Parva.Adhyaya 4.61

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

आहूयमानस्तु स तेन संख्ये; महामना धृतराष्ट्रस्य पुत्रःनिवर्तितस्तस्य गिराङ्कुशेन; गजो यथा मत्त इवाङ्कुशेन

āhūyamānastu sa tena saṃkhye; mahāmanā dhṛtarāṣṭrasya putraḥnivartitastasya girāṅkuśena; gajo yathā matta ivāṅkuśena

सोऽमृष्यमाणो वचसाभिमृष्टो; महारथेनातिरथस्तरस्वीपर्याववर्ताथ रथेन वीरो; भोगी यथा पादतलाभिमृष्टः

so'mṛṣyamāṇo vacasābhimṛṣṭo; mahārathenātirathastarasvīparyāvavartātha rathena vīro; bhogī yathā pādatalābhimṛṣṭaḥ

तं प्रेक्ष्य कर्णः परिवर्तमानं; निवर्त्य संस्तभ्य च विद्धगात्रःदुर्योधनं दक्षिणतोऽभ्यगच्छ;त्पार्थं नृवीरो युधि हेममाली

taṃ prekṣya karṇaḥ parivartamānaṃ; nivartya saṃstabhya ca viddhagātraḥduryodhanaṃ dakṣiṇato'bhyagaccha;tpārthaṃ nṛvīro yudhi hemamālī

भीष्मस्ततः शांतनवो निवृत्य; हिरण्यकक्ष्यांस्त्वरयंस्तुरंगान्दुर्योधनं पश्चिमतोऽभ्यरक्ष;त्पार्थान्महाबाहुरधिज्यधन्वा

bhīṣmastataḥ śāṃtanavo nivṛtya; hiraṇyakakṣyāṃstvarayaṃsturaṃgānduryodhanaṃ paścimato'bhyarakṣa;tpārthānmahābāhuradhijyadhanvā

द्रोणः कृपश्चैव विविंशतिश्च; दुःशासनश्चैव निवृत्य शीघ्रम्सर्वे पुरस्ताद्विततेषुचापा; दुर्योधनार्थं त्वरिताभ्युपेयुः

droṇaḥ kṛpaścaiva viviṃśatiśca; duḥśāsanaścaiva nivṛtya śīghramsarve purastādvitateṣucāpā; duryodhanārthaṃ tvaritābhyupeyuḥ

स तान्यनीकानि निवर्तमाना;न्यालोक्य पूर्णौघनिभानि पार्थःहंसो यथा मेघमिवापतन्तं; धनंजयः प्रत्यपतत्तरस्वी

sa tānyanīkāni nivartamānā;nyālokya pūrṇaughanibhāni pārthaḥhaṃso yathā meghamivāpatantaṃ; dhanaṃjayaḥ pratyapatattarasvī

ते सर्वतः संपरिवार्य पार्थ;मस्त्राणि दिव्यानि समाददानाःववर्षुरभ्येत्य शरैः समन्ता;न्मेघा यथा भूधरमम्बुवेगैः

te sarvataḥ saṃparivārya pārtha;mastrāṇi divyāni samādadānāḥvavarṣurabhyetya śaraiḥ samantā;nmeghā yathā bhūdharamambuvegaiḥ

ततोऽस्त्रमस्त्रेण निवार्य तेषां; गाण्डीवधन्वा कुरुपुंगवानाम्संमोहनं शत्रुसहोऽन्यदस्त्रं; प्रादुश्चकारैन्द्रिरपारणीयम्

tato'stramastreṇa nivārya teṣāṃ; gāṇḍīvadhanvā kurupuṃgavānāmsaṃmohanaṃ śatrusaho'nyadastraṃ; prāduścakāraindrirapāraṇīyam

ततो दिशश्चानुदिशो विवृत्य; शरैः सुधारैर्निशितैः सुपुङ्खैःगाण्डीवघोषेण मनांसि तेषां; महाबलः प्रव्यथयां चकार

tato diśaścānudiśo vivṛtya; śaraiḥ sudhārairniśitaiḥ supuṅkhaiḥgāṇḍīvaghoṣeṇa manāṃsi teṣāṃ; mahābalaḥ pravyathayāṃ cakāra

ततः पुनर्भीमरवं प्रगृह्य; दोर्भ्यां महाशङ्खमुदारघोषम्व्यनादयत्स प्रदिशो दिशः खं; भुवं च पार्थो द्विषतां निहन्ता

tataḥ punarbhīmaravaṃ pragṛhya; dorbhyāṃ mahāśaṅkhamudāraghoṣamvyanādayatsa pradiśo diśaḥ khaṃ; bhuvaṃ ca pārtho dviṣatāṃ nihantā

ते शङ्खनादेन कुरुप्रवीराः; संमोहिताः पार्थसमीरितेनउत्सृज्य चापानि दुरासदानि; सर्वे तदा शान्तिपरा बभूवुः

te śaṅkhanādena kurupravīrāḥ; saṃmohitāḥ pārthasamīritenautsṛjya cāpāni durāsadāni; sarve tadā śāntiparā babhūvuḥ

तथा विसंज्ञेषु परेषु पार्थः; स्मृत्वा तु वाक्यानि तथोत्तरायाःनिर्याहि मध्यादिति मत्स्यपुत्र;मुवाच यावत्कुरवो विसंज्ञाः

tathā visaṃjñeṣu pareṣu pārthaḥ; smṛtvā tu vākyāni tathottarāyāḥniryāhi madhyāditi matsyaputra;muvāca yāvatkuravo visaṃjñāḥ

आचार्य शारद्वतयोः सुशुक्ले; कर्णस्य पीतं रुचिरं च वस्त्रम्द्रौणेश्च राज्ञश्च तथैव नीले; वस्त्रे समादत्स्व नरप्रवीर

ācārya śāradvatayoḥ suśukle; karṇasya pītaṃ ruciraṃ ca vastramdrauṇeśca rājñaśca tathaiva nīle; vastre samādatsva narapravīra

भीष्मस्य संज्ञां तु तथैव मन्ये; जानाति मेऽस्त्रप्रतिघातमेषःएतस्य वाहान्कुरु सव्यतस्त्व;मेवं हि यातव्यममूढसंज्ञैः

bhīṣmasya saṃjñāṃ tu tathaiva manye; jānāti me'strapratighātameṣaḥetasya vāhānkuru savyatastva;mevaṃ hi yātavyamamūḍhasaṃjñaiḥ

रश्मीन्समुत्सृज्य ततो महात्मा; रथादवप्लुत्य विराटपुत्रःवस्त्राण्युपादाय महारथानां; तूर्णं पुनः स्वं रथमारुरोह

raśmīnsamutsṛjya tato mahātmā; rathādavaplutya virāṭaputraḥvastrāṇyupādāya mahārathānāṃ; tūrṇaṃ punaḥ svaṃ rathamāruroha

ततोऽन्वशासच्चतुरः सदश्वा;न्पुत्रो विराटस्य हिरण्यकक्ष्यान्ते तद्व्यतीयुर्ध्वजिनामनीकं; श्वेता वहन्तोऽर्जुनमाजिमध्यात्

tato'nvaśāsaccaturaḥ sadaśvā;nputro virāṭasya hiraṇyakakṣyānte tadvyatīyurdhvajināmanīkaṃ; śvetā vahanto'rjunamājimadhyāt

तथा तु यान्तं पुरुषप्रवीरं; भीष्मः शरैरभ्यहनत्तरस्वीस चापि भीष्मस्य हयान्निहत्य; विव्याध पार्श्वे दशभिः पृषत्कैः

tathā tu yāntaṃ puruṣapravīraṃ; bhīṣmaḥ śarairabhyahanattarasvīsa cāpi bhīṣmasya hayānnihatya; vivyādha pārśve daśabhiḥ pṛṣatkaiḥ

ततोऽर्जुनो भीष्ममपास्य युद्धे; विद्ध्वास्य यन्तारमरिष्टधन्वातस्थौ विमुक्तो रथवृन्दमध्या;द्राहुं विदार्येव सहस्ररश्मिः

tato'rjuno bhīṣmamapāsya yuddhe; viddhvāsya yantāramariṣṭadhanvātasthau vimukto rathavṛndamadhyā;drāhuṃ vidāryeva sahasraraśmiḥ

लब्ध्वा तु संज्ञां च कुरुप्रवीरः; पार्थं समीक्ष्याथ महेन्द्रकल्पम्रणाद्विमुक्तं स्थितमेकमाजौ; स धार्तराष्ट्रस्त्वरितो बभाषे

labdhvā tu saṃjñāṃ ca kurupravīraḥ; pārthaṃ samīkṣyātha mahendrakalpamraṇādvimuktaṃ sthitamekamājau; sa dhārtarāṣṭrastvarito babhāṣe

अयं कथं स्विद्भवतां विमुक्त;स्तं वै प्रबध्नीत यथा न मुच्येत्तमब्रवीच्छांतनवः प्रहस्य; क्व ते गता बुद्धिरभूत्क्व वीर्यम्

ayaṃ kathaṃ svidbhavatāṃ vimukta;staṃ vai prabadhnīta yathā na mucyettamabravīcchāṃtanavaḥ prahasya; kva te gatā buddhirabhūtkva vīryam

शान्तिं पराश्वस्य यथा स्थितोऽभू;रुत्सृज्य बाणांश्च धनुश्च चित्रम्न त्वेव बीभत्सुरलं नृशंसं; कर्तुं न पापेऽस्य मनो निविष्टम्

śāntiṃ parāśvasya yathā sthito'bhū;rutsṛjya bāṇāṃśca dhanuśca citramna tveva bībhatsuralaṃ nṛśaṃsaṃ; kartuṃ na pāpe'sya mano niviṣṭam

त्रैलोक्यहेतोर्न जहेत्स्वधर्मं; तस्मान्न सर्वे निहता रणेऽस्मिन्क्षिप्रं कुरून्याहि कुरुप्रवीर; विजित्य गाश्च प्रतियातु पार्थः

trailokyahetorna jahetsvadharmaṃ; tasmānna sarve nihatā raṇe'sminkṣipraṃ kurūnyāhi kurupravīra; vijitya gāśca pratiyātu pārthaḥ

दुर्योधनस्तस्य तु तन्निशम्य; पितामहस्यात्महितं वचोऽथअतीतकामो युधि सोऽत्यमर्षी; राजा विनिःश्वस्य बभूव तूष्णीम्

duryodhanastasya tu tanniśamya; pitāmahasyātmahitaṃ vaco'thaatītakāmo yudhi so'tyamarṣī; rājā viniḥśvasya babhūva tūṣṇīm

तद्भीष्मवाक्यं हितमीक्ष्य सर्वे; धनंजयाग्निं च विवर्धमानम्निवर्तनायैव मनो निदध्यु;र्दुर्योधनं ते परिरक्षमाणाः

tadbhīṣmavākyaṃ hitamīkṣya sarve; dhanaṃjayāgniṃ ca vivardhamānamnivartanāyaiva mano nidadhyu;rduryodhanaṃ te parirakṣamāṇāḥ

तान्प्रस्थितान्प्रीतमनाः स पार्थो; धनंजयः प्रेक्ष्य कुरुप्रवीरान्आभाषमाणोऽनुययौ मुहूर्तं; संपूजयंस्तत्र गुरून्महात्मा

tānprasthitānprītamanāḥ sa pārtho; dhanaṃjayaḥ prekṣya kurupravīrānābhāṣamāṇo'nuyayau muhūrtaṃ; saṃpūjayaṃstatra gurūnmahātmā

पितामहं शांतनवं स वृद्धं; द्रोणं गुरुं च प्रतिपूज्य मूर्ध्नाद्रौणिं कृपं चैव गुरूंश्च सर्वा;ञ्शरैर्विचित्रैरभिवाद्य चैव

pitāmahaṃ śāṃtanavaṃ sa vṛddhaṃ; droṇaṃ guruṃ ca pratipūjya mūrdhnādrauṇiṃ kṛpaṃ caiva gurūṃśca sarvā;ñśarairvicitrairabhivādya caiva

दुर्योधनस्योत्तमरत्नचित्रं; चिच्छेद पार्थो मुकुटं शरेणआमन्त्र्य वीरांश्च तथैव मान्या;न्गाण्डीवघोषेण विनाद्य लोकान्

duryodhanasyottamaratnacitraṃ; ciccheda pārtho mukuṭaṃ śareṇaāmantrya vīrāṃśca tathaiva mānyā;ngāṇḍīvaghoṣeṇa vinādya lokān

स देवदत्तं सहसा विनाद्य; विदार्य वीरो द्विषतां मनांसिध्वजेन सर्वानभिभूय शत्रू;न्स हेमजालेन विराजमानः

sa devadattaṃ sahasā vinādya; vidārya vīro dviṣatāṃ manāṃsidhvajena sarvānabhibhūya śatrū;nsa hemajālena virājamānaḥ

दृष्ट्वा प्रयातांस्तु कुरून्किरीटी; हृष्टोऽब्रवीत्तत्र स मत्स्यपुत्रम्आवर्तयाश्वान्पशवो जितास्ते; याताः परे याहि पुरं प्रहृष्टः

dṛṣṭvā prayātāṃstu kurūnkirīṭī; hṛṣṭo'bravīttatra sa matsyaputramāvartayāśvānpaśavo jitāste; yātāḥ pare yāhi puraṃ prahṛṣṭaḥ