पर्व.अध्याय 3.69

बृहदश्व उवाच · bṛhadaśva uvāca

श्रुत्वा वचः सुदेवस्य ऋतुपर्णो नराधिपःसान्त्वयञ्श्लक्ष्णया वाचा बाहुकं प्रत्यभाषत

śrutvā vacaḥ sudevasya ṛtuparṇo narādhipaḥsāntvayañślakṣṇayā vācā bāhukaṃ pratyabhāṣata

विदर्भान्यातुमिच्छामि दमदन्त्याः स्वयंवरम्एकाह्ना हयतत्त्वज्ञ मन्यसे यदि बाहुक

vidarbhānyātumicchāmi damadantyāḥ svayaṃvaramekāhnā hayatattvajña manyase yadi bāhuka

एवमुक्तस्य कौन्तेय तेन राज्ञा नलस्य हव्यदीर्यत मनो दुःखात्प्रदध्यौ च महामनाः

evamuktasya kaunteya tena rājñā nalasya havyadīryata mano duḥkhātpradadhyau ca mahāmanāḥ

दमयन्ती भवेदेतत्कुर्याद्दुःखेन मोहिताअस्मदर्थे भवेद्वायमुपायश्चिन्तितो महान्

damayantī bhavedetatkuryādduḥkhena mohitāasmadarthe bhavedvāyamupāyaścintito mahān

नृशंसं बत वैदर्भी कर्तुकामा तपस्विनीमया क्षुद्रेण निकृता पापेनाकृतबुद्धिना

nṛśaṃsaṃ bata vaidarbhī kartukāmā tapasvinīmayā kṣudreṇa nikṛtā pāpenākṛtabuddhinā

स्त्रीस्वभावश्चलो लोके मम दोषश्च दारुणःस्यादेवमपि कुर्यात्सा विवशा गतसौहृदामम शोकेन संविग्ना नैराश्यात्तनुमध्यमा

strīsvabhāvaścalo loke mama doṣaśca dāruṇaḥsyādevamapi kuryātsā vivaśā gatasauhṛdāmama śokena saṃvignā nairāśyāttanumadhyamā

न चैवं कर्हिचित्कुर्यात्सापत्या च विशेषतःयदत्र तथ्यं पथ्यं च गत्वा वेत्स्यामि निश्चयम्ऋतुपर्णस्य वै काममात्मार्थं च करोम्यहम्

na caivaṃ karhicitkuryātsāpatyā ca viśeṣataḥyadatra tathyaṃ pathyaṃ ca gatvā vetsyāmi niścayamṛtuparṇasya vai kāmamātmārthaṃ ca karomyaham

इति निश्चित्य मनसा बाहुको दीनमानसःकृताञ्जलिरुवाचेदमृतुपर्णं नराधिपम्

iti niścitya manasā bāhuko dīnamānasaḥkṛtāñjaliruvācedamṛtuparṇaṃ narādhipam

प्रतिजानामि ते सत्यं गमिष्यसि नराधिपएकाह्ना पुरुषव्याघ्र विदर्भनगरीं नृप

pratijānāmi te satyaṃ gamiṣyasi narādhipaekāhnā puruṣavyāghra vidarbhanagarīṃ nṛpa

ततः परीक्षामश्वानां चक्रे राजन्स बाहुकःअश्वशालामुपागम्य भाङ्गस्वरिनृपाज्ञया

tataḥ parīkṣāmaśvānāṃ cakre rājansa bāhukaḥaśvaśālāmupāgamya bhāṅgasvarinṛpājñayā

स त्वर्यमाणो बहुश ऋतुपर्णेन बाहुकःअध्यगच्छत्कृशानश्वान्समर्थानध्वनि क्षमान्

sa tvaryamāṇo bahuśa ṛtuparṇena bāhukaḥadhyagacchatkṛśānaśvānsamarthānadhvani kṣamān

तेजोबलसमायुक्तान्कुलशीलसमन्वितान्वर्जिताँल्लक्षणैर्हीनैः पृथुप्रोथान्महाहनून्शुद्धान्दशभिरावर्तैः सिन्धुजान्वातरंहसः

tejobalasamāyuktānkulaśīlasamanvitānvarjitām̐llakṣaṇairhīnaiḥ pṛthuprothānmahāhanūnśuddhāndaśabhirāvartaiḥ sindhujānvātaraṃhasaḥ

दृष्ट्वा तानब्रवीद्राजा किंचित्कोपसमन्वितःकिमिदं प्रार्थितं कर्तुं प्रलब्धव्या हि ते वयम्

dṛṣṭvā tānabravīdrājā kiṃcitkopasamanvitaḥkimidaṃ prārthitaṃ kartuṃ pralabdhavyā hi te vayam

कथमल्पबलप्राणा वक्ष्यन्तीमे हया मममहानध्वा च तुरगैर्गन्तव्यः कथमीदृशैः

kathamalpabalaprāṇā vakṣyantīme hayā mamamahānadhvā ca turagairgantavyaḥ kathamīdṛśaiḥ

बाहुक उवाच · bāhuka uvāca

एते हया गमिष्यन्ति विदर्भान्नात्र संशयःअथान्यान्मन्यसे राजन्ब्रूहि कान्योजयामि ते

ete hayā gamiṣyanti vidarbhānnātra saṃśayaḥathānyānmanyase rājanbrūhi kānyojayāmi te

ऋतुपर्ण उवाच · ṛtuparṇa uvāca

त्वमेव हयतत्त्वज्ञः कुशलश्चासि बाहुकयान्मन्यसे समर्थांस्त्वं क्षिप्रं तानेव योजय

tvameva hayatattvajñaḥ kuśalaścāsi bāhukayānmanyase samarthāṃstvaṃ kṣipraṃ tāneva yojaya

बृहदश्व उवाच · bṛhadaśva uvāca

ततः सदश्वांश्चतुरः कुलशीलसमन्वितान्योजयामास कुशलो जवयुक्तान्रथे नरः

tataḥ sadaśvāṃścaturaḥ kulaśīlasamanvitānyojayāmāsa kuśalo javayuktānrathe naraḥ

ततो युक्तं रथं राजा समारोहत्त्वरान्वितःअथ पर्यपतन्भूमौ जानुभिस्ते हयोत्तमाः

tato yuktaṃ rathaṃ rājā samārohattvarānvitaḥatha paryapatanbhūmau jānubhiste hayottamāḥ

ततो नरवरः श्रीमान्नलो राजा विशां पतेसान्त्वयामास तानश्वांस्तेजोबलसमन्वितान्

tato naravaraḥ śrīmānnalo rājā viśāṃ patesāntvayāmāsa tānaśvāṃstejobalasamanvitān

रश्मिभिश्च समुद्यम्य नलो यातुमियेष सःसूतमारोप्य वार्ष्णेयं जवमास्थाय वै परम्

raśmibhiśca samudyamya nalo yātumiyeṣa saḥsūtamāropya vārṣṇeyaṃ javamāsthāya vai param

ते चोद्यमाना विधिना बाहुकेन हयोत्तमाःसमुत्पेतुरिवाकाशं रथिनं मोहयन्निव

te codyamānā vidhinā bāhukena hayottamāḥsamutpeturivākāśaṃ rathinaṃ mohayanniva

तथा तु दृष्ट्वा तानश्वान्वहतो वातरंहसःअयोध्याधिपतिर्धीमान्विस्मयं परमं ययौ

tathā tu dṛṣṭvā tānaśvānvahato vātaraṃhasaḥayodhyādhipatirdhīmānvismayaṃ paramaṃ yayau

रथघोषं तु तं श्रुत्वा हयसंग्रहणं च तत्वार्ष्णेयश्चिन्तयामास बाहुकस्य हयज्ञताम्

rathaghoṣaṃ tu taṃ śrutvā hayasaṃgrahaṇaṃ ca tatvārṣṇeyaścintayāmāsa bāhukasya hayajñatām

किं नु स्यान्मातलिरयं देवराजस्य सारथिःतथा हि लक्षणं वीरे बाहुके दृश्यते महत्

kiṃ nu syānmātalirayaṃ devarājasya sārathiḥtathā hi lakṣaṇaṃ vīre bāhuke dṛśyate mahat

शालिहोत्रोऽथ किं नु स्याद्धयानां कुलतत्त्ववित्मानुषं समनुप्राप्तो वपुः परमशोभनम्

śālihotro'tha kiṃ nu syāddhayānāṃ kulatattvavitmānuṣaṃ samanuprāpto vapuḥ paramaśobhanam

उताहोस्विद्भवेद्राजा नलः परपुरंजयःसोऽयं नृपतिरायात इत्येवं समचिन्तयत्

utāhosvidbhavedrājā nalaḥ parapuraṃjayaḥso'yaṃ nṛpatirāyāta ityevaṃ samacintayat

अथ वा यां नलो वेद विद्यां तामेव बाहुकःतुल्यं हि लक्षये ज्ञानं बाहुकस्य नलस्य च

atha vā yāṃ nalo veda vidyāṃ tāmeva bāhukaḥtulyaṃ hi lakṣaye jñānaṃ bāhukasya nalasya ca

अपि चेदं वयस्तुल्यमस्य मन्ये नलस्य चनायं नलो महावीर्यस्तद्विद्यस्तु भविष्यति

api cedaṃ vayastulyamasya manye nalasya canāyaṃ nalo mahāvīryastadvidyastu bhaviṣyati

प्रच्छन्ना हि महात्मानश्चरन्ति पृथिवीमिमाम्दैवेन विधिना युक्ताः शास्त्रोक्तैश्च विरूपणैः

pracchannā hi mahātmānaścaranti pṛthivīmimāmdaivena vidhinā yuktāḥ śāstroktaiśca virūpaṇaiḥ

भवेत्तु मतिभेदो मे गात्रवैरूप्यतां प्रतिप्रमाणात्परिहीनस्तु भवेदिति हि मे मतिः

bhavettu matibhedo me gātravairūpyatāṃ pratipramāṇātparihīnastu bhavediti hi me matiḥ

वयःप्रमाणं तत्तुल्यं रूपेण तु विपर्ययःनलं सर्वगुणैर्युक्तं मन्ये बाहुकमन्ततः

vayaḥpramāṇaṃ tattulyaṃ rūpeṇa tu viparyayaḥnalaṃ sarvaguṇairyuktaṃ manye bāhukamantataḥ

एवं विचार्य बहुशो वार्ष्णेयः पर्यचिन्तयत्हृदयेन महाराज पुण्यश्लोकस्य सारथिः

evaṃ vicārya bahuśo vārṣṇeyaḥ paryacintayathṛdayena mahārāja puṇyaślokasya sārathiḥ

ऋतुपर्णस्तु राजेन्द्र बाहुकस्य हयज्ञताम्चिन्तयन्मुमुदे राजा सहवार्ष्णेयसारथिः

ṛtuparṇastu rājendra bāhukasya hayajñatāmcintayanmumude rājā sahavārṣṇeyasārathiḥ

बलं वीर्यं तथोत्साहं हयसंग्रहणं च तत्परं यत्नं च संप्रेक्ष्य परां मुदमवाप ह

balaṃ vīryaṃ tathotsāhaṃ hayasaṃgrahaṇaṃ ca tatparaṃ yatnaṃ ca saṃprekṣya parāṃ mudamavāpa ha