Parva.Adhyaya 3.33

द्रौपद्युवाचनावमन्ये न गर्हे च धर्मं पार्थ कथंचनईश्वरं कुत एवाहमवमंस्ये प्रजापतिम्

draupadyuvācanāvamanye na garhe ca dharmaṃ pārtha kathaṃcanaīśvaraṃ kuta evāhamavamaṃsye prajāpatim

आर्ताहं प्रलपामीदमिति मां विद्धि भारतभूयश्च विलपिष्यामि सुमनास्तन्निबोध मे

ārtāhaṃ pralapāmīdamiti māṃ viddhi bhāratabhūyaśca vilapiṣyāmi sumanāstannibodha me

कर्म खल्विह कर्तव्यं जातेनामित्रकर्शनअकर्माणो हि जीवन्ति स्थावरा नेतरे जनाः

karma khalviha kartavyaṃ jātenāmitrakarśanaakarmāṇo hi jīvanti sthāvarā netare janāḥ

आ मातृस्तनपानाच्च यावच्छय्योपसर्पणम्जङ्गमाः कर्मणा वृत्तिमाप्नुवन्ति युधिष्ठिर

ā mātṛstanapānācca yāvacchayyopasarpaṇamjaṅgamāḥ karmaṇā vṛttimāpnuvanti yudhiṣṭhira

जङ्गमेषु विशेषेण मनुष्या भरतर्षभइच्छन्ति कर्मणा वृत्तिमवाप्तुं प्रेत्य चेह च

jaṅgameṣu viśeṣeṇa manuṣyā bharatarṣabhaicchanti karmaṇā vṛttimavāptuṃ pretya ceha ca

उत्थानमभिजानन्ति सर्वभूतानि भारतप्रत्यक्षं फलमश्नन्ति कर्मणां लोकसाक्षिकम्

utthānamabhijānanti sarvabhūtāni bhāratapratyakṣaṃ phalamaśnanti karmaṇāṃ lokasākṣikam

पश्यामि स्वं समुत्थानमुपजीवन्ति जन्तवःअपि धाता विधाता च यथायमुदके बकः

paśyāmi svaṃ samutthānamupajīvanti jantavaḥapi dhātā vidhātā ca yathāyamudake bakaḥ

स्वकर्म कुरु मा ग्लासीः कर्मणा भव दंशितःकृत्यं हि योऽभिजानाति सहस्रे नास्ति सोऽस्ति वा

svakarma kuru mā glāsīḥ karmaṇā bhava daṃśitaḥkṛtyaṃ hi yo'bhijānāti sahasre nāsti so'sti vā

तस्य चापि भवेत्कार्यं विवृद्धौ रक्षणे तथाभक्ष्यमाणो ह्यनावापः क्षीयते हिमवानपि

tasya cāpi bhavetkāryaṃ vivṛddhau rakṣaṇe tathābhakṣyamāṇo hyanāvāpaḥ kṣīyate himavānapi

उत्सीदेरन्प्रजाः सर्वा न कुर्युः कर्म चेद्यदिअपि चाप्यफलं कर्म पश्यामः कुर्वतो जनान्नान्यथा ह्यभिजानन्ति वृत्तिं लोके कथंचन

utsīderanprajāḥ sarvā na kuryuḥ karma cedyadiapi cāpyaphalaṃ karma paśyāmaḥ kurvato janānnānyathā hyabhijānanti vṛttiṃ loke kathaṃcana

यश्च दिष्टपरो लोके यश्चायं हठवादकःउभावपसदावेतौ कर्मबुद्धिः प्रशस्यते

yaśca diṣṭaparo loke yaścāyaṃ haṭhavādakaḥubhāvapasadāvetau karmabuddhiḥ praśasyate

यो हि दिष्टमुपासीनो निर्विचेष्टः सुखं स्वपेत्अवसीदेत्सुदुर्बुद्धिरामो घट इवाम्भसि

yo hi diṣṭamupāsīno nirviceṣṭaḥ sukhaṃ svapetavasīdetsudurbuddhirāmo ghaṭa ivāmbhasi

तथैव हठबुद्धिर्यः शक्तः कर्मण्यकर्मकृत्आसीत न चिरं जीवेदनाथ इव दुर्बलः

tathaiva haṭhabuddhiryaḥ śaktaḥ karmaṇyakarmakṛtāsīta na ciraṃ jīvedanātha iva durbalaḥ

अकस्मादपि यः कश्चिदर्थं प्राप्नोति पूरुषःतं हठेनेति मन्यन्ते स हि यत्नो न कस्यचित्

akasmādapi yaḥ kaścidarthaṃ prāpnoti pūruṣaḥtaṃ haṭheneti manyante sa hi yatno na kasyacit

यच्चापि किंचित्पुरुषो दिष्टं नाम लभत्युतदैवेन विधिना पार्थ तद्दैवमिति निश्चितम्

yaccāpi kiṃcitpuruṣo diṣṭaṃ nāma labhatyutadaivena vidhinā pārtha taddaivamiti niścitam

यत्स्वयं कर्मणा किंचित्फलमाप्नोति पूरुषःप्रत्यक्षं चक्षुषा दृष्टं तत्पौरुषमिति स्मृतम्

yatsvayaṃ karmaṇā kiṃcitphalamāpnoti pūruṣaḥpratyakṣaṃ cakṣuṣā dṛṣṭaṃ tatpauruṣamiti smṛtam

स्वभावतः प्रवृत्तोऽन्यः प्राप्नोत्यर्थानकारणात्तत्स्वभावात्मकं विद्धि फलं पुरुषसत्तम

svabhāvataḥ pravṛtto'nyaḥ prāpnotyarthānakāraṇāttatsvabhāvātmakaṃ viddhi phalaṃ puruṣasattama

एवं हठाच्च दैवाच्च स्वभावात्कर्मणस्तथायानि प्राप्नोति पुरुषस्तत्फलं पूर्वकर्मणः

evaṃ haṭhācca daivācca svabhāvātkarmaṇastathāyāni prāpnoti puruṣastatphalaṃ pūrvakarmaṇaḥ

धातापि हि स्वकर्मैव तैस्तैर्हेतुभिरीश्वरःविदधाति विभज्येह फलं पूर्वकृतं नृणाम्

dhātāpi hi svakarmaiva taistairhetubhirīśvaraḥvidadhāti vibhajyeha phalaṃ pūrvakṛtaṃ nṛṇām

यद्ध्ययं पुरुषः किंचित्कुरुते वै शुभाशुभम्तद्धातृविहितं विद्धि पूर्वकर्मफलोदयम्

yaddhyayaṃ puruṣaḥ kiṃcitkurute vai śubhāśubhamtaddhātṛvihitaṃ viddhi pūrvakarmaphalodayam

कारणं तस्य देहोऽयं धातुः कर्मणि कर्मणिस यथा प्रेरयत्येनं तथायं कुरुतेऽवशः

kāraṇaṃ tasya deho'yaṃ dhātuḥ karmaṇi karmaṇisa yathā prerayatyenaṃ tathāyaṃ kurute'vaśaḥ

तेषु तेषु हि कृत्येषु विनियोक्ता महेश्वरःसर्वभूतानि कौन्तेय कारयत्यवशान्यपि

teṣu teṣu hi kṛtyeṣu viniyoktā maheśvaraḥsarvabhūtāni kaunteya kārayatyavaśānyapi

मनसार्थान्विनिश्चित्य पश्चात्प्राप्नोति कर्मणाबुद्धिपूर्वं स्वयं धीरः पुरुषस्तत्र कारणम्

manasārthānviniścitya paścātprāpnoti karmaṇābuddhipūrvaṃ svayaṃ dhīraḥ puruṣastatra kāraṇam

संख्यातुं नैव शक्यानि कर्माणि पुरुषर्षभअगारनगराणां हि सिद्धिः पुरुषहैतुकी

saṃkhyātuṃ naiva śakyāni karmāṇi puruṣarṣabhaagāranagarāṇāṃ hi siddhiḥ puruṣahaitukī

तिले तैलं गवि क्षीरं काष्ठे पावकमन्ततःधिया धीरो विजानीयादुपायं चास्य सिद्धये

tile tailaṃ gavi kṣīraṃ kāṣṭhe pāvakamantataḥdhiyā dhīro vijānīyādupāyaṃ cāsya siddhaye

ततः प्रवर्तते पश्चात्करणेष्वस्य सिद्धयेतां सिद्धिमुपजीवन्ति कर्मणामिह जन्तवः

tataḥ pravartate paścātkaraṇeṣvasya siddhayetāṃ siddhimupajīvanti karmaṇāmiha jantavaḥ

कुशलेन कृतं कर्म कर्त्रा साधु विनिश्चितम्इदं त्वकुशलेनेति विशेषादुपलभ्यते

kuśalena kṛtaṃ karma kartrā sādhu viniścitamidaṃ tvakuśaleneti viśeṣādupalabhyate

इष्टापूर्तफलं न स्यान्न शिष्यो न गुरुर्भवेत्पुरुषः कर्मसाध्येषु स्याच्चेदयमकारणम्

iṣṭāpūrtaphalaṃ na syānna śiṣyo na gururbhavetpuruṣaḥ karmasādhyeṣu syāccedayamakāraṇam

कर्तृत्वादेव पुरुषः कर्मसिद्धौ प्रशस्यतेअसिद्धौ निन्द्यते चापि कर्मनाशः कथं त्विह

kartṛtvādeva puruṣaḥ karmasiddhau praśasyateasiddhau nindyate cāpi karmanāśaḥ kathaṃ tviha

सर्वमेव हठेनैके दिष्टेनैके वदन्त्युतपुरुषप्रयत्नजं केचित्त्रैधमेतन्निरुच्यते

sarvameva haṭhenaike diṣṭenaike vadantyutapuruṣaprayatnajaṃ kecittraidhametannirucyate

न चैवैतावता कार्यं मन्यन्त इति चापरेअस्ति सर्वमदृश्यं तु दिष्टं चैव तथा हठःदृश्यते हि हठाच्चैव दिष्टाच्चार्थस्य संततिः

na caivaitāvatā kāryaṃ manyanta iti cāpareasti sarvamadṛśyaṃ tu diṣṭaṃ caiva tathā haṭhaḥdṛśyate hi haṭhāccaiva diṣṭāccārthasya saṃtatiḥ

किंचिद्दैवाद्धठात्किंचित्किंचिदेव स्वकर्मतःपुरुषः फलमाप्नोति चतुर्थं नात्र कारणम्कुशलाः प्रतिजानन्ति ये तत्त्वविदुषो जनाः

kiṃciddaivāddhaṭhātkiṃcitkiṃcideva svakarmataḥpuruṣaḥ phalamāpnoti caturthaṃ nātra kāraṇamkuśalāḥ pratijānanti ye tattvaviduṣo janāḥ

तथैव धाता भूतानामिष्टानिष्टफलप्रदःयदि न स्यान्न भूतानां कृपणो नाम कश्चन

tathaiva dhātā bhūtānāmiṣṭāniṣṭaphalapradaḥyadi na syānna bhūtānāṃ kṛpaṇo nāma kaścana

यं यमर्थमभिप्रेप्सुः कुरुते कर्म पूरुषःतत्तत्सफलमेव स्याद्यदि न स्यात्पुराकृतम्

yaṃ yamarthamabhiprepsuḥ kurute karma pūruṣaḥtattatsaphalameva syādyadi na syātpurākṛtam

त्रिद्वारामर्थसिद्धिं तु नानुपश्यन्ति ये नराःतथैवानर्थसिद्धिं च यथा लोकास्तथैव ते

tridvārāmarthasiddhiṃ tu nānupaśyanti ye narāḥtathaivānarthasiddhiṃ ca yathā lokāstathaiva te

कर्तव्यं त्वेव कर्मेति मनोरेष विनिश्चयःएकान्तेन ह्यनीहोऽयं पराभवति पूरुषः

kartavyaṃ tveva karmeti manoreṣa viniścayaḥekāntena hyanīho'yaṃ parābhavati pūruṣaḥ

कुर्वतो हि भवत्येव प्रायेणेह युधिष्ठिरएकान्तफलसिद्धिं तु न विन्दत्यलसः क्वचित्

kurvato hi bhavatyeva prāyeṇeha yudhiṣṭhiraekāntaphalasiddhiṃ tu na vindatyalasaḥ kvacit

असंभवे त्वस्य हेतुः प्रायश्चित्तं तु लक्ष्यतेकृते कर्मणि राजेन्द्र तथानृण्यमवाप्यते

asaṃbhave tvasya hetuḥ prāyaścittaṃ tu lakṣyatekṛte karmaṇi rājendra tathānṛṇyamavāpyate

अलक्ष्मीराविशत्येनं शयानमलसं नरम्निःसंशयं फलं लब्ध्वा दक्षो भूतिमुपाश्नुते

alakṣmīrāviśatyenaṃ śayānamalasaṃ naramniḥsaṃśayaṃ phalaṃ labdhvā dakṣo bhūtimupāśnute

अनर्थं संशयावस्थं वृण्वते मुक्तसंशयाःधीरा नराः कर्मरता न तु निःसंशयं क्वचित्

anarthaṃ saṃśayāvasthaṃ vṛṇvate muktasaṃśayāḥdhīrā narāḥ karmaratā na tu niḥsaṃśayaṃ kvacit

एकान्तेन ह्यनर्थोऽयं वर्ततेऽस्मासु सांप्रतम्न तु निःसंशयं न स्यात्त्वयि कर्मण्यवस्थिते

ekāntena hyanartho'yaṃ vartate'smāsu sāṃpratamna tu niḥsaṃśayaṃ na syāttvayi karmaṇyavasthite

अथ वा सिद्धिरेव स्यान्महिमा तु तथैव तेवृकोदरस्य बीभत्सोर्भ्रात्रोश्च यमयोरपि

atha vā siddhireva syānmahimā tu tathaiva tevṛkodarasya bībhatsorbhrātrośca yamayorapi

अन्येषां कर्म सफलमस्माकमपि वा पुनःविप्रकर्षेण बुध्येत कृतकर्मा यथा फलम्

anyeṣāṃ karma saphalamasmākamapi vā punaḥviprakarṣeṇa budhyeta kṛtakarmā yathā phalam

पृथिवीं लाङ्गलेनैव भित्त्वा बीजं वपत्युतआस्तेऽथ कर्षकस्तूष्णीं पर्जन्यस्तत्र कारणम्

pṛthivīṃ lāṅgalenaiva bhittvā bījaṃ vapatyutaāste'tha karṣakastūṣṇīṃ parjanyastatra kāraṇam

वृष्टिश्चेन्नानुगृह्णीयादनेनास्तत्र कर्षकःयदन्यः पुरुषः कुर्यात्कृतं तत्सकलं मया

vṛṣṭiścennānugṛhṇīyādanenāstatra karṣakaḥyadanyaḥ puruṣaḥ kuryātkṛtaṃ tatsakalaṃ mayā

तच्चेदफलमस्माकं नापराधोऽस्ति नः क्वचित्इति धीरोऽन्ववेक्ष्यैव नात्मानं तत्र गर्हयेत्

taccedaphalamasmākaṃ nāparādho'sti naḥ kvacititi dhīro'nvavekṣyaiva nātmānaṃ tatra garhayet

कुर्वतो नार्थसिद्धिर्मे भवतीति ह भारतनिर्वेदो नात्र गन्तव्यो द्वावेतौ ह्यस्य कर्मणःसिद्धिर्वाप्यथ वासिद्धिरप्रवृत्तिरतोऽन्यथा

kurvato nārthasiddhirme bhavatīti ha bhāratanirvedo nātra gantavyo dvāvetau hyasya karmaṇaḥsiddhirvāpyatha vāsiddhirapravṛttirato'nyathā

बहूनां समवाये हि भावानां कर्म सिध्यतिगुणाभावे फलं न्यूनं भवत्यफलमेव वाअनारम्भे तु न फलं न गुणो दृश्यतेऽच्युत

bahūnāṃ samavāye hi bhāvānāṃ karma sidhyatiguṇābhāve phalaṃ nyūnaṃ bhavatyaphalameva vāanārambhe tu na phalaṃ na guṇo dṛśyate'cyuta

देशकालावुपायांश्च मङ्गलं स्वस्ति वृद्धयेयुनक्ति मेधया धीरो यथाशक्ति यथाबलम्

deśakālāvupāyāṃśca maṅgalaṃ svasti vṛddhayeyunakti medhayā dhīro yathāśakti yathābalam

अप्रमत्तेन तत्कार्यमुपदेष्टा पराक्रमःभूयिष्ठं कर्मयोगेषु सर्व एव पराक्रमः

apramattena tatkāryamupadeṣṭā parākramaḥbhūyiṣṭhaṃ karmayogeṣu sarva eva parākramaḥ

यं तु धीरोऽन्ववेक्षेत श्रेयांसं बहुभिर्गुणैःसाम्नैवार्थं ततो लिप्सेत्कर्म चास्मै प्रयोजयेत्

yaṃ tu dhīro'nvavekṣeta śreyāṃsaṃ bahubhirguṇaiḥsāmnaivārthaṃ tato lipsetkarma cāsmai prayojayet

व्यसनं वास्य काङ्क्षेत विनाशं वा युधिष्ठिरअपि सिन्धोर्गिरेर्वापि किं पुनर्मर्त्यधर्मिणः

vyasanaṃ vāsya kāṅkṣeta vināśaṃ vā yudhiṣṭhiraapi sindhorgirervāpi kiṃ punarmartyadharmiṇaḥ

उत्थानयुक्तः सततं परेषामन्तरैषणेआनृण्यमाप्नोति नरः परस्यात्मन एव च

utthānayuktaḥ satataṃ pareṣāmantaraiṣaṇeānṛṇyamāpnoti naraḥ parasyātmana eva ca

न चैवात्मावमन्तव्यः पुरुषेण कदाचनन ह्यात्मपरिभूतस्य भूतिर्भवति भारत

na caivātmāvamantavyaḥ puruṣeṇa kadācanana hyātmaparibhūtasya bhūtirbhavati bhārata

एवं संस्थितिका सिद्धिरियं लोकस्य भारतचित्रा सिद्धिगतिः प्रोक्ता कालावस्थाविभागतः

evaṃ saṃsthitikā siddhiriyaṃ lokasya bhāratacitrā siddhigatiḥ proktā kālāvasthāvibhāgataḥ

ब्राह्मणं मे पिता पूर्वं वासयामास पण्डितम्सोऽस्मा अर्थमिमं प्राह पित्रे मे भरतर्षभ

brāhmaṇaṃ me pitā pūrvaṃ vāsayāmāsa paṇḍitamso'smā arthamimaṃ prāha pitre me bharatarṣabha

नीतिं बृहस्पतिप्रोक्तां भ्रातॄन्मेऽग्राहयत्पुरातेषां सांकथ्यमश्रौषमहमेतत्तदा गृहे

nītiṃ bṛhaspatiproktāṃ bhrātṝnme'grāhayatpurāteṣāṃ sāṃkathyamaśrauṣamahametattadā gṛhe

स मां राजन्कर्मवतीमागतामाह सान्त्वयन्शुश्रूषमाणामासीनां पितुरङ्के युधिष्ठिर

sa māṃ rājankarmavatīmāgatāmāha sāntvayanśuśrūṣamāṇāmāsīnāṃ pituraṅke yudhiṣṭhira