvamanyainaṃ sādhu yatnaṃ samācaramārdavaṃ sakhitāṃ caiva śālvādadya vyapāhara

जहि शाल्वं महाबाहो मैनं जीवय केशवसर्वैः पराक्रमैर्वीर वध्यः शत्रुरमित्रहन्

jahi śālvaṃ mahābāho mainaṃ jīvaya keśavasarvaiḥ parākramairvīra vadhyaḥ śatruramitrahan

न शत्रुरवमन्तव्यो दुर्बलोऽपि बलीयसायोऽपि स्यात्पीठगः कश्चित्किं पुनः समरे स्थितः

na śatruravamantavyo durbalo'pi balīyasāyo'pi syātpīṭhagaḥ kaścitkiṃ punaḥ samare sthitaḥ

स त्वं पुरुषशार्दूल सर्वयत्नैरिमं प्रभोजहि वृष्णिकुलश्रेष्ठ मा त्वां कालोऽत्यगात्पुनः

sa tvaṃ puruṣaśārdūla sarvayatnairimaṃ prabhojahi vṛṣṇikulaśreṣṭha mā tvāṃ kālo'tyagātpunaḥ

नैष मार्दवसाध्यो वै मतो नापि सखा तवयेन त्वं योधितो वीर द्वारका चावमर्दिता

naiṣa mārdavasādhyo vai mato nāpi sakhā tavayena tvaṃ yodhito vīra dvārakā cāvamarditā

एवमादि तु कौन्तेय श्रुत्वाहं सारथेर्वचःतत्त्वमेतदिति ज्ञात्वा युद्धे मतिमधारयम्

evamādi tu kaunteya śrutvāhaṃ sārathervacaḥtattvametaditi jñātvā yuddhe matimadhārayam

वधाय शाल्वराजस्य सौभस्य च निपातनेदारुकं चाब्रुवं वीर मुहूर्तं स्थीयतामिति

vadhāya śālvarājasya saubhasya ca nipātanedārukaṃ cābruvaṃ vīra muhūrtaṃ sthīyatāmiti

ततोऽप्रतिहतं दिव्यमभेद्यमतिवीर्यवत्आग्नेयमस्त्रं दयितं सर्वसाहं महाप्रभम्

tato'pratihataṃ divyamabhedyamativīryavatāgneyamastraṃ dayitaṃ sarvasāhaṃ mahāprabham

यक्षाणां राक्षसानां च दानवानां च संयुगेराज्ञां च प्रतिलोमानां भस्मान्तकरणं महत्

yakṣāṇāṃ rākṣasānāṃ ca dānavānāṃ ca saṃyugerājñāṃ ca pratilomānāṃ bhasmāntakaraṇaṃ mahat

क्षुरान्तममलं चक्रं कालान्तकयमोपमम्अभिमन्त्र्याहमतुलं द्विषतां च निबर्हणम्

kṣurāntamamalaṃ cakraṃ kālāntakayamopamamabhimantryāhamatulaṃ dviṣatāṃ ca nibarhaṇam

जहि सौभं स्ववीर्येण ये चात्र रिपवो ममइत्युक्त्वा भुजवीर्येण तस्मै प्राहिणवं रुषा

jahi saubhaṃ svavīryeṇa ye cātra ripavo mamaityuktvā bhujavīryeṇa tasmai prāhiṇavaṃ ruṣā

रूपं सुदर्शनस्यासीदाकाशे पततस्तदाद्वितीयस्येव सूर्यस्य युगान्ते परिविष्यतः

rūpaṃ sudarśanasyāsīdākāśe patatastadādvitīyasyeva sūryasya yugānte pariviṣyataḥ

तत्समासाद्य नगरं सौभं व्यपगतत्विषम्मध्येन पाटयामास क्रकचो दार्विवोच्छ्रितम्

tatsamāsādya nagaraṃ saubhaṃ vyapagatatviṣammadhyena pāṭayāmāsa krakaco dārvivocchritam

द्विधा कृतं ततः सौभं सुदर्शनबलाद्धतम्महेश्वरशरोद्धूतं पपात त्रिपुरं यथा

dvidhā kṛtaṃ tataḥ saubhaṃ sudarśanabalāddhatammaheśvaraśaroddhūtaṃ papāta tripuraṃ yathā

तस्मिन्निपतिते सौभे चक्रमागात्करं ममपुनश्चोद्धूय वेगेन शाल्वायेत्यहमब्रुवम्

tasminnipatite saubhe cakramāgātkaraṃ mamapunaścoddhūya vegena śālvāyetyahamabruvam

ततः शाल्वं गदां गुर्वीमाविध्यन्तं महाहवेद्विधा चकार सहसा प्रजज्वाल च तेजसा

tataḥ śālvaṃ gadāṃ gurvīmāvidhyantaṃ mahāhavedvidhā cakāra sahasā prajajvāla ca tejasā

तस्मिन्निपतिते वीरे दानवास्त्रस्तचेतसःहाहाभूता दिशो जग्मुरर्दिता मम सायकैः

tasminnipatite vīre dānavāstrastacetasaḥhāhābhūtā diśo jagmurarditā mama sāyakaiḥ

ततोऽहं समवस्थाप्य रथं सौभसमीपतःशङ्खं प्रध्माप्य हर्षेण सुहृदः पर्यहर्षयम्

tato'haṃ samavasthāpya rathaṃ saubhasamīpataḥśaṅkhaṃ pradhmāpya harṣeṇa suhṛdaḥ paryaharṣayam

तन्मेरुशिखराकारं विध्वस्ताट्टालगोपुरम्दह्यमानमभिप्रेक्ष्य स्त्रियस्ताः संप्रदुद्रुवुः

tanmeruśikharākāraṃ vidhvastāṭṭālagopuramdahyamānamabhiprekṣya striyastāḥ saṃpradudruvuḥ

एवं निहत्य समरे शाल्वं सौभं निपात्य चआनर्तान्पुनरागम्य सुहृदां प्रीतिमावहम्

evaṃ nihatya samare śālvaṃ saubhaṃ nipātya caānartānpunarāgamya suhṛdāṃ prītimāvaham

एतस्मात्कारणाद्राजन्नागमं नागसाह्वयम्यद्यगां परवीरघ्न न हि जीवेत्सुयोधनः

etasmātkāraṇādrājannāgamaṃ nāgasāhvayamyadyagāṃ paravīraghna na hi jīvetsuyodhanaḥ

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

एवमुक्त्वा महाबाहुः कौरवं पुरुषोत्तमःआमन्त्र्य प्रययौ धीमान्पाण्डवान्मधुसूदनः

evamuktvā mahābāhuḥ kauravaṃ puruṣottamaḥāmantrya prayayau dhīmānpāṇḍavānmadhusūdanaḥ

अभिवाद्य महाबाहुर्धर्मराजं युधिष्ठिरम्राज्ञा मूर्धन्युपाघ्रातो भीमेन च महाभुजः

abhivādya mahābāhurdharmarājaṃ yudhiṣṭhiramrājñā mūrdhanyupāghrāto bhīmena ca mahābhujaḥ

सुभद्रामभिमन्युं च रथमारोप्य काञ्चनम्आरुरोह रथं कृष्णः पाण्डवैरभिपूजितः

subhadrāmabhimanyuṃ ca rathamāropya kāñcanamāruroha rathaṃ kṛṣṇaḥ pāṇḍavairabhipūjitaḥ

सैन्यसुग्रीवयुक्तेन रथेनादित्यवर्चसाद्वारकां प्रययौ कृष्णः समाश्वास्य युधिष्ठिरम्

sainyasugrīvayuktena rathenādityavarcasādvārakāṃ prayayau kṛṣṇaḥ samāśvāsya yudhiṣṭhiram

ततः प्रयाते दाशार्हे धृष्टद्युम्नोऽपि पार्षतःद्रौपदेयानुपादाय प्रययौ स्वपुरं तदा

tataḥ prayāte dāśārhe dhṛṣṭadyumno'pi pārṣataḥdraupadeyānupādāya prayayau svapuraṃ tadā

धृष्टकेतुः स्वसारं च समादायाथ चेदिराट्जगाम पाण्डवान्दृष्ट्वा रम्यां शुक्तिमतीं पुरीम्

dhṛṣṭaketuḥ svasāraṃ ca samādāyātha cedirāṭjagāma pāṇḍavāndṛṣṭvā ramyāṃ śuktimatīṃ purīm

केकयाश्चाप्यनुज्ञाताः कौन्तेयेनामितौजसाआमन्त्र्य पाण्डवान्सर्वान्प्रययुस्तेऽपि भारत

kekayāścāpyanujñātāḥ kaunteyenāmitaujasāāmantrya pāṇḍavānsarvānprayayuste'pi bhārata

ब्राह्मणाश्च विशश्चैव तथा विषयवासिनःविसृज्यमानाः सुभृशं न त्यजन्ति स्म पाण्डवान्

brāhmaṇāśca viśaścaiva tathā viṣayavāsinaḥvisṛjyamānāḥ subhṛśaṃ na tyajanti sma pāṇḍavān

समवायः स राजेन्द्र सुमहाद्भुतदर्शनःआसीन्महात्मनां तेषां काम्यके भरतर्षभ

samavāyaḥ sa rājendra sumahādbhutadarśanaḥāsīnmahātmanāṃ teṣāṃ kāmyake bharatarṣabha

युधिष्ठिरस्तु विप्रांस्ताननुमान्य महामनाःशशास पुरुषान्काले रथान्योजयतेति ह

yudhiṣṭhirastu viprāṃstānanumānya mahāmanāḥśaśāsa puruṣānkāle rathānyojayateti ha