Parva.Adhyaya 4.32

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

तमसाभिप्लुते लोके रजसा चैव भारतव्यतिष्ठन्वै मुहूर्तं तु व्यूढानीकाः प्रहारिणः

tamasābhiplute loke rajasā caiva bhāratavyatiṣṭhanvai muhūrtaṃ tu vyūḍhānīkāḥ prahāriṇaḥ

ततोऽन्धकारं प्रणुदन्नुदतिष्ठत चन्द्रमाःकुर्वाणो विमलां रात्रिं नन्दयन्क्षत्रियान्युधि

tato'ndhakāraṃ praṇudannudatiṣṭhata candramāḥkurvāṇo vimalāṃ rātriṃ nandayankṣatriyānyudhi

ततः प्रकाशमासाद्य पुनर्युद्धमवर्ततघोररूपं ततस्ते स्म नावेक्षन्त परस्परम्

tataḥ prakāśamāsādya punaryuddhamavartataghorarūpaṃ tataste sma nāvekṣanta parasparam

ततः सुशर्मा त्रैगर्तः सह भ्रात्रा यवीयसाअभ्यद्रवन्मत्स्यराजं रथव्रातेन सर्वशः

tataḥ suśarmā traigartaḥ saha bhrātrā yavīyasāabhyadravanmatsyarājaṃ rathavrātena sarvaśaḥ

ततो रथाभ्यां प्रस्कन्द्य भ्रातरौ क्षत्रियर्षभौगदापाणी सुसंरब्धौ समभ्यद्रवतां हयान्

tato rathābhyāṃ praskandya bhrātarau kṣatriyarṣabhaugadāpāṇī susaṃrabdhau samabhyadravatāṃ hayān

तथैव तेषां तु बलानि तानि; क्रुद्धान्यथान्योन्यमभिद्रवन्तिगदासिखड्गैश्च परश्वधैश्च; प्रासैश्च तीक्ष्णाग्रसुपीतधारैः

tathaiva teṣāṃ tu balāni tāni; kruddhānyathānyonyamabhidravantigadāsikhaḍgaiśca paraśvadhaiśca; prāsaiśca tīkṣṇāgrasupītadhāraiḥ

बलं तु मत्स्यस्य बलेन राजा; सर्वं त्रिगर्ताधिपतिः सुशर्माप्रमथ्य जित्वा च प्रसह्य मत्स्यं; विराटमोजस्विनमभ्यधावत्

balaṃ tu matsyasya balena rājā; sarvaṃ trigartādhipatiḥ suśarmāpramathya jitvā ca prasahya matsyaṃ; virāṭamojasvinamabhyadhāvat

तौ निहत्य पृथग्धुर्यावुभौ च पार्ष्णिसारथीविरथं मत्स्यराजानं जीवग्राहमगृह्णताम्

tau nihatya pṛthagdhuryāvubhau ca pārṣṇisārathīvirathaṃ matsyarājānaṃ jīvagrāhamagṛhṇatām

तमुन्मथ्य सुशर्मा तु रुदतीं वधुकामिवस्यन्दनं स्वं समारोप्य प्रययौ शीघ्रवाहनः

tamunmathya suśarmā tu rudatīṃ vadhukāmivasyandanaṃ svaṃ samāropya prayayau śīghravāhanaḥ

तस्मिन्गृहीते विरथे विराटे बलवत्तरेप्राद्रवन्त भयान्मत्स्यास्त्रिगर्तैरर्दिता भृशम्

tasmingṛhīte virathe virāṭe balavattareprādravanta bhayānmatsyāstrigartairarditā bhṛśam

तेषु संत्रास्यमानेषु कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरःअभ्यभाषन्महाबाहुं भीमसेनमरिंदमम्

teṣu saṃtrāsyamāneṣu kuntīputro yudhiṣṭhiraḥabhyabhāṣanmahābāhuṃ bhīmasenamariṃdamam

मत्स्यराजः परामृष्टस्त्रिगर्तेन सुशर्मणातं मोक्षय महाबाहो न गच्छेद्द्विषतां वशम्

matsyarājaḥ parāmṛṣṭastrigartena suśarmaṇātaṃ mokṣaya mahābāho na gaccheddviṣatāṃ vaśam

उषिताः स्मः सुखं सर्वे सर्वकामैः सुपूजिताःभीमसेन त्वया कार्या तस्य वासस्य निष्कृतिः

uṣitāḥ smaḥ sukhaṃ sarve sarvakāmaiḥ supūjitāḥbhīmasena tvayā kāryā tasya vāsasya niṣkṛtiḥ

भीमसेन उवाच · bhīmasena uvāca

अहमेनं परित्रास्ये शासनात्तव पार्थिवपश्य मे सुमहत्कर्म युध्यतः सह शत्रुभिः

ahamenaṃ paritrāsye śāsanāttava pārthivapaśya me sumahatkarma yudhyataḥ saha śatrubhiḥ

स्वबाहुबलमाश्रित्य तिष्ठ त्वं भ्रातृभिः सहएकान्तमाश्रितो राजन्पश्य मेऽद्य पराक्रमम्

svabāhubalamāśritya tiṣṭha tvaṃ bhrātṛbhiḥ sahaekāntamāśrito rājanpaśya me'dya parākramam

सुस्कन्धोऽयं महावृक्षो गदारूप इव स्थितःएनमेव समारुज्य द्रावयिष्यामि शात्रवान्

suskandho'yaṃ mahāvṛkṣo gadārūpa iva sthitaḥenameva samārujya drāvayiṣyāmi śātravān

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

तं मत्तमिव मातङ्गं वीक्षमाणं वनस्पतिम्अब्रवीद्भ्रातरं वीरं धर्मराजो युधिष्ठिरः

taṃ mattamiva mātaṅgaṃ vīkṣamāṇaṃ vanaspatimabravīdbhrātaraṃ vīraṃ dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ

मा भीम साहसं कार्षीस्तिष्ठत्वेष वनस्पतिःमा त्वा वृक्षेण कर्माणि कुर्वाणमतिमानुषम्जनाः समवबुध्येरन्भीमोऽयमिति भारत

mā bhīma sāhasaṃ kārṣīstiṣṭhatveṣa vanaspatiḥmā tvā vṛkṣeṇa karmāṇi kurvāṇamatimānuṣamjanāḥ samavabudhyeranbhīmo'yamiti bhārata

अन्यदेवायुधं किंचित्प्रतिपद्यस्व मानुषम्चापं वा यदि वा शक्तिं निस्त्रिंशं वा परश्वधम्

anyadevāyudhaṃ kiṃcitpratipadyasva mānuṣamcāpaṃ vā yadi vā śaktiṃ nistriṃśaṃ vā paraśvadham

यदेव मानुषं भीम भवेदन्यैरलक्षितम्तदेवायुधमादाय मोक्षयाशु महीपतिम्

yadeva mānuṣaṃ bhīma bhavedanyairalakṣitamtadevāyudhamādāya mokṣayāśu mahīpatim

यमौ च चक्ररक्षौ ते भवितारौ महाबलौव्यूहतः समरे तात मत्स्यराजं परीप्सतः

yamau ca cakrarakṣau te bhavitārau mahābalauvyūhataḥ samare tāta matsyarājaṃ parīpsataḥ

ततः समस्तास्ते सर्वे तुरगानभ्यचोदयन्दिव्यमस्त्रं विकुर्वाणास्त्रिगर्तान्प्रत्यमर्षणाः

tataḥ samastāste sarve turagānabhyacodayandivyamastraṃ vikurvāṇāstrigartānpratyamarṣaṇāḥ

तान्निवृत्तरथान्दृष्ट्वा पाण्डवान्सा महाचमूःवैराटी परमक्रुद्धा युयुधे परमाद्भुतम्

tānnivṛttarathāndṛṣṭvā pāṇḍavānsā mahācamūḥvairāṭī paramakruddhā yuyudhe paramādbhutam

सहस्रं न्यवधीत्तत्र कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरःभीमः सप्तशतान्योधान्परलोकमदर्शयत्नकुलश्चापि सप्तैव शतानि प्राहिणोच्छरैः

sahasraṃ nyavadhīttatra kuntīputro yudhiṣṭhiraḥbhīmaḥ saptaśatānyodhānparalokamadarśayatnakulaścāpi saptaiva śatāni prāhiṇoccharaiḥ

शतानि त्रीणि शूराणां सहदेवः प्रतापवान्युधिष्ठिरसमादिष्टो निजघ्ने पुरुषर्षभःभित्त्वा तां महतीं सेनां त्रिगर्तानां नरर्षभ

śatāni trīṇi śūrāṇāṃ sahadevaḥ pratāpavānyudhiṣṭhirasamādiṣṭo nijaghne puruṣarṣabhaḥbhittvā tāṃ mahatīṃ senāṃ trigartānāṃ nararṣabha

ततो युधिष्ठिरो राजा त्वरमाणो महारथःअभिद्रुत्य सुशर्माणं शरैरभ्यतुदद्भृशम्

tato yudhiṣṭhiro rājā tvaramāṇo mahārathaḥabhidrutya suśarmāṇaṃ śarairabhyatudadbhṛśam

सुशर्मापि सुसंक्रुद्धस्त्वरमाणो युधिष्ठिरम्अविध्यन्नवभिर्बाणैश्चतुर्भिश्चतुरो हयान्

suśarmāpi susaṃkruddhastvaramāṇo yudhiṣṭhiramavidhyannavabhirbāṇaiścaturbhiścaturo hayān

ततो राजन्नाशुकारी कुन्तीपुत्रो वृकोदरःसमासाद्य सुशर्माणमश्वानस्य व्यपोथयत्

tato rājannāśukārī kuntīputro vṛkodaraḥsamāsādya suśarmāṇamaśvānasya vyapothayat

पृष्ठगोपौ च तस्याथ हत्वा परमसायकैःअथास्य सारथिं क्रुद्धो रथोपस्थादपाहरत्

pṛṣṭhagopau ca tasyātha hatvā paramasāyakaiḥathāsya sārathiṃ kruddho rathopasthādapāharat

चक्ररक्षश्च शूरश्च शोणाश्वो नाम विश्रुतःस भयाद्द्वैरथं दृष्ट्वा त्रैगर्तं प्राजहत्तदा

cakrarakṣaśca śūraśca śoṇāśvo nāma viśrutaḥsa bhayāddvairathaṃ dṛṣṭvā traigartaṃ prājahattadā

ततो विराटः प्रस्कन्द्य रथादथ सुशर्मणःगदामस्य परामृश्य तमेवाजघ्निवान्बलीस चचार गदापाणिर्वृद्धोऽपि तरुणो यथा

tato virāṭaḥ praskandya rathādatha suśarmaṇaḥgadāmasya parāmṛśya tamevājaghnivānbalīsa cacāra gadāpāṇirvṛddho'pi taruṇo yathā

भीमस्तु भीमसंकाशो रथात्प्रस्कन्द्य कुण्डलीत्रिगर्तराजमादत्त सिंहः क्षुद्रमृगं यथा

bhīmastu bhīmasaṃkāśo rathātpraskandya kuṇḍalītrigartarājamādatta siṃhaḥ kṣudramṛgaṃ yathā

तस्मिन्गृहीते विरथे त्रिगर्तानां महारथेअभज्यत बलं सर्वं त्रैगर्तं तद्भयातुरम्

tasmingṛhīte virathe trigartānāṃ mahāratheabhajyata balaṃ sarvaṃ traigartaṃ tadbhayāturam

निवर्त्य गास्ततः सर्वाः पाण्डुपुत्रा महाबलाःअवजित्य सुशर्माणं धनं चादाय सर्वशः

nivartya gāstataḥ sarvāḥ pāṇḍuputrā mahābalāḥavajitya suśarmāṇaṃ dhanaṃ cādāya sarvaśaḥ

स्वबाहुबलसंपन्ना ह्रीनिषेधा यतव्रताःसंग्रामशिरसो मध्ये तां रात्रिं सुखिनोऽवसन्

svabāhubalasaṃpannā hrīniṣedhā yatavratāḥsaṃgrāmaśiraso madhye tāṃ rātriṃ sukhino'vasan

ततो विराटः कौन्तेयानतिमानुषविक्रमान्अर्चयामास वित्तेन मानेन च महारथान्

tato virāṭaḥ kaunteyānatimānuṣavikramānarcayāmāsa vittena mānena ca mahārathān

विराट उवाच · virāṭa uvāca

यथैव मम रत्नानि युष्माकं तानि वै तथाकार्यं कुरुत तैः सर्वे यथाकामं यथासुखम्

yathaiva mama ratnāni yuṣmākaṃ tāni vai tathākāryaṃ kuruta taiḥ sarve yathākāmaṃ yathāsukham

ददान्यलंकृताः कन्या वसूनि विविधानि चमनसश्चाप्यभिप्रेतं यद्वः शत्रुनिबर्हणाः

dadānyalaṃkṛtāḥ kanyā vasūni vividhāni camanasaścāpyabhipretaṃ yadvaḥ śatrunibarhaṇāḥ

युष्माकं विक्रमादद्य मुक्तोऽहं स्वस्तिमानिहतस्माद्भवन्तो मत्स्यानामीश्वराः सर्व एव हि

yuṣmākaṃ vikramādadya mukto'haṃ svastimānihatasmādbhavanto matsyānāmīśvarāḥ sarva eva hi

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

तथाभिवादिनं मत्स्यं कौरवेयाः पृथक्पृथक्ऊचुः प्राञ्जलयः सर्वे युधिष्ठिरपुरोगमाः

tathābhivādinaṃ matsyaṃ kauraveyāḥ pṛthakpṛthakūcuḥ prāñjalayaḥ sarve yudhiṣṭhirapurogamāḥ

प्रतिनन्दाम ते वाक्यं सर्वं चैव विशां पतेएतेनैव प्रतीताः स्मो यत्त्वं मुक्तोऽद्य शत्रुभिः

pratinandāma te vākyaṃ sarvaṃ caiva viśāṃ pateetenaiva pratītāḥ smo yattvaṃ mukto'dya śatrubhiḥ

अथाब्रवीत्प्रीतमना मत्स्यराजो युधिष्ठिरम्पुनरेव महाबाहुर्विराटो राजसत्तमःएहि त्वामभिषेक्ष्यामि मत्स्यराजोऽस्तु नो भवान्

athābravītprītamanā matsyarājo yudhiṣṭhirampunareva mahābāhurvirāṭo rājasattamaḥehi tvāmabhiṣekṣyāmi matsyarājo'stu no bhavān

मनसश्चाप्यभिप्रेतं यत्ते शत्रुनिबर्हणतत्तेऽहं संप्रदास्यामि सर्वमर्हति नो भवान्

manasaścāpyabhipretaṃ yatte śatrunibarhaṇatatte'haṃ saṃpradāsyāmi sarvamarhati no bhavān

रत्नानि गाः सुवर्णं च मणिमुक्तमथापि वावैयाघ्रपद्य विप्रेन्द्र सर्वथैव नमोऽस्तु ते

ratnāni gāḥ suvarṇaṃ ca maṇimuktamathāpi vāvaiyāghrapadya viprendra sarvathaiva namo'stu te

त्वत्कृते ह्यद्य पश्यामि राज्यमात्मानमेव चयतश्च जातः संरम्भः स च शत्रुर्वशं गतः

tvatkṛte hyadya paśyāmi rājyamātmānameva cayataśca jātaḥ saṃrambhaḥ sa ca śatrurvaśaṃ gataḥ

ततो युधिष्ठिरो मत्स्यं पुनरेवाभ्यभाषतप्रतिनन्दामि ते वाक्यं मनोज्ञं मत्स्य भाषसे

tato yudhiṣṭhiro matsyaṃ punarevābhyabhāṣatapratinandāmi te vākyaṃ manojñaṃ matsya bhāṣase

आनृशंस्यपरो नित्यं सुसुखः सततं भवगच्छन्तु दूतास्त्वरितं नगरं तव पार्थिवसुहृदां प्रियमाख्यातुं घोषयन्तु च ते जयम्

ānṛśaṃsyaparo nityaṃ susukhaḥ satataṃ bhavagacchantu dūtāstvaritaṃ nagaraṃ tava pārthivasuhṛdāṃ priyamākhyātuṃ ghoṣayantu ca te jayam

ततस्तद्वचनान्मत्स्यो दूतान्राजा समादिशत्आचक्षध्वं पुरं गत्वा संग्रामे विजयं मम

tatastadvacanānmatsyo dūtānrājā samādiśatācakṣadhvaṃ puraṃ gatvā saṃgrāme vijayaṃ mama

कुमाराः समलंकृत्य पर्यागच्छन्तु मे पुरात्वादित्राणि च सर्वाणि गणिकाश्च स्वलंकृताः

kumārāḥ samalaṃkṛtya paryāgacchantu me purātvāditrāṇi ca sarvāṇi gaṇikāśca svalaṃkṛtāḥ

ते गत्वा केवलां रात्रिमथ सूर्योदयं प्रतिविराटस्य पुराभ्याशे दूता जयमघोषयन्

te gatvā kevalāṃ rātrimatha sūryodayaṃ prativirāṭasya purābhyāśe dūtā jayamaghoṣayan