Parva.Adhyaya 3.275

मार्कण्डेय उवाच · mārkaṇḍeya uvāca

स हत्वा रावणं क्षुद्रं राक्षसेन्द्रं सुरद्विषम्बभूव हृष्टः ससुहृद्रामः सौमित्रिणा सह

sa hatvā rāvaṇaṃ kṣudraṃ rākṣasendraṃ suradviṣambabhūva hṛṣṭaḥ sasuhṛdrāmaḥ saumitriṇā saha

ततो हते दशग्रीवे देवाः सर्षिपुरोगमाःआशीर्भिर्जययुक्ताभिरानर्चुस्तं महाभुजम्

tato hate daśagrīve devāḥ sarṣipurogamāḥāśīrbhirjayayuktābhirānarcustaṃ mahābhujam

रामं कमलपत्राक्षं तुष्टुवुः सर्वदेवताःगन्धर्वाः पुष्पवर्षैश्च वाग्भिश्च त्रिदशालयाः

rāmaṃ kamalapatrākṣaṃ tuṣṭuvuḥ sarvadevatāḥgandharvāḥ puṣpavarṣaiśca vāgbhiśca tridaśālayāḥ

पूजयित्वा यथा रामं प्रतिजग्मुर्यथागतम्तन्महोत्सवसंकाशमासीदाकाशमच्युत

pūjayitvā yathā rāmaṃ pratijagmuryathāgatamtanmahotsavasaṃkāśamāsīdākāśamacyuta

ततो हत्वा दशग्रीवं लङ्कां रामो महायशाःविभीषणाय प्रददौ प्रभुः परपुरंजयः

tato hatvā daśagrīvaṃ laṅkāṃ rāmo mahāyaśāḥvibhīṣaṇāya pradadau prabhuḥ parapuraṃjayaḥ

ततः सीतां पुरस्कृत्य विभीषणपुरस्कृताम्अविन्ध्यो नाम सुप्रज्ञो वृद्धामात्यो विनिर्ययौ

tataḥ sītāṃ puraskṛtya vibhīṣaṇapuraskṛtāmavindhyo nāma suprajño vṛddhāmātyo viniryayau

उवाच च महात्मानं काकुत्स्थं दैन्यमास्थितम्प्रतीच्छ देवीं सद्वृत्तां महात्मञ्जानकीमिति

uvāca ca mahātmānaṃ kākutsthaṃ dainyamāsthitampratīccha devīṃ sadvṛttāṃ mahātmañjānakīmiti

एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्मादवतीर्य रथोत्तमात्बाष्पेणापिहितां सीतां ददर्शेक्ष्वाकुनन्दनः

etacchrutvā vacastasmādavatīrya rathottamātbāṣpeṇāpihitāṃ sītāṃ dadarśekṣvākunandanaḥ

तां दृष्ट्वा चारुसर्वाङ्गीं यानस्थां शोककर्शिताम्मलोपचितसर्वाङ्गीं जटिलां कृष्णवाससम्

tāṃ dṛṣṭvā cārusarvāṅgīṃ yānasthāṃ śokakarśitāmmalopacitasarvāṅgīṃ jaṭilāṃ kṛṣṇavāsasam

उवाच रामो वैदेहीं परामर्शविशङ्कितःगच्छ वैदेहि मुक्ता त्वं यत्कार्यं तन्मया कृतम्

uvāca rāmo vaidehīṃ parāmarśaviśaṅkitaḥgaccha vaidehi muktā tvaṃ yatkāryaṃ tanmayā kṛtam

मामासाद्य पतिं भद्रे न त्वं राक्षसवेश्मनिजरां व्रजेथा इति मे निहतोऽसौ निशाचरः

māmāsādya patiṃ bhadre na tvaṃ rākṣasaveśmanijarāṃ vrajethā iti me nihato'sau niśācaraḥ

कथं ह्यस्मद्विधो जातु जानन्धर्मविनिश्चयम्परहस्तगतां नारीं मुहूर्तमपि धारयेत्

kathaṃ hyasmadvidho jātu jānandharmaviniścayamparahastagatāṃ nārīṃ muhūrtamapi dhārayet

सुवृत्तामसुवृत्तां वाप्यहं त्वामद्य मैथिलिनोत्सहे परिभोगाय श्वावलीढं हविर्यथा

suvṛttāmasuvṛttāṃ vāpyahaṃ tvāmadya maithilinotsahe paribhogāya śvāvalīḍhaṃ haviryathā

ततः सा सहसा बाला तच्छ्रुत्वा दारुणं वचःपपात देवी व्यथिता निकृत्ता कदली यथा

tataḥ sā sahasā bālā tacchrutvā dāruṇaṃ vacaḥpapāta devī vyathitā nikṛttā kadalī yathā

यो ह्यस्या हर्षसंभूतो मुखरागस्तदाभवत्क्षणेन स पुनर्भ्रष्टो निःश्वासादिव दर्पणे

yo hyasyā harṣasaṃbhūto mukharāgastadābhavatkṣaṇena sa punarbhraṣṭo niḥśvāsādiva darpaṇe

ततस्ते हरयः सर्वे तच्छ्रुत्वा रामभाषितम्गतासुकल्पा निश्चेष्टा बभूवुः सहलक्ष्मणाः

tataste harayaḥ sarve tacchrutvā rāmabhāṣitamgatāsukalpā niśceṣṭā babhūvuḥ sahalakṣmaṇāḥ

ततो देवो विशुद्धात्मा विमानेन चतुर्मुखःपितामहो जगत्स्रष्टा दर्शयामास राघवम्

tato devo viśuddhātmā vimānena caturmukhaḥpitāmaho jagatsraṣṭā darśayāmāsa rāghavam

शक्रश्चाग्निश्च वायुश्च यमो वरुण एव चयक्षाधिपश्च भगवांस्तथा सप्तर्षयोऽमलाः

śakraścāgniśca vāyuśca yamo varuṇa eva cayakṣādhipaśca bhagavāṃstathā saptarṣayo'malāḥ

राजा दशरथश्चैव दिव्यभास्वरमूर्तिमान्विमानेन महार्हेण हंसयुक्तेन भास्वता

rājā daśarathaścaiva divyabhāsvaramūrtimānvimānena mahārheṇa haṃsayuktena bhāsvatā

ततोऽन्तरिक्षं तत्सर्वं देवगन्धर्वसंकुलम्शुशुभे तारकाचित्रं शरदीव नभस्तलम्

tato'ntarikṣaṃ tatsarvaṃ devagandharvasaṃkulamśuśubhe tārakācitraṃ śaradīva nabhastalam

तत उत्थाय वैदेहि तेषां मध्ये यशस्विनीउवाच वाक्यं कल्याणी रामं पृथुलवक्षसम्

tata utthāya vaidehi teṣāṃ madhye yaśasvinīuvāca vākyaṃ kalyāṇī rāmaṃ pṛthulavakṣasam

राजपुत्र न ते कोपं करोमि विदिता हि मेगतिः स्त्रीणां नराणां च शृणु चेदं वचो मम

rājaputra na te kopaṃ karomi viditā hi megatiḥ strīṇāṃ narāṇāṃ ca śṛṇu cedaṃ vaco mama

अन्तश्चरति भूतानां मातरिश्वा सदागतिःस मे विमुञ्चतु प्राणान्यदि पापं चराम्यहम्

antaścarati bhūtānāṃ mātariśvā sadāgatiḥsa me vimuñcatu prāṇānyadi pāpaṃ carāmyaham

अग्निरापस्तथाकाशं पृथिवी वायुरेव चविमुञ्चन्तु मम प्राणान्यदि पापं चराम्यहम्

agnirāpastathākāśaṃ pṛthivī vāyureva cavimuñcantu mama prāṇānyadi pāpaṃ carāmyaham

ततोऽन्तरिक्षे वागासीत्सर्वा विश्रावयन्दिशःपुण्या संहर्षणी तेषां वानराणां महात्मनाम्

tato'ntarikṣe vāgāsītsarvā viśrāvayandiśaḥpuṇyā saṃharṣaṇī teṣāṃ vānarāṇāṃ mahātmanām

वायुरुवाचभो भो राघव सत्यं वै वायुरस्मि सदागतिःअपापा मैथिली राजन्संगच्छ सह भार्यया

vāyuruvācabho bho rāghava satyaṃ vai vāyurasmi sadāgatiḥapāpā maithilī rājansaṃgaccha saha bhāryayā

अग्निरुवाचअहमन्तःशरीरस्थो भूतानां रघुनन्दनसुसूक्ष्ममपि काकुत्स्थ मैथिली नापराध्यति

agniruvācaahamantaḥśarīrastho bhūtānāṃ raghunandanasusūkṣmamapi kākutstha maithilī nāparādhyati

वरुण उवाच · varuṇa uvāca

रसा वै मत्प्रसूता हि भूतदेहेषु राघवअहं वै त्वां प्रब्रवीमि मैथिली प्रतिगृह्यताम्

rasā vai matprasūtā hi bhūtadeheṣu rāghavaahaṃ vai tvāṃ prabravīmi maithilī pratigṛhyatām

ब्रह्मोवाचपुत्र नैतदिहाश्चर्यं त्वयि राजर्षिधर्मिणिसाधो सद्वृत्तमार्गस्थे शृणु चेदं वचो मम

brahmovācaputra naitadihāścaryaṃ tvayi rājarṣidharmiṇisādho sadvṛttamārgasthe śṛṇu cedaṃ vaco mama

शत्रुरेष त्वया वीर देवगन्धर्वभोगिनाम्यक्षाणां दानवानां च महर्षीणां च पातितः

śatrureṣa tvayā vīra devagandharvabhogināmyakṣāṇāṃ dānavānāṃ ca maharṣīṇāṃ ca pātitaḥ

अवध्यः सर्वभूतानां मत्प्रसादात्पुराभवत्कस्माच्चित्कारणात्पापः कंचित्कालमुपेक्षितः

avadhyaḥ sarvabhūtānāṃ matprasādātpurābhavatkasmāccitkāraṇātpāpaḥ kaṃcitkālamupekṣitaḥ

वधार्थमात्मनस्तेन हृता सीता दुरात्मनानलकूबरशापेन रक्षा चास्याः कृता मया

vadhārthamātmanastena hṛtā sītā durātmanānalakūbaraśāpena rakṣā cāsyāḥ kṛtā mayā

यदि ह्यकामामासेवेत्स्त्रियमन्यामपि ध्रुवम्शतधास्य फलेद्देह इत्युक्तः सोऽभवत्पुरा

yadi hyakāmāmāsevetstriyamanyāmapi dhruvamśatadhāsya phaleddeha ityuktaḥ so'bhavatpurā

नात्र शङ्का त्वया कार्या प्रतीच्छेमां महाद्युतेकृतं त्वया महत्कार्यं देवानाममरप्रभ

nātra śaṅkā tvayā kāryā pratīcchemāṃ mahādyutekṛtaṃ tvayā mahatkāryaṃ devānāmamaraprabha

दशरथ उवाच · daśaratha uvāca

प्रीतोऽस्मि वत्स भद्रं ते पिता दशरथोऽस्मि तेअनुजानामि राज्यं च प्रशाधि पुरुषोत्तम

prīto'smi vatsa bhadraṃ te pitā daśaratho'smi teanujānāmi rājyaṃ ca praśādhi puruṣottama

राम उवाच · rāma uvāca

अभिवादये त्वां राजेन्द्र यदि त्वं जनको ममगमिष्यामि पुरीं रम्यामयोध्यां शासनात्तव

abhivādaye tvāṃ rājendra yadi tvaṃ janako mamagamiṣyāmi purīṃ ramyāmayodhyāṃ śāsanāttava

मार्कण्डेय उवाच · mārkaṇḍeya uvāca

तमुवाच पिता भूयः प्रहृष्टो मनुजाधिपगच्छायोध्यां प्रशाधि त्वं राम रक्तान्तलोचन

tamuvāca pitā bhūyaḥ prahṛṣṭo manujādhipagacchāyodhyāṃ praśādhi tvaṃ rāma raktāntalocana

ततो देवान्नमस्कृत्य सुहृद्भिरभिनन्दितःमहेन्द्र इव पौलोम्या भार्यया स समेयिवान्

tato devānnamaskṛtya suhṛdbhirabhinanditaḥmahendra iva paulomyā bhāryayā sa sameyivān

ततो वरं ददौ तस्मै अविन्ध्याय परंतपःत्रिजटां चार्थमानाभ्यां योजयामास राक्षसीम्

tato varaṃ dadau tasmai avindhyāya paraṃtapaḥtrijaṭāṃ cārthamānābhyāṃ yojayāmāsa rākṣasīm

तमुवाच ततो ब्रह्मा देवैः शक्रमुखैर्वृतःकौसल्यामातरिष्टांस्ते वरानद्य ददानि कान्

tamuvāca tato brahmā devaiḥ śakramukhairvṛtaḥkausalyāmātariṣṭāṃste varānadya dadāni kān

वव्रे रामः स्थितिं धर्मे शत्रुभिश्चापराजयम्राक्षसैर्निहतानां च वानराणां समुद्भवम्

vavre rāmaḥ sthitiṃ dharme śatrubhiścāparājayamrākṣasairnihatānāṃ ca vānarāṇāṃ samudbhavam

ततस्ते ब्रह्मणा प्रोक्ते तथेति वचने तदासमुत्तस्थुर्महाराज वानरा लब्धचेतसः

tataste brahmaṇā prokte tatheti vacane tadāsamuttasthurmahārāja vānarā labdhacetasaḥ

सीता चापि महाभागा वरं हनुमते ददौरामकीर्त्या समं पुत्र जीवितं ते भविष्यति

sītā cāpi mahābhāgā varaṃ hanumate dadaurāmakīrtyā samaṃ putra jīvitaṃ te bhaviṣyati

दिव्यास्त्वामुपभोगाश्च मत्प्रसादकृताः सदाउपस्थास्यन्ति हनुमन्निति स्म हरिलोचन

divyāstvāmupabhogāśca matprasādakṛtāḥ sadāupasthāsyanti hanumanniti sma harilocana

ततस्ते प्रेक्षमाणानां तेषामक्लिष्टकर्मणाम्अन्तर्धानं ययुर्देवाः सर्वे शक्रपुरोगमाः

tataste prekṣamāṇānāṃ teṣāmakliṣṭakarmaṇāmantardhānaṃ yayurdevāḥ sarve śakrapurogamāḥ

दृष्ट्वा तु रामं जानक्या समेतं शक्रसारथिःउवाच परमप्रीतः सुहृन्मध्य इदं वचः

dṛṣṭvā tu rāmaṃ jānakyā sametaṃ śakrasārathiḥuvāca paramaprītaḥ suhṛnmadhya idaṃ vacaḥ

देवगन्धर्वयक्षाणां मानुषासुरभोगिनाम्अपनीतं त्वया दुःखमिदं सत्यपराक्रम

devagandharvayakṣāṇāṃ mānuṣāsurabhogināmapanītaṃ tvayā duḥkhamidaṃ satyaparākrama

सदेवासुरगन्धर्वा यक्षराक्षसपन्नगाःकथयिष्यन्ति लोकास्त्वां यावद्भूमिर्धरिष्यति

sadevāsuragandharvā yakṣarākṣasapannagāḥkathayiṣyanti lokāstvāṃ yāvadbhūmirdhariṣyati

इत्येवमुक्त्वानुज्ञाप्य रामं शस्त्रभृतां वरम्संपूज्यापाक्रमत्तेन रथेनादित्यवर्चसा

ityevamuktvānujñāpya rāmaṃ śastrabhṛtāṃ varamsaṃpūjyāpākramattena rathenādityavarcasā

ततः सीतां पुरस्कृत्य रामः सौमित्रिणा सहसुग्रीवप्रमुखैश्चैव सहितः सर्ववानरैः

tataḥ sītāṃ puraskṛtya rāmaḥ saumitriṇā sahasugrīvapramukhaiścaiva sahitaḥ sarvavānaraiḥ

विधाय रक्षां लङ्कायां विभीषणपुरस्कृतःसंततार पुनस्तेन सेतुना मकरालयम्

vidhāya rakṣāṃ laṅkāyāṃ vibhīṣaṇapuraskṛtaḥsaṃtatāra punastena setunā makarālayam

पुष्पकेण विमानेन खेचरेण विराजताकामगेन यथा मुख्यैरमात्यैः संवृतो वशी

puṣpakeṇa vimānena khecareṇa virājatākāmagena yathā mukhyairamātyaiḥ saṃvṛto vaśī

ततस्तीरे समुद्रस्य यत्र शिश्ये स पार्थिवःतत्रैवोवास धर्मात्मा सहितः सर्ववानरैः

tatastīre samudrasya yatra śiśye sa pārthivaḥtatraivovāsa dharmātmā sahitaḥ sarvavānaraiḥ

अथैनान्राघवः काले समानीयाभिपूज्य चविसर्जयामास तदा रत्नैः संतोष्य सर्वशः

athainānrāghavaḥ kāle samānīyābhipūjya cavisarjayāmāsa tadā ratnaiḥ saṃtoṣya sarvaśaḥ

गतेषु वानरेन्द्रेषु गोपुच्छर्क्षेषु तेषु चसुग्रीवसहितो रामः किष्किन्धां पुनरागमत्

gateṣu vānarendreṣu gopuccharkṣeṣu teṣu casugrīvasahito rāmaḥ kiṣkindhāṃ punarāgamat

विभीषणेनानुगतः सुग्रीवसहितस्तदापुष्पकेण विमानेन वैदेह्या दर्शयन्वनम्

vibhīṣaṇenānugataḥ sugrīvasahitastadāpuṣpakeṇa vimānena vaidehyā darśayanvanam

किष्किन्धां तु समासाद्य रामः प्रहरतां वरःअङ्गदं कृतकर्माणं यौवराज्येऽभ्यषेचयत्

kiṣkindhāṃ tu samāsādya rāmaḥ praharatāṃ varaḥaṅgadaṃ kṛtakarmāṇaṃ yauvarājye'bhyaṣecayat

ततस्तैरेव सहितो रामः सौमित्रिणा सहयथागतेन मार्गेण प्रययौ स्वपुरं प्रति

tatastaireva sahito rāmaḥ saumitriṇā sahayathāgatena mārgeṇa prayayau svapuraṃ prati

अयोध्यां स समासाद्य पुरीं राष्ट्रपतिस्ततःभरताय हनूमन्तं दूतं प्रस्थापयत्तदा

ayodhyāṃ sa samāsādya purīṃ rāṣṭrapatistataḥbharatāya hanūmantaṃ dūtaṃ prasthāpayattadā

लक्षयित्वेङ्गितं सर्वं प्रियं तस्मै निवेद्य चवायुपुत्रे पुनः प्राप्ते नन्दिग्राममुपागमत्

lakṣayitveṅgitaṃ sarvaṃ priyaṃ tasmai nivedya cavāyuputre punaḥ prāpte nandigrāmamupāgamat

स तत्र मलदिग्धाङ्गं भरतं चीरवाससम्अग्रतः पादुके कृत्वा ददर्शासीनमासने

sa tatra maladigdhāṅgaṃ bharataṃ cīravāsasamagrataḥ pāduke kṛtvā dadarśāsīnamāsane

समेत्य भरतेनाथ शत्रुघ्नेन च वीर्यवान्राघवः सहसौमित्रिर्मुमुदे भरतर्षभ

sametya bharatenātha śatrughnena ca vīryavānrāghavaḥ sahasaumitrirmumude bharatarṣabha

तथा भरतशत्रुघ्नौ समेतौ गुरुणा तदावैदेह्या दर्शनेनोभौ प्रहर्षं समवापतुः

tathā bharataśatrughnau sametau guruṇā tadāvaidehyā darśanenobhau praharṣaṃ samavāpatuḥ

तस्मै तद्भरतो राज्यमागतायाभिसत्कृतम्न्यासं निर्यातयामास युक्तः परमया मुदा

tasmai tadbharato rājyamāgatāyābhisatkṛtamnyāsaṃ niryātayāmāsa yuktaḥ paramayā mudā

ततस्तं वैष्णवे शूरं नक्षत्रेऽभिमतेऽहनिवसिष्ठो वामदेवश्च सहितावभ्यषिञ्चताम्

tatastaṃ vaiṣṇave śūraṃ nakṣatre'bhimate'hanivasiṣṭho vāmadevaśca sahitāvabhyaṣiñcatām

सोऽभिषिक्तः कपिश्रेष्ठं सुग्रीवं ससुहृज्जनम्विभीषणं च पौलस्त्यमन्वजानाद्गृहान्प्रति

so'bhiṣiktaḥ kapiśreṣṭhaṃ sugrīvaṃ sasuhṛjjanamvibhīṣaṇaṃ ca paulastyamanvajānādgṛhānprati

अभ्यर्च्य विविधै रत्नैः प्रीतियुक्तौ मुदा युतौसमाधायेतिकर्तव्यं दुःखेन विससर्ज ह

abhyarcya vividhai ratnaiḥ prītiyuktau mudā yutausamādhāyetikartavyaṃ duḥkhena visasarja ha

पुष्पकं च विमानं तत्पूजयित्वा स राघवःप्रादाद्वैश्रवणायैव प्रीत्या स रघुनन्दनः

puṣpakaṃ ca vimānaṃ tatpūjayitvā sa rāghavaḥprādādvaiśravaṇāyaiva prītyā sa raghunandanaḥ

ततो देवर्षिसहितः सरितं गोमतीमनुदशाश्वमेधानाजह्रे जारूथ्यान्स निरर्गलान्

tato devarṣisahitaḥ saritaṃ gomatīmanudaśāśvamedhānājahre jārūthyānsa nirargalān