Parva.Adhyaya 3.34

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

याज्ञसेन्या वचः श्रुत्वा भीमसेनोऽत्यमर्षणःनिःश्वसन्नुपसंगम्य क्रुद्धो राजानमब्रवीत्

yājñasenyā vacaḥ śrutvā bhīmaseno'tyamarṣaṇaḥniḥśvasannupasaṃgamya kruddho rājānamabravīt

राज्यस्य पदवीं धर्म्यां व्रज सत्पुरुषोचिताम्धर्मकामार्थहीनानां किं नो वस्तुं तपोवने

rājyasya padavīṃ dharmyāṃ vraja satpuruṣocitāmdharmakāmārthahīnānāṃ kiṃ no vastuṃ tapovane

नैव धर्मेण तद्राज्यं नार्जवेन न चौजसाअक्षकूटमधिष्ठाय हृतं दुर्योधनेन नः

naiva dharmeṇa tadrājyaṃ nārjavena na caujasāakṣakūṭamadhiṣṭhāya hṛtaṃ duryodhanena naḥ

गोमायुनेव सिंहानां दुर्बलेन बलीयसाम्आमिषं विघसाशेन तद्वद्राज्यं हि नो हृतम्

gomāyuneva siṃhānāṃ durbalena balīyasāmāmiṣaṃ vighasāśena tadvadrājyaṃ hi no hṛtam

धर्मलेशप्रतिच्छन्नः प्रभवं धर्मकामयोःअर्थमुत्सृज्य किं राजन्दुर्गेषु परितप्यसे

dharmaleśapraticchannaḥ prabhavaṃ dharmakāmayoḥarthamutsṛjya kiṃ rājandurgeṣu paritapyase

भवतोऽनुविधानेन राज्यं नः पश्यतां हृतम्अहार्यमपि शक्रेण गुप्तं गाण्डीवधन्वना

bhavato'nuvidhānena rājyaṃ naḥ paśyatāṃ hṛtamahāryamapi śakreṇa guptaṃ gāṇḍīvadhanvanā

कुणीनामिव बिल्वानि पङ्गूनामिव धेनवःहृतमैश्वर्यमस्माकं जीवतां भवतः कृते

kuṇīnāmiva bilvāni paṅgūnāmiva dhenavaḥhṛtamaiśvaryamasmākaṃ jīvatāṃ bhavataḥ kṛte

भवतः प्रियमित्येवं महद्व्यसनमीदृशम्धर्मकामे प्रतीतस्य प्रतिपन्नाः स्म भारत

bhavataḥ priyamityevaṃ mahadvyasanamīdṛśamdharmakāme pratītasya pratipannāḥ sma bhārata

कर्शयामः स्वमित्राणि नन्दयामश्च शात्रवान्आत्मानं भवतः शास्त्रे नियम्य भरतर्षभ

karśayāmaḥ svamitrāṇi nandayāmaśca śātravānātmānaṃ bhavataḥ śāstre niyamya bharatarṣabha

यद्वयं न तदैवैतान्धार्तराष्ट्रान्निहन्महिभवतः शास्त्रमादाय तन्नस्तपति दुष्कृतम्

yadvayaṃ na tadaivaitāndhārtarāṣṭrānnihanmahibhavataḥ śāstramādāya tannastapati duṣkṛtam

अथैनामन्ववेक्षस्व मृगचर्यामिवात्मनःअवीराचरितां राजन्न बलस्थैर्निषेविताम्

athaināmanvavekṣasva mṛgacaryāmivātmanaḥavīrācaritāṃ rājanna balasthairniṣevitām

यां न कृष्णो न बीभत्सुर्नाभिमन्युर्न सृञ्जयःन चाहमभिनन्दामि न च माद्रीसुतावुभौ

yāṃ na kṛṣṇo na bībhatsurnābhimanyurna sṛñjayaḥna cāhamabhinandāmi na ca mādrīsutāvubhau

भवान्धर्मो धर्म इति सततं व्रतकर्शितःकच्चिद्राजन्न निर्वेदादापन्नः क्लीबजीविकाम्

bhavāndharmo dharma iti satataṃ vratakarśitaḥkaccidrājanna nirvedādāpannaḥ klībajīvikām

दुर्मनुष्या हि निर्वेदमफलं सर्वघातिनम्अशक्ताः श्रियमाहर्तुमात्मनः कुर्वते प्रियम्

durmanuṣyā hi nirvedamaphalaṃ sarvaghātinamaśaktāḥ śriyamāhartumātmanaḥ kurvate priyam

स भवान्दृष्टिमाञ्शक्तः पश्यन्नात्मनि पौरुषम्आनृशंस्यपरो राजन्नानर्थमवबुध्यसे

sa bhavāndṛṣṭimāñśaktaḥ paśyannātmani pauruṣamānṛśaṃsyaparo rājannānarthamavabudhyase

अस्मानमी धार्तराष्ट्राः क्षममाणानलं सतःअशक्तानेव मन्यन्ते तद्दुःखं नाहवे वधः

asmānamī dhārtarāṣṭrāḥ kṣamamāṇānalaṃ sataḥaśaktāneva manyante tadduḥkhaṃ nāhave vadhaḥ

तत्र चेद्युध्यमानानामजिह्ममनिवर्तिनाम्सर्वशो हि वधः श्रेयान्प्रेत्य लोकाँल्लभेमहि

tatra cedyudhyamānānāmajihmamanivartināmsarvaśo hi vadhaḥ śreyānpretya lokām̐llabhemahi

अथ वा वयमेवैतान्निहत्य भरतर्षभआददीमहि गां सर्वां तथापि श्रेय एव नः

atha vā vayamevaitānnihatya bharatarṣabhaādadīmahi gāṃ sarvāṃ tathāpi śreya eva naḥ

सर्वथा कार्यमेतन्नः स्वधर्ममनुतिष्ठताम्काङ्क्षतां विपुलां कीर्तिं वैरं प्रतिचिकीर्षताम्

sarvathā kāryametannaḥ svadharmamanutiṣṭhatāmkāṅkṣatāṃ vipulāṃ kīrtiṃ vairaṃ praticikīrṣatām

आत्मार्थं युध्यमानानां विदिते कृत्यलक्षणेअन्यैरपहृते राज्ये प्रशंसैव न गर्हणा

ātmārthaṃ yudhyamānānāṃ vidite kṛtyalakṣaṇeanyairapahṛte rājye praśaṃsaiva na garhaṇā

कर्शनार्थो हि यो धर्मो मित्राणामात्मनस्तथाव्यसनं नाम तद्राजन्न स धर्मः कुधर्म तत्

karśanārtho hi yo dharmo mitrāṇāmātmanastathāvyasanaṃ nāma tadrājanna sa dharmaḥ kudharma tat

सर्वथा धर्मनित्यं तु पुरुषं धर्मदुर्बलम्जहतस्तात धर्मार्थौ प्रेतं दुःखसुखे यथा

sarvathā dharmanityaṃ tu puruṣaṃ dharmadurbalamjahatastāta dharmārthau pretaṃ duḥkhasukhe yathā

यस्य धर्मो हि धर्मार्थं क्लेशभाङ्न स पण्डितःन स धर्मस्य वेदार्थं सूर्यस्यान्धः प्रभामिव

yasya dharmo hi dharmārthaṃ kleśabhāṅna sa paṇḍitaḥna sa dharmasya vedārthaṃ sūryasyāndhaḥ prabhāmiva

यस्य चार्थार्थमेवार्थः स च नार्थस्य कोविदःरक्षते भृतकोऽरण्यं यथा स्यात्तादृगेव सः

yasya cārthārthamevārthaḥ sa ca nārthasya kovidaḥrakṣate bhṛtako'raṇyaṃ yathā syāttādṛgeva saḥ

अतिवेलं हि योऽर्थार्थी नेतरावनुतिष्ठतिस वध्यः सर्वभूतानां ब्रह्महेव जुगुप्सितः

ativelaṃ hi yo'rthārthī netarāvanutiṣṭhatisa vadhyaḥ sarvabhūtānāṃ brahmaheva jugupsitaḥ

सततं यश्च कामार्थी नेतरावनुतिष्ठतिमित्राणि तस्य नश्यन्ति धर्मार्थाभ्यां च हीयते

satataṃ yaśca kāmārthī netarāvanutiṣṭhatimitrāṇi tasya naśyanti dharmārthābhyāṃ ca hīyate

तस्य धर्मार्थहीनस्य कामान्ते निधनं ध्रुवम्कामतो रममाणस्य मीनस्येवाम्भसः क्षये

tasya dharmārthahīnasya kāmānte nidhanaṃ dhruvamkāmato ramamāṇasya mīnasyevāmbhasaḥ kṣaye

तस्माद्धर्मार्थयोर्नित्यं न प्रमाद्यन्ति पण्डिताःप्रकृतिः सा हि कामस्य पावकस्यारणिर्यथा

tasmāddharmārthayornityaṃ na pramādyanti paṇḍitāḥprakṛtiḥ sā hi kāmasya pāvakasyāraṇiryathā

सर्वथा धर्ममूलोऽर्थो धर्मश्चार्थपरिग्रहःइतरेतरयोनी तौ विद्धि मेघोदधी यथा

sarvathā dharmamūlo'rtho dharmaścārthaparigrahaḥitaretarayonī tau viddhi meghodadhī yathā

द्रव्यार्थस्पर्शसंयोगे या प्रीतिरुपजायतेस कामश्चित्तसंकल्पः शरीरं नास्य विद्यते

dravyārthasparśasaṃyoge yā prītirupajāyatesa kāmaścittasaṃkalpaḥ śarīraṃ nāsya vidyate

अर्थार्थी पुरुषो राजन्बृहन्तं धर्ममृच्छतिअर्थमृच्छति कामार्थी न कामादन्यमृच्छती

arthārthī puruṣo rājanbṛhantaṃ dharmamṛcchatiarthamṛcchati kāmārthī na kāmādanyamṛcchatī

न हि कामेन कामोऽन्यः साध्यते फलमेव तत्उपयोगात्फलस्येव काष्ठाद्भस्मेव पण्डितः

na hi kāmena kāmo'nyaḥ sādhyate phalameva tatupayogātphalasyeva kāṣṭhādbhasmeva paṇḍitaḥ

इमाञ्शकुनिकान्राजन्हन्ति वैतंसिको यथाएतद्रूपमधर्मस्य भूतेषु च विहिंसताम्

imāñśakunikānrājanhanti vaitaṃsiko yathāetadrūpamadharmasya bhūteṣu ca vihiṃsatām

कामाल्लोभाच्च धर्मस्य प्रवृत्तिं यो न पश्यतिस वध्यः सर्वभूतानां प्रेत्य चेह च दुर्मतिः

kāmāllobhācca dharmasya pravṛttiṃ yo na paśyatisa vadhyaḥ sarvabhūtānāṃ pretya ceha ca durmatiḥ

व्यक्तं ते विदितो राजन्नर्थो द्रव्यपरिग्रहःप्रकृतिं चापि वेत्थास्य विकृतिं चापि भूयसीम्

vyaktaṃ te vidito rājannartho dravyaparigrahaḥprakṛtiṃ cāpi vetthāsya vikṛtiṃ cāpi bhūyasīm

तस्य नाशं विनाशं वा जरया मरणेन वाअनर्थमिति मन्यन्ते सोऽयमस्मासु वर्तते

tasya nāśaṃ vināśaṃ vā jarayā maraṇena vāanarthamiti manyante so'yamasmāsu vartate

इन्द्रियाणां च पञ्चानां मनसो हृदयस्य चविषये वर्तमानानां या प्रीतिरुपजायतेस काम इति मे बुद्धिः कर्मणां फलमुत्तमम्

indriyāṇāṃ ca pañcānāṃ manaso hṛdayasya caviṣaye vartamānānāṃ yā prītirupajāyatesa kāma iti me buddhiḥ karmaṇāṃ phalamuttamam

एवमेव पृथग्दृष्ट्वा धर्मार्थौ काममेव चन धर्मपर एव स्यान्न चार्थपरमो नरःन कामपरमो वा स्यात्सर्वान्सेवेत सर्वदा

evameva pṛthagdṛṣṭvā dharmārthau kāmameva cana dharmapara eva syānna cārthaparamo naraḥna kāmaparamo vā syātsarvānseveta sarvadā

धर्मं पूर्वं धनं मध्ये जघन्ये काममाचरेत्अहन्यनुचरेदेवमेष शास्त्रकृतो विधिः

dharmaṃ pūrvaṃ dhanaṃ madhye jaghanye kāmamācaretahanyanucaredevameṣa śāstrakṛto vidhiḥ

कामं पूर्वं धनं मध्ये जघन्ये धर्ममाचरेत्वयस्यनुचरेदेवमेष शास्त्रकृतो विधिः

kāmaṃ pūrvaṃ dhanaṃ madhye jaghanye dharmamācaretvayasyanucaredevameṣa śāstrakṛto vidhiḥ

धर्मं चार्थं च कामं च यथावद्वदतां वरविभज्य काले कालज्ञः सर्वान्सेवेत पण्डितः

dharmaṃ cārthaṃ ca kāmaṃ ca yathāvadvadatāṃ varavibhajya kāle kālajñaḥ sarvānseveta paṇḍitaḥ

मोक्षो वा परमं श्रेय एष राजन्सुखार्थिनाम्प्राप्तिर्वा बुद्धिमास्थाय सोपायं कुरुनन्दन

mokṣo vā paramaṃ śreya eṣa rājansukhārthināmprāptirvā buddhimāsthāya sopāyaṃ kurunandana

तद्वाशु क्रियतां राजन्प्राप्तिर्वाप्यधिगम्यताम्जीवितं ह्यातुरस्येव दुःखमन्तरवर्तिनः

tadvāśu kriyatāṃ rājanprāptirvāpyadhigamyatāmjīvitaṃ hyāturasyeva duḥkhamantaravartinaḥ

विदितश्चैव ते धर्मः सततं चरितश्च तेजानते त्वयि शंसन्ति सुहृदः कर्मचोदनाम्

viditaścaiva te dharmaḥ satataṃ caritaśca tejānate tvayi śaṃsanti suhṛdaḥ karmacodanām

दानं यज्ञः सतां पूजा वेदधारणमार्जवम्एष धर्मः परो राजन्फलवान्प्रेत्य चेह च

dānaṃ yajñaḥ satāṃ pūjā vedadhāraṇamārjavameṣa dharmaḥ paro rājanphalavānpretya ceha ca

एष नार्थविहीनेन शक्यो राजन्निषेवितुम्अखिलाः पुरुषव्याघ्र गुणाः स्युर्यद्यपीतरे

eṣa nārthavihīnena śakyo rājanniṣevitumakhilāḥ puruṣavyāghra guṇāḥ syuryadyapītare

धर्ममूलं जगद्राजन्नान्यद्धर्माद्विशिष्यतेधर्मश्चार्थेन महता शक्यो राजन्निषेवितुम्

dharmamūlaṃ jagadrājannānyaddharmādviśiṣyatedharmaścārthena mahatā śakyo rājanniṣevitum

न चार्थो भैक्षचर्येण नापि क्लैब्येन कर्हिचित्वेत्तुं शक्यः सदा राजन्केवलं धर्मबुद्धिना

na cārtho bhaikṣacaryeṇa nāpi klaibyena karhicitvettuṃ śakyaḥ sadā rājankevalaṃ dharmabuddhinā

प्रतिषिद्धा हि ते याच्ञा यया सिध्यति वै द्विजःतेजसैवार्थलिप्सायां यतस्व पुरुषर्षभ

pratiṣiddhā hi te yācñā yayā sidhyati vai dvijaḥtejasaivārthalipsāyāṃ yatasva puruṣarṣabha

भैक्षचर्या न विहिता न च विट्शूद्रजीविकाक्षत्रियस्य विशेषेण धर्मस्तु बलमौरसम्

bhaikṣacaryā na vihitā na ca viṭśūdrajīvikākṣatriyasya viśeṣeṇa dharmastu balamaurasam

उदारमेव विद्वांसो धर्मं प्राहुर्मनीषिणःउदारं प्रतिपद्यस्व नावरे स्थातुमर्हसि

udārameva vidvāṃso dharmaṃ prāhurmanīṣiṇaḥudāraṃ pratipadyasva nāvare sthātumarhasi

अनुबुध्यस्व राजेन्द्र वेत्थ धर्मान्सनातनान्क्रूरकर्माभिजातोऽसि यस्मादुद्विजते जनः

anubudhyasva rājendra vettha dharmānsanātanānkrūrakarmābhijāto'si yasmādudvijate janaḥ

प्रजापालनसंभूतं फलं तव न गर्हितम्एष ते विहितो राजन्धात्रा धर्मः सनातनः

prajāpālanasaṃbhūtaṃ phalaṃ tava na garhitameṣa te vihito rājandhātrā dharmaḥ sanātanaḥ

तस्माद्विचलितः पार्थ लोके हास्यं गमिष्यसिस्वधर्माद्धि मनुष्याणां चलनं न प्रशस्यते

tasmādvicalitaḥ pārtha loke hāsyaṃ gamiṣyasisvadharmāddhi manuṣyāṇāṃ calanaṃ na praśasyate

स क्षात्रं हृदयं कृत्वा त्यक्त्वेदं शिथिलं मनःवीर्यमास्थाय कौन्तेय धुरमुद्वह धुर्यवत्

sa kṣātraṃ hṛdayaṃ kṛtvā tyaktvedaṃ śithilaṃ manaḥvīryamāsthāya kaunteya dhuramudvaha dhuryavat

न हि केवलधर्मात्मा पृथिवीं जातु कश्चनपार्थिवो व्यजयद्राजन्न भूतिं न पुनः श्रियम्

na hi kevaladharmātmā pṛthivīṃ jātu kaścanapārthivo vyajayadrājanna bhūtiṃ na punaḥ śriyam

जिह्वां दत्त्वा बहूनां हि क्षुद्राणां लुब्धचेतसाम्निकृत्या लभते राज्यमाहारमिव शल्यकः

jihvāṃ dattvā bahūnāṃ hi kṣudrāṇāṃ lubdhacetasāmnikṛtyā labhate rājyamāhāramiva śalyakaḥ

भ्रातरः पूर्वजाताश्च सुसमृद्धाश्च सर्वशःनिकृत्या निर्जिता देवैरसुराः पाण्डवर्षभ

bhrātaraḥ pūrvajātāśca susamṛddhāśca sarvaśaḥnikṛtyā nirjitā devairasurāḥ pāṇḍavarṣabha

एवं बलवतः सर्वमिति बुद्ध्वा महीपतेजहि शत्रून्महाबाहो परां निकृतिमास्थितः

evaṃ balavataḥ sarvamiti buddhvā mahīpatejahi śatrūnmahābāho parāṃ nikṛtimāsthitaḥ

न ह्यर्जुनसमः कश्चिद्युधि योद्धा धनुर्धरःभविता वा पुमान्कश्चिन्मत्समो वा गदाधरः

na hyarjunasamaḥ kaścidyudhi yoddhā dhanurdharaḥbhavitā vā pumānkaścinmatsamo vā gadādharaḥ

सत्त्वेन कुरुते युद्धं राजन्सुबलवानपिन प्रमाणेन नोत्साहात्सत्त्वस्थो भव पाण्डव

sattvena kurute yuddhaṃ rājansubalavānapina pramāṇena notsāhātsattvastho bhava pāṇḍava

सत्त्वं हि मूलमर्थस्य वितथं यदतोऽन्यथान तु प्रसक्तं भवति वृक्षच्छायेव हैमनी

sattvaṃ hi mūlamarthasya vitathaṃ yadato'nyathāna tu prasaktaṃ bhavati vṛkṣacchāyeva haimanī

अर्थत्यागो हि कार्यः स्यादर्थं श्रेयांसमिच्छताबीजौपम्येन कौन्तेय मा ते भूदत्र संशयः

arthatyāgo hi kāryaḥ syādarthaṃ śreyāṃsamicchatābījaupamyena kaunteya mā te bhūdatra saṃśayaḥ

अर्थेन तु समोऽनर्थो यत्र लभ्येत नोदयःन तत्र विपणः कार्यः खरकण्डूयितं हि तत्

arthena tu samo'nartho yatra labhyeta nodayaḥna tatra vipaṇaḥ kāryaḥ kharakaṇḍūyitaṃ hi tat

एवमेव मनुष्येन्द्र धर्मं त्यक्त्वाल्पकं नरःबृहन्तं धर्ममाप्नोति स बुद्ध इति निश्चितः

evameva manuṣyendra dharmaṃ tyaktvālpakaṃ naraḥbṛhantaṃ dharmamāpnoti sa buddha iti niścitaḥ

अमित्रं मित्रसंपन्नं मित्रैर्भिन्दन्ति पण्डिताःभिन्नैर्मित्रैः परित्यक्तं दुर्बलं कुरुते वशे

amitraṃ mitrasaṃpannaṃ mitrairbhindanti paṇḍitāḥbhinnairmitraiḥ parityaktaṃ durbalaṃ kurute vaśe

सत्त्वेन कुरुते युद्धं राजन्सुबलवानपिनोद्यमेन न होत्राभिः सर्वाः स्वीकुरुते प्रजाः

sattvena kurute yuddhaṃ rājansubalavānapinodyamena na hotrābhiḥ sarvāḥ svīkurute prajāḥ

सर्वथा संहतैरेव दुर्बलैर्बलवानपिअमित्रः शक्यते हन्तुं मधुहा भ्रमरैरिव

sarvathā saṃhataireva durbalairbalavānapiamitraḥ śakyate hantuṃ madhuhā bhramarairiva

यथा राजन्प्रजाः सर्वाः सूर्यः पाति गभस्तिभिःअत्ति चैव तथैव त्वं सवितुः सदृशो भव

yathā rājanprajāḥ sarvāḥ sūryaḥ pāti gabhastibhiḥatti caiva tathaiva tvaṃ savituḥ sadṛśo bhava

एतद्ध्यपि तपो राजन्पुराणमिति नः श्रुतम्विधिना पालनं भूमेर्यत्कृतं नः पितामहैः

etaddhyapi tapo rājanpurāṇamiti naḥ śrutamvidhinā pālanaṃ bhūmeryatkṛtaṃ naḥ pitāmahaiḥ

अपेयात्किल भाः सूर्याल्लक्ष्मीश्चन्द्रमसस्तथाइति लोको व्यवसितो दृष्ट्वेमां भवतो व्यथाम्

apeyātkila bhāḥ sūryāllakṣmīścandramasastathāiti loko vyavasito dṛṣṭvemāṃ bhavato vyathām

भवतश्च प्रशंसाभिर्निन्दाभिरितरस्य चकथायुक्ताः परिषदः पृथग्राजन्समागताः

bhavataśca praśaṃsābhirnindābhiritarasya cakathāyuktāḥ pariṣadaḥ pṛthagrājansamāgatāḥ

इदमभ्यधिकं राजन्ब्राह्मणा गुरवश्च तेसमेताः कथयन्तीह मुदिताः सत्यसंधताम्

idamabhyadhikaṃ rājanbrāhmaṇā guravaśca tesametāḥ kathayantīha muditāḥ satyasaṃdhatām

यन्न मोहान्न कार्पण्यान्न लोभान्न भयादपिअनृतं किंचिदुक्तं ते न कामान्नार्थकारणात्

yanna mohānna kārpaṇyānna lobhānna bhayādapianṛtaṃ kiṃciduktaṃ te na kāmānnārthakāraṇāt

यदेनः कुरुते किंचिद्राजा भूमिमवाप्नुवन्सर्वं तन्नुदते पश्चाद्यज्ञैर्विपुलदक्षिणैः

yadenaḥ kurute kiṃcidrājā bhūmimavāpnuvansarvaṃ tannudate paścādyajñairvipuladakṣiṇaiḥ

ब्राह्मणेभ्यो ददद्ग्रामान्गाश्च राजन्सहस्रशःमुच्यते सर्वपापेभ्यस्तमोभ्य इव चन्द्रमाः

brāhmaṇebhyo dadadgrāmāngāśca rājansahasraśaḥmucyate sarvapāpebhyastamobhya iva candramāḥ

पौरजानपदाः सर्वे प्रायशः कुरुनन्दनसवृद्धबालाः सहिताः शंसन्ति त्वां युधिष्ठिर

paurajānapadāḥ sarve prāyaśaḥ kurunandanasavṛddhabālāḥ sahitāḥ śaṃsanti tvāṃ yudhiṣṭhira

श्वदृतौ क्षीरमासक्तं ब्रह्म वा वृषले यथासत्यं स्तेने बलं नार्यां राज्यं दुर्योधने तथा

śvadṛtau kṣīramāsaktaṃ brahma vā vṛṣale yathāsatyaṃ stene balaṃ nāryāṃ rājyaṃ duryodhane tathā

इति निर्वचनं लोके चिरं चरति भारतअपि चैतत्स्त्रियो बालाः स्वाध्यायमिव कुर्वते

iti nirvacanaṃ loke ciraṃ carati bhārataapi caitatstriyo bālāḥ svādhyāyamiva kurvate

स भवान्रथमास्थाय सर्वोपकरणान्वितम्त्वरमाणोऽभिनिर्यातु चिरमर्थोपपादकम्

sa bhavānrathamāsthāya sarvopakaraṇānvitamtvaramāṇo'bhiniryātu ciramarthopapādakam

वाचयित्वा द्विजश्रेष्ठानद्यैव गजसाह्वयम्अस्त्रविद्भिः परिवृतो भ्रातृभिर्दृढधन्विभिःआशीविषसमैर्वीरैर्मरुद्भिरिव वृत्रहा

vācayitvā dvijaśreṣṭhānadyaiva gajasāhvayamastravidbhiḥ parivṛto bhrātṛbhirdṛḍhadhanvibhiḥāśīviṣasamairvīrairmarudbhiriva vṛtrahā

अमित्रांस्तेजसा मृद्नन्नसुरेभ्य इवारिहाश्रियमादत्स्व कौन्तेय धार्तराष्ट्रान्महाबल

amitrāṃstejasā mṛdnannasurebhya ivārihāśriyamādatsva kaunteya dhārtarāṣṭrānmahābala

न हि गाण्डीवमुक्तानां शराणां गार्ध्रवाससाम्स्पर्शमाशीविषाभानां मर्त्यः कश्चन संसहेत्

na hi gāṇḍīvamuktānāṃ śarāṇāṃ gārdhravāsasāmsparśamāśīviṣābhānāṃ martyaḥ kaścana saṃsahet

न स वीरो न मातङ्गो न सदश्वोऽस्ति भारतयः सहेत गदावेगं मम क्रुद्धस्य संयुगे

na sa vīro na mātaṅgo na sadaśvo'sti bhāratayaḥ saheta gadāvegaṃ mama kruddhasya saṃyuge

सृञ्जयैः सह कैकेयैर्वृष्णीनामृषभेण चकथं स्विद्युधि कौन्तेय राज्यं न प्राप्नुयामहे

sṛñjayaiḥ saha kaikeyairvṛṣṇīnāmṛṣabheṇa cakathaṃ svidyudhi kaunteya rājyaṃ na prāpnuyāmahe