Parva.Adhyaya 4.63

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

अवजित्य धनं चापि विराटो वाहिनीपतिःप्राविशन्नगरं हृष्टश्चतुर्भिः सह पाण्डवैः

avajitya dhanaṃ cāpi virāṭo vāhinīpatiḥprāviśannagaraṃ hṛṣṭaścaturbhiḥ saha pāṇḍavaiḥ

जित्वा त्रिगर्तान्संग्रामे गाश्चैवादाय केवलाःअशोभत महाराजः सह पार्थैः श्रिया वृतः

jitvā trigartānsaṃgrāme gāścaivādāya kevalāḥaśobhata mahārājaḥ saha pārthaiḥ śriyā vṛtaḥ

तमासनगतं वीरं सुहृदां प्रीतिवर्धनम्उपतस्थुः प्रकृतयः समस्ता ब्राह्मणैः सह

tamāsanagataṃ vīraṃ suhṛdāṃ prītivardhanamupatasthuḥ prakṛtayaḥ samastā brāhmaṇaiḥ saha

सभाजितः ससैन्यस्तु प्रतिनन्द्याथ मत्स्यराट्विसर्जयामास तदा द्विजांश्च प्रकृतीस्तथा

sabhājitaḥ sasainyastu pratinandyātha matsyarāṭvisarjayāmāsa tadā dvijāṃśca prakṛtīstathā

ततः स राजा मत्स्यानां विराटो वाहिनीपतिःउत्तरं परिपप्रच्छ क्व यात इति चाब्रवीत्

tataḥ sa rājā matsyānāṃ virāṭo vāhinīpatiḥuttaraṃ paripapraccha kva yāta iti cābravīt

आचख्युस्तस्य संहृष्टाः स्त्रियः कन्याश्च वेश्मनिअन्तःपुरचराश्चैव कुरुभिर्गोधनं हृतम्

ācakhyustasya saṃhṛṣṭāḥ striyaḥ kanyāśca veśmaniantaḥpuracarāścaiva kurubhirgodhanaṃ hṛtam

विजेतुमभिसंरब्ध एक एवातिसाहसात्बृहन्नडासहायश्च निर्यातः पृथिवींजयः

vijetumabhisaṃrabdha eka evātisāhasātbṛhannaḍāsahāyaśca niryātaḥ pṛthivīṃjayaḥ

उपयातानतिरथान्द्रोणं शांतनवं कृपम्कर्णं दुर्योधनं चैव द्रोणपुत्रं च षड्रथान्

upayātānatirathāndroṇaṃ śāṃtanavaṃ kṛpamkarṇaṃ duryodhanaṃ caiva droṇaputraṃ ca ṣaḍrathān

राजा विराटोऽथ भृशं प्रतप्तः; श्रुत्वा सुतं ह्येकरथेन यातम्बृहन्नडासारथिमाजिवर्धनं; प्रोवाच सर्वानथ मन्त्रिमुख्यान्

rājā virāṭo'tha bhṛśaṃ prataptaḥ; śrutvā sutaṃ hyekarathena yātambṛhannaḍāsārathimājivardhanaṃ; provāca sarvānatha mantrimukhyān

सर्वथा कुरवस्ते हि ये चान्ये वसुधाधिपाःत्रिगर्तान्निर्जिताञ्श्रुत्वा न स्थास्यन्ति कदाचन

sarvathā kuravaste hi ye cānye vasudhādhipāḥtrigartānnirjitāñśrutvā na sthāsyanti kadācana

तस्माद्गच्छन्तु मे योधा बलेन महता वृताःउत्तरस्य परीप्सार्थं ये त्रिगर्तैरविक्षताः

tasmādgacchantu me yodhā balena mahatā vṛtāḥuttarasya parīpsārthaṃ ye trigartairavikṣatāḥ

हयांश्च नागांश्च रथांश्च शीघ्रं; पदातिसंघांश्च ततः प्रवीरान्प्रस्थापयामास सुतस्य हेतो;र्विचित्रशस्त्राभरणोपपन्नान्

hayāṃśca nāgāṃśca rathāṃśca śīghraṃ; padātisaṃghāṃśca tataḥ pravīrānprasthāpayāmāsa sutasya heto;rvicitraśastrābharaṇopapannān

एवं स राजा मत्स्यानां विराटोऽक्षौहिणीपतिःव्यादिदेशाथ तां क्षिप्रं वाहिनीं चतुरङ्गिणीम्

evaṃ sa rājā matsyānāṃ virāṭo'kṣauhiṇīpatiḥvyādideśātha tāṃ kṣipraṃ vāhinīṃ caturaṅgiṇīm

कुमारमाशु जानीत यदि जीवति वा न वायस्य यन्ता गतः षण्ढो मन्येऽहं न स जीवति

kumāramāśu jānīta yadi jīvati vā na vāyasya yantā gataḥ ṣaṇḍho manye'haṃ na sa jīvati

तमब्रवीद्धर्मराजः प्रहस्य; विराटमार्तं कुरुभिः प्रतप्तम्बृहन्नडा सारथिश्चेन्नरेन्द्र; परे न नेष्यन्ति तवाद्य गास्ताः

tamabravīddharmarājaḥ prahasya; virāṭamārtaṃ kurubhiḥ prataptambṛhannaḍā sārathiścennarendra; pare na neṣyanti tavādya gāstāḥ

सर्वान्महीपान्सहितान्कुरूंश्च; तथैव देवासुरयक्षनागान्अलं विजेतुं समरे सुतस्ते; स्वनुष्ठितः सारथिना हि तेन

sarvānmahīpānsahitānkurūṃśca; tathaiva devāsurayakṣanāgānalaṃ vijetuṃ samare sutaste; svanuṣṭhitaḥ sārathinā hi tena

अथोत्तरेण प्रहिता दूतास्ते शीघ्रगामिनःविराटनगरं प्राप्य जयमावेदयंस्तदा

athottareṇa prahitā dūtāste śīghragāminaḥvirāṭanagaraṃ prāpya jayamāvedayaṃstadā

राज्ञस्ततः समाचख्यौ मन्त्री विजयमुत्तमम्पराजयं कुरूणां चाप्युपायान्तं तथोत्तरम्

rājñastataḥ samācakhyau mantrī vijayamuttamamparājayaṃ kurūṇāṃ cāpyupāyāntaṃ tathottaram

सर्वा विनिर्जिता गावः कुरवश्च पराजिताःउत्तरः सह सूतेन कुशली च परंतप

sarvā vinirjitā gāvaḥ kuravaśca parājitāḥuttaraḥ saha sūtena kuśalī ca paraṃtapa

कङ्क उवाच · kaṅka uvāca

दिष्ट्या ते निर्जिता गावः कुरवश्च पराजिताःदिष्ट्या ते जीवितः पुत्रः श्रूयते पार्थिवर्षभ

diṣṭyā te nirjitā gāvaḥ kuravaśca parājitāḥdiṣṭyā te jīvitaḥ putraḥ śrūyate pārthivarṣabha

नाद्भुतं त्वेव मन्येऽहं यत्ते पुत्रोऽजयत्कुरून्ध्रुव एव जयस्तस्य यस्य यन्ता बृहन्नडा

nādbhutaṃ tveva manye'haṃ yatte putro'jayatkurūndhruva eva jayastasya yasya yantā bṛhannaḍā

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

ततो विराटो नृपतिः संप्रहृष्टतनूरुहःश्रुत्वा तु विजयं तस्य कुमारस्यामितौजसःआच्छादयित्वा दूतांस्तान्मन्त्रिणः सोऽभ्यचोदयत्

tato virāṭo nṛpatiḥ saṃprahṛṣṭatanūruhaḥśrutvā tu vijayaṃ tasya kumārasyāmitaujasaḥācchādayitvā dūtāṃstānmantriṇaḥ so'bhyacodayat

राजमार्गाः क्रियन्तां मे पताकाभिरलंकृताःपुष्पोपहारैरर्च्यन्तां देवताश्चापि सर्वशः

rājamārgāḥ kriyantāṃ me patākābhiralaṃkṛtāḥpuṣpopahārairarcyantāṃ devatāścāpi sarvaśaḥ

कुमारा योधमुख्याश्च गणिकाश्च स्वलंकृताःवादित्राणि च सर्वाणि प्रत्युद्यान्तु सुतं मम

kumārā yodhamukhyāśca gaṇikāśca svalaṃkṛtāḥvāditrāṇi ca sarvāṇi pratyudyāntu sutaṃ mama

घण्टापणवकः शीघ्रं मत्तमारुह्य वारणम्शृङ्गाटकेषु सर्वेषु आख्यातु विजयं मम

ghaṇṭāpaṇavakaḥ śīghraṃ mattamāruhya vāraṇamśṛṅgāṭakeṣu sarveṣu ākhyātu vijayaṃ mama

उत्तरा च कुमारीभिर्बह्वीभिरभिसंवृताशृङ्गारवेषाभरणा प्रत्युद्यातु बृहन्नडाम्

uttarā ca kumārībhirbahvībhirabhisaṃvṛtāśṛṅgāraveṣābharaṇā pratyudyātu bṛhannaḍām

श्रुत्वा तु तद्वचनं पार्थिवस्य; सर्वे पुनः स्वस्तिकपाणयश्चभेर्यश्च तूर्याणि च वारिजाश्च; वेषैः परार्ध्यैः प्रमदाः शुभाश्च

śrutvā tu tadvacanaṃ pārthivasya; sarve punaḥ svastikapāṇayaścabheryaśca tūryāṇi ca vārijāśca; veṣaiḥ parārdhyaiḥ pramadāḥ śubhāśca

तथैव सूताः सह मागधैश्च; नन्दीवाद्याः पणवास्तूर्यवाद्याःपुराद्विराटस्य महाबलस्य; प्रत्युद्ययुः पुत्रमनन्तवीर्यम्

tathaiva sūtāḥ saha māgadhaiśca; nandīvādyāḥ paṇavāstūryavādyāḥpurādvirāṭasya mahābalasya; pratyudyayuḥ putramanantavīryam

प्रस्थाप्य सेनां कन्याश्च गणिकाश्च स्वलंकृताःमत्स्यराजो महाप्राज्ञः प्रहृष्ट इदमब्रवीत्अक्षानाहर सैरन्ध्रि कङ्क द्यूतं प्रवर्तताम्

prasthāpya senāṃ kanyāśca gaṇikāśca svalaṃkṛtāḥmatsyarājo mahāprājñaḥ prahṛṣṭa idamabravītakṣānāhara sairandhri kaṅka dyūtaṃ pravartatām

तं तथा वादिनं दृष्ट्वा पाण्डवः प्रत्यभाषतन देवितव्यं हृष्टेन कितवेनेति नः श्रुतम्

taṃ tathā vādinaṃ dṛṣṭvā pāṇḍavaḥ pratyabhāṣatana devitavyaṃ hṛṣṭena kitaveneti naḥ śrutam

न त्वामद्य मुदा युक्तमहं देवितुमुत्सहेप्रियं तु ते चिकीर्षामि वर्ततां यदि मन्यसे

na tvāmadya mudā yuktamahaṃ devitumutsahepriyaṃ tu te cikīrṣāmi vartatāṃ yadi manyase

विराट उवाच · virāṭa uvāca

स्त्रियो गावो हिरण्यं च यच्चान्यद्वसु किंचनन मे किंचित्त्वया रक्ष्यमन्तरेणापि देवितुम्

striyo gāvo hiraṇyaṃ ca yaccānyadvasu kiṃcanana me kiṃcittvayā rakṣyamantareṇāpi devitum

कङ्क उवाच · kaṅka uvāca

किं ते द्यूतेन राजेन्द्र बहुदोषेण मानददेवने बहवो दोषास्तस्मात्तत्परिवर्जयेत्

kiṃ te dyūtena rājendra bahudoṣeṇa mānadadevane bahavo doṣāstasmāttatparivarjayet

श्रुतस्ते यदि वा दृष्टः पाण्डवो वै युधिष्ठिरःस राज्यं सुमहत्स्फीतं भ्रातॄंश्च त्रिदशोपमान्

śrutaste yadi vā dṛṣṭaḥ pāṇḍavo vai yudhiṣṭhiraḥsa rājyaṃ sumahatsphītaṃ bhrātṝṃśca tridaśopamān

द्यूते हारितवान्सर्वं तस्माद्द्यूतं न रोचयेअथ वा मन्यसे राजन्दीव्याव यदि रोचते

dyūte hāritavānsarvaṃ tasmāddyūtaṃ na rocayeatha vā manyase rājandīvyāva yadi rocate

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

प्रवर्तमाने द्यूते तु मत्स्यः पाण्डवमब्रवीत्पश्य पुत्रेण मे युद्धे तादृशाः कुरवो जिताः

pravartamāne dyūte tu matsyaḥ pāṇḍavamabravītpaśya putreṇa me yuddhe tādṛśāḥ kuravo jitāḥ

ततोऽब्रवीन्मत्स्यराजं धर्मपुत्रो युधिष्ठिरःबृहन्नडा यस्य यन्ता कथं स न विजेष्यति

tato'bravīnmatsyarājaṃ dharmaputro yudhiṣṭhiraḥbṛhannaḍā yasya yantā kathaṃ sa na vijeṣyati

इत्युक्तः कुपितो राजा मत्स्यः पाण्डवमब्रवीत्समं पुत्रेण मे षण्ढं ब्रह्मबन्धो प्रशंससि

ityuktaḥ kupito rājā matsyaḥ pāṇḍavamabravītsamaṃ putreṇa me ṣaṇḍhaṃ brahmabandho praśaṃsasi

वाच्यावाच्यं न जानीषे नूनं मामवमन्यसेभीष्मद्रोणमुखान्सर्वान्कस्मान्न स विजेष्यति

vācyāvācyaṃ na jānīṣe nūnaṃ māmavamanyasebhīṣmadroṇamukhānsarvānkasmānna sa vijeṣyati

वयस्यत्वात्तु ते ब्रह्मन्नपराधमिमं क्षमेनेदृशं ते पुनर्वाच्यं यदि जीवितुमिच्छसि

vayasyatvāttu te brahmannaparādhamimaṃ kṣamenedṛśaṃ te punarvācyaṃ yadi jīvitumicchasi

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

यत्र द्रोणस्तथा भीष्मो द्रौणिर्वैकर्तनः कृपःदुर्योधनश्च राजेन्द्र तथान्ये च महारथाः

yatra droṇastathā bhīṣmo drauṇirvaikartanaḥ kṛpaḥduryodhanaśca rājendra tathānye ca mahārathāḥ

मरुद्गणैः परिवृतः साक्षादपि शतक्रतुःकोऽन्यो बृहन्नडायास्तान्प्रतियुध्येत संगतान्

marudgaṇaiḥ parivṛtaḥ sākṣādapi śatakratuḥko'nyo bṛhannaḍāyāstānpratiyudhyeta saṃgatān

विराट उवाच · virāṭa uvāca

बहुशः प्रतिषिद्धोऽसि न च वाचं नियच्छसिनियन्ता चेन्न विद्येत न कश्चिद्धर्ममाचरेत्

bahuśaḥ pratiṣiddho'si na ca vācaṃ niyacchasiniyantā cenna vidyeta na kaściddharmamācaret

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

ततः प्रकुपितो राजा तमक्षेणाहनद्भृशम्मुखे युधिष्ठिरं कोपान्नैवमित्येव भर्त्सयन्

tataḥ prakupito rājā tamakṣeṇāhanadbhṛśammukhe yudhiṣṭhiraṃ kopānnaivamityeva bhartsayan

बलवत्प्रतिविद्धस्य नस्तः शोणितमागमत्तदप्राप्तं महीं पार्थः पाणिभ्यां प्रत्यगृह्णत

balavatpratividdhasya nastaḥ śoṇitamāgamattadaprāptaṃ mahīṃ pārthaḥ pāṇibhyāṃ pratyagṛhṇata

अवैक्षत च धर्मात्मा द्रौपदीं पार्श्वतः स्थिताम्सा वेद तमभिप्रायं भर्तुश्चित्तवशानुगा

avaikṣata ca dharmātmā draupadīṃ pārśvataḥ sthitāmsā veda tamabhiprāyaṃ bhartuścittavaśānugā

पूरयित्वा च सौवर्णं पात्रं कांस्यमनिन्दितातच्छोणितं प्रत्यगृह्णाद्यत्प्रसुस्राव पाण्डवात्

pūrayitvā ca sauvarṇaṃ pātraṃ kāṃsyamaninditātacchoṇitaṃ pratyagṛhṇādyatprasusrāva pāṇḍavāt

अथोत्तरः शुभैर्गन्धैर्माल्यैश्च विविधैस्तथाअवकीर्यमाणः संहृष्टो नगरं स्वैरमागमत्

athottaraḥ śubhairgandhairmālyaiśca vividhaistathāavakīryamāṇaḥ saṃhṛṣṭo nagaraṃ svairamāgamat

सभाज्यमानः पौरैश्च स्त्रीभिर्जानपदैस्तथाआसाद्य भवनद्वारं पित्रे स प्रत्यहारयत्

sabhājyamānaḥ pauraiśca strībhirjānapadaistathāāsādya bhavanadvāraṃ pitre sa pratyahārayat

ततो द्वाःस्थः प्रविश्यैव विराटमिदमब्रवीत्बृहन्नडासहायस्ते पुत्रो द्वार्युत्तरः स्थितः

tato dvāḥsthaḥ praviśyaiva virāṭamidamabravītbṛhannaḍāsahāyaste putro dvāryuttaraḥ sthitaḥ

ततो हृष्टो मत्स्यराजः क्षत्तारमिदमब्रवीत्प्रवेश्यतामुभौ तूर्णं दर्शनेप्सुरहं तयोः

tato hṛṣṭo matsyarājaḥ kṣattāramidamabravītpraveśyatāmubhau tūrṇaṃ darśanepsurahaṃ tayoḥ

क्षत्तारं कुरुराजस्तु शनैः कर्ण उपाजपत्उत्तरः प्रविशत्वेको न प्रवेश्या बृहन्नडा

kṣattāraṃ kururājastu śanaiḥ karṇa upājapatuttaraḥ praviśatveko na praveśyā bṛhannaḍā

एतस्य हि महाबाहो व्रतमेतत्समाहितम्यो ममाङ्गे व्रणं कुर्याच्छोणितं वापि दर्शयेत्अन्यत्र संग्रामगतान्न स जीवेदसंशयम्

etasya hi mahābāho vratametatsamāhitamyo mamāṅge vraṇaṃ kuryācchoṇitaṃ vāpi darśayetanyatra saṃgrāmagatānna sa jīvedasaṃśayam

न मृष्याद्भृशसंक्रुद्धो मां दृष्ट्वैव सशोणितम्विराटमिह सामात्यं हन्यात्सबलवाहनम्

na mṛṣyādbhṛśasaṃkruddho māṃ dṛṣṭvaiva saśoṇitamvirāṭamiha sāmātyaṃ hanyātsabalavāhanam