Parva.Adhyaya 3.255

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

संतिष्ठत प्रहरत तूर्णं विपरिधावतइति स्म सैन्धवो राजा चोदयामास तान्नृपान्

saṃtiṣṭhata praharata tūrṇaṃ viparidhāvataiti sma saindhavo rājā codayāmāsa tānnṛpān

ततो घोरतरः शब्दो रणे समभवत्तदाभीमार्जुनयमान्दृष्ट्वा सैन्यानां सयुधिष्ठिरान्

tato ghorataraḥ śabdo raṇe samabhavattadābhīmārjunayamāndṛṣṭvā sainyānāṃ sayudhiṣṭhirān

शिबिसिन्धुत्रिगर्तानां विषादश्चाप्यजायततान्दृष्ट्वा पुरुषव्याघ्रान्व्याघ्रानिव बलोत्कटान्

śibisindhutrigartānāṃ viṣādaścāpyajāyatatāndṛṣṭvā puruṣavyāghrānvyāghrāniva balotkaṭān

हेमचित्रसमुत्सेधां सर्वशैक्यायसीं गदाम्प्रगृह्याभ्यद्रवद्भीमः सैन्धवं कालचोदितम्

hemacitrasamutsedhāṃ sarvaśaikyāyasīṃ gadāmpragṛhyābhyadravadbhīmaḥ saindhavaṃ kālacoditam

तदन्तरमथावृत्य कोटिकाश्योऽभ्यहारयत्महता रथवंशेन परिवार्य वृकोदरम्

tadantaramathāvṛtya koṭikāśyo'bhyahārayatmahatā rathavaṃśena parivārya vṛkodaram

शक्तितोमरनाराचैर्वीरबाहुप्रचोदितैःकीर्यमाणोऽपि बहुभिर्न स्म भीमोऽभ्यकम्पत

śaktitomaranārācairvīrabāhupracoditaiḥkīryamāṇo'pi bahubhirna sma bhīmo'bhyakampata

गजं तु सगजारोहं पदातींश्च चतुर्दशजघान गदया भीमः सैन्धवध्वजिनीमुखे

gajaṃ tu sagajārohaṃ padātīṃśca caturdaśajaghāna gadayā bhīmaḥ saindhavadhvajinīmukhe

पार्थः पञ्चशताञ्शूरान्पार्वतीयान्महारथान्परीप्समानः सौवीरं जघान ध्वजिनीमुखे

pārthaḥ pañcaśatāñśūrānpārvatīyānmahārathānparīpsamānaḥ sauvīraṃ jaghāna dhvajinīmukhe

राजा स्वयं सुवीराणां प्रवराणां प्रहारिणाम्निमेषमात्रेण शतं जघान समरे तदा

rājā svayaṃ suvīrāṇāṃ pravarāṇāṃ prahāriṇāmnimeṣamātreṇa śataṃ jaghāna samare tadā

ददृशे नकुलस्तत्र रथात्प्रस्कन्द्य खड्गधृक्शिरांसि पादरक्षाणां बीजवत्प्रवपन्मुहुः

dadṛśe nakulastatra rathātpraskandya khaḍgadhṛkśirāṃsi pādarakṣāṇāṃ bījavatpravapanmuhuḥ

सहदेवस्तु संयाय रथेन गजयोधिनःपातयामास नाराचैर्द्रुमेभ्य इव बर्हिणः

sahadevastu saṃyāya rathena gajayodhinaḥpātayāmāsa nārācairdrumebhya iva barhiṇaḥ

ततस्त्रिगर्तः सधनुरवतीर्य महारथात्गदया चतुरो वाहान्राज्ञस्तस्य तदावधीत्

tatastrigartaḥ sadhanuravatīrya mahārathātgadayā caturo vāhānrājñastasya tadāvadhīt

तमभ्याशगतं राजा पदातिं कुन्तिनन्दनःअर्धचन्द्रेण बाणेन विव्याधोरसि धर्मराट्

tamabhyāśagataṃ rājā padātiṃ kuntinandanaḥardhacandreṇa bāṇena vivyādhorasi dharmarāṭ

स भिन्नहृदयो वीरो वक्त्राच्छोणितमुद्वमन्पपाताभिमुखः पार्थं छिन्नमूल इव द्रुमः

sa bhinnahṛdayo vīro vaktrācchoṇitamudvamanpapātābhimukhaḥ pārthaṃ chinnamūla iva drumaḥ

इन्द्रसेनद्वितीयस्तु रथात्प्रस्कन्द्य धर्मराट्हताश्वः सहदेवस्य प्रतिपेदे महारथम्

indrasenadvitīyastu rathātpraskandya dharmarāṭhatāśvaḥ sahadevasya pratipede mahāratham

नकुलं त्वभिसंधाय क्षेमंकरमहामुखौउभावुभयतस्तीक्ष्णैः शरवर्षैरवर्षताम्

nakulaṃ tvabhisaṃdhāya kṣemaṃkaramahāmukhauubhāvubhayatastīkṣṇaiḥ śaravarṣairavarṣatām

तौ शरैरभिवर्षन्तौ जीमूताविव वार्षिकौएकैकेन विपाठेन जघ्ने माद्रवतीसुतः

tau śarairabhivarṣantau jīmūtāviva vārṣikauekaikena vipāṭhena jaghne mādravatīsutaḥ

त्रिगर्तराजः सुरथस्तस्याथ रथधूर्गतःरथमाक्षेपयामास गजेन गजयानवित्

trigartarājaḥ surathastasyātha rathadhūrgataḥrathamākṣepayāmāsa gajena gajayānavit

नकुलस्त्वपभीस्तस्माद्रथाच्चर्मासिपाणिमान्उद्भ्रान्तं स्थानमास्थाय तस्थौ गिरिरिवाचलः

nakulastvapabhīstasmādrathāccarmāsipāṇimānudbhrāntaṃ sthānamāsthāya tasthau giririvācalaḥ

सुरथस्तं गजवरं वधाय नकुलस्य तुप्रेषयामास सक्रोधमभ्युच्छ्रितकरं ततः

surathastaṃ gajavaraṃ vadhāya nakulasya tupreṣayāmāsa sakrodhamabhyucchritakaraṃ tataḥ

नकुलस्तस्य नागस्य समीपपरिवर्तिनःसविषाणं भुजं मूले खड्गेन निरकृन्तत

nakulastasya nāgasya samīpaparivartinaḥsaviṣāṇaṃ bhujaṃ mūle khaḍgena nirakṛntata

स विनद्य महानादं गजः कङ्कणभूषणःपतन्नवाक्शिरा भूमौ हस्त्यारोहानपोथयत्

sa vinadya mahānādaṃ gajaḥ kaṅkaṇabhūṣaṇaḥpatannavākśirā bhūmau hastyārohānapothayat

स तत्कर्म महत्कृत्वा शूरो माद्रवतीसुतःभीमसेनरथं प्राप्य शर्म लेभे महारथः

sa tatkarma mahatkṛtvā śūro mādravatīsutaḥbhīmasenarathaṃ prāpya śarma lebhe mahārathaḥ

भीमस्त्वापततो राज्ञः कोटिकाश्यस्य संगरेसूतस्य नुदतो वाहान्क्षुरेणापाहरच्छिरः

bhīmastvāpatato rājñaḥ koṭikāśyasya saṃgaresūtasya nudato vāhānkṣureṇāpāharacchiraḥ

न बुबोध हतं सूतं स राजा बाहुशालिनातस्याश्वा व्यद्रवन्संख्ये हतसूतास्ततस्ततः

na bubodha hataṃ sūtaṃ sa rājā bāhuśālinātasyāśvā vyadravansaṃkhye hatasūtāstatastataḥ

विमुखं हतसूतं तं भीमः प्रहरतां वरःजघान तलयुक्तेन प्रासेनाभ्येत्य पाण्डवः

vimukhaṃ hatasūtaṃ taṃ bhīmaḥ praharatāṃ varaḥjaghāna talayuktena prāsenābhyetya pāṇḍavaḥ

द्वादशानां तु सर्वेषां सौवीराणां धनंजयःचकर्त निषितैर्भल्लैर्धनूंषि च शिरांसि च

dvādaśānāṃ tu sarveṣāṃ sauvīrāṇāṃ dhanaṃjayaḥcakarta niṣitairbhallairdhanūṃṣi ca śirāṃsi ca

शिबीनिक्ष्वाकुमुख्यांश्च त्रिगर्तान्सैन्धवानपिजघानातिरथः संख्ये बाणगोचरमागतान्

śibīnikṣvākumukhyāṃśca trigartānsaindhavānapijaghānātirathaḥ saṃkhye bāṇagocaramāgatān

सादिताः प्रत्यदृश्यन्त बहवः सव्यसाचिनासपताकाश्च मातङ्गाः सध्वजाश्च महारथाः

sāditāḥ pratyadṛśyanta bahavaḥ savyasācināsapatākāśca mātaṅgāḥ sadhvajāśca mahārathāḥ

प्रच्छाद्य पृथिवीं तस्थुः सर्वमायोधनं प्रतिशरीराण्यशिरस्कानि विदेहानि शिरांसि च

pracchādya pṛthivīṃ tasthuḥ sarvamāyodhanaṃ pratiśarīrāṇyaśiraskāni videhāni śirāṃsi ca

श्वगृध्रकङ्ककाकोलभासगोमायुवायसाःअतृप्यंस्तत्र वीराणां हतानां मांसशोणितैः

śvagṛdhrakaṅkakākolabhāsagomāyuvāyasāḥatṛpyaṃstatra vīrāṇāṃ hatānāṃ māṃsaśoṇitaiḥ

हतेषु तेषु वीरेषु सिन्धुराजो जयद्रथःविमुच्य कृष्णां संत्रस्तः पलायनपरोऽभवत्

hateṣu teṣu vīreṣu sindhurājo jayadrathaḥvimucya kṛṣṇāṃ saṃtrastaḥ palāyanaparo'bhavat

स तस्मिन्संकुले सैन्ये द्रौपदीमवतार्य वैप्राणप्रेप्सुरुपाधावद्वनं येन नराधमः

sa tasminsaṃkule sainye draupadīmavatārya vaiprāṇaprepsurupādhāvadvanaṃ yena narādhamaḥ

द्रौपदीं धर्मराजस्तु दृष्ट्वा धौम्यपुरस्कृताम्माद्रीपुत्रेण वीरेण रथमारोपयत्तदा

draupadīṃ dharmarājastu dṛṣṭvā dhaumyapuraskṛtāmmādrīputreṇa vīreṇa rathamāropayattadā

ततस्तद्विद्रुतं सैन्यमपयाते जयद्रथेआदिश्यादिश्य नाराचैराजघान वृकोदरः

tatastadvidrutaṃ sainyamapayāte jayadratheādiśyādiśya nārācairājaghāna vṛkodaraḥ

सव्यसाची तु तं दृष्ट्वा पलायन्तं जयद्रथम्वारयामास निघ्नन्तं भीमं सैन्धवसैनिकान्

savyasācī tu taṃ dṛṣṭvā palāyantaṃ jayadrathamvārayāmāsa nighnantaṃ bhīmaṃ saindhavasainikān

अर्जुन उवाच · arjuna uvāca

यस्यापचारात्प्राप्तोऽयमस्मान्क्लेशो दुरासदःतमस्मिन्समरोद्देशे न पश्यामि जयद्रथम्

yasyāpacārātprāpto'yamasmānkleśo durāsadaḥtamasminsamaroddeśe na paśyāmi jayadratham

तमेवान्विष भद्रं ते किं ते योधैर्निपातितैःअनामिषमिदं कर्म कथं वा मन्यते भवान्

tamevānviṣa bhadraṃ te kiṃ te yodhairnipātitaiḥanāmiṣamidaṃ karma kathaṃ vā manyate bhavān

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

इत्युक्तो भीमसेनस्तु गुडाकेशेन धीमतायुधिष्ठिरमभिप्रेक्ष्य वाग्मी वचनमब्रवीत्

ityukto bhīmasenastu guḍākeśena dhīmatāyudhiṣṭhiramabhiprekṣya vāgmī vacanamabravīt

हतप्रवीरा रिपवो भूयिष्ठं विद्रुता दिशःगृहीत्वा द्रौपदीं राजन्निवर्ततु भवानितः

hatapravīrā ripavo bhūyiṣṭhaṃ vidrutā diśaḥgṛhītvā draupadīṃ rājannivartatu bhavānitaḥ

यमाभ्यां सह राजेन्द्र धौम्येन च महात्मनाप्राप्याश्रमपदं राजन्द्रौपदीं परिसान्त्वय

yamābhyāṃ saha rājendra dhaumyena ca mahātmanāprāpyāśramapadaṃ rājandraupadīṃ parisāntvaya

न हि मे मोक्ष्यते जीवन्मूढः सैन्धवको नृपःपातालतलसंस्थोऽपि यदि शक्रोऽस्य सारथिः

na hi me mokṣyate jīvanmūḍhaḥ saindhavako nṛpaḥpātālatalasaṃstho'pi yadi śakro'sya sārathiḥ

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

न हन्तव्यो महाबाहो दुरात्मापि स सैन्धवःदुःशलामभिसंस्मृत्य गान्धारीं च यशस्विनीम्

na hantavyo mahābāho durātmāpi sa saindhavaḥduḥśalāmabhisaṃsmṛtya gāndhārīṃ ca yaśasvinīm

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

तच्छ्रुत्वा द्रौपदी भीममुवाच व्याकुलेन्द्रियाकुपिता ह्रीमती प्राज्ञा पती भीमार्जुनावुभौ

tacchrutvā draupadī bhīmamuvāca vyākulendriyākupitā hrīmatī prājñā patī bhīmārjunāvubhau

कर्तव्यं चेत्प्रियं मह्यं वध्यः स पुरुषाधमःसैन्धवापसदः पापो दुर्मतिः कुलपांसनः

kartavyaṃ cetpriyaṃ mahyaṃ vadhyaḥ sa puruṣādhamaḥsaindhavāpasadaḥ pāpo durmatiḥ kulapāṃsanaḥ

भार्याभिहर्ता निर्वैरो यश्च राज्यहरो रिपुःयाचमानोऽपि संग्रामे न स जीवितुमर्हति

bhāryābhihartā nirvairo yaśca rājyaharo ripuḥyācamāno'pi saṃgrāme na sa jīvitumarhati

इत्युक्तौ तौ नरव्याघ्रौ ययतुर्यत्र सैन्धवःराजा निववृते कृष्णामादाय सपुरोहितः

ityuktau tau naravyāghrau yayaturyatra saindhavaḥrājā nivavṛte kṛṣṇāmādāya sapurohitaḥ

स प्रविश्याश्रमपदं व्यपविद्धबृसीघटम्मार्कण्डेयादिभिर्विप्रैरनुकीर्णं ददर्श ह

sa praviśyāśramapadaṃ vyapaviddhabṛsīghaṭammārkaṇḍeyādibhirviprairanukīrṇaṃ dadarśa ha

द्रौपदीमनुशोचद्भिर्ब्राह्मणैस्तैः समागतैःसमियाय महाप्राज्ञः सभार्यो भ्रातृमध्यगः

draupadīmanuśocadbhirbrāhmaṇaistaiḥ samāgataiḥsamiyāya mahāprājñaḥ sabhāryo bhrātṛmadhyagaḥ

ते स्म तं मुदिता दृष्ट्वा पुनरभ्यागतं नृपम्जित्वा तान्सिन्धुसौवीरान्द्रौपदीं चाहृतां पुनः

te sma taṃ muditā dṛṣṭvā punarabhyāgataṃ nṛpamjitvā tānsindhusauvīrāndraupadīṃ cāhṛtāṃ punaḥ

स तैः परिवृतो राजा तत्रैवोपविवेश हप्रविवेशाश्रमं कृष्णा यमाभ्यां सह भामिनी

sa taiḥ parivṛto rājā tatraivopaviveśa hapraviveśāśramaṃ kṛṣṇā yamābhyāṃ saha bhāminī

भीमार्जुनावपि श्रुत्वा क्रोशमात्रगतं रिपुम्स्वयमश्वांस्तुदन्तौ तौ जवेनैवाभ्यधावताम्

bhīmārjunāvapi śrutvā krośamātragataṃ ripumsvayamaśvāṃstudantau tau javenaivābhyadhāvatām

इदमत्यद्भुतं चात्र चकार पुरुषोऽर्जुनःक्रोशमात्रगतानश्वान्सैन्धवस्य जघान यत्

idamatyadbhutaṃ cātra cakāra puruṣo'rjunaḥkrośamātragatānaśvānsaindhavasya jaghāna yat

स हि दिव्यास्त्रसंपन्नः कृच्छ्रकालेऽप्यसंभ्रमःअकरोद्दुष्करं कर्म शरैरस्त्रानुमन्त्रितैः

sa hi divyāstrasaṃpannaḥ kṛcchrakāle'pyasaṃbhramaḥakarodduṣkaraṃ karma śarairastrānumantritaiḥ

ततोऽभ्यधावतां वीरावुभौ भीमधनंजयौहताश्वं सैन्धवं भीतमेकं व्याकुलचेतसम्

tato'bhyadhāvatāṃ vīrāvubhau bhīmadhanaṃjayauhatāśvaṃ saindhavaṃ bhītamekaṃ vyākulacetasam

सैन्धवस्तु हतान्दृष्ट्वा तथाश्वान्स्वान्सुदुःखितःदृष्ट्वा विक्रमकर्माणि कुर्वाणं च धनंजयम्पलायनकृतोत्साहः प्राद्रवद्येन वै वनम्

saindhavastu hatāndṛṣṭvā tathāśvānsvānsuduḥkhitaḥdṛṣṭvā vikramakarmāṇi kurvāṇaṃ ca dhanaṃjayampalāyanakṛtotsāhaḥ prādravadyena vai vanam

सैन्धवं त्वभिसंप्रेक्ष्य पराक्रान्तं पलायनेअनुयाय महाबाहुः फल्गुनो वाक्यमब्रवीत्

saindhavaṃ tvabhisaṃprekṣya parākrāntaṃ palāyaneanuyāya mahābāhuḥ phalguno vākyamabravīt

अनेन वीर्येण कथं स्त्रियं प्रार्थयसे बलात्राजपुत्र निवर्तस्व न ते युक्तं पलायनम्कथं चानुचरान्हित्वा शत्रुमध्ये पलायसे

anena vīryeṇa kathaṃ striyaṃ prārthayase balātrājaputra nivartasva na te yuktaṃ palāyanamkathaṃ cānucarānhitvā śatrumadhye palāyase

इत्युच्यमानः पार्थेन सैन्धवो न न्यवर्तततिष्ठ तिष्ठेति तं भीमः सहसाभ्यद्रवद्बलीमा वधीरिति पार्थस्तं दयावानभ्यभाषत

ityucyamānaḥ pārthena saindhavo na nyavartatatiṣṭha tiṣṭheti taṃ bhīmaḥ sahasābhyadravadbalīmā vadhīriti pārthastaṃ dayāvānabhyabhāṣata