Parva.Adhyaya 5.70

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

संजये प्रतियाते तु धर्मराजो युधिष्ठिरःअभ्यभाषत दाशार्हमृषभं सर्वसात्वताम्

saṃjaye pratiyāte tu dharmarājo yudhiṣṭhiraḥabhyabhāṣata dāśārhamṛṣabhaṃ sarvasātvatām

अयं स कालः संप्राप्तो मित्राणां मे जनार्दनन च त्वदन्यं पश्यामि यो न आपत्सु तारयेत्

ayaṃ sa kālaḥ saṃprāpto mitrāṇāṃ me janārdanana ca tvadanyaṃ paśyāmi yo na āpatsu tārayet

त्वां हि माधव संश्रित्य निर्भया मोहदर्पितम्धार्तराष्ट्रं सहामात्यं स्वमंशमनुयुञ्ज्महे

tvāṃ hi mādhava saṃśritya nirbhayā mohadarpitamdhārtarāṣṭraṃ sahāmātyaṃ svamaṃśamanuyuñjmahe

यथा हि सर्वास्वापत्सु पासि वृष्णीनरिंदमतथा ते पाण्डवा रक्ष्याः पाह्यस्मान्महतो भयात्

yathā hi sarvāsvāpatsu pāsi vṛṣṇīnariṃdamatathā te pāṇḍavā rakṣyāḥ pāhyasmānmahato bhayāt

भगवानुवाचअयमस्मि महाबाहो ब्रूहि यत्ते विवक्षितम्करिष्यामि हि तत्सर्वं यत्त्वं वक्ष्यसि भारत

bhagavānuvācaayamasmi mahābāho brūhi yatte vivakṣitamkariṣyāmi hi tatsarvaṃ yattvaṃ vakṣyasi bhārata

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

श्रुतं ते धृतराष्ट्रस्य सपुत्रस्य चिकीर्षितम्एतद्धि सकलं कृष्ण संजयो मां यदब्रवीत्

śrutaṃ te dhṛtarāṣṭrasya saputrasya cikīrṣitametaddhi sakalaṃ kṛṣṇa saṃjayo māṃ yadabravīt

तन्मतं धृतराष्ट्रस्य सोऽस्यात्मा विवृतान्तरःयथोक्तं दूत आचष्टे वध्यः स्यादन्यथा ब्रुवन्

tanmataṃ dhṛtarāṣṭrasya so'syātmā vivṛtāntaraḥyathoktaṃ dūta ācaṣṭe vadhyaḥ syādanyathā bruvan

अप्रदानेन राज्यस्य शान्तिमस्मासु मार्गतिलुब्धः पापेन मनसा चरन्नसममात्मनः

apradānena rājyasya śāntimasmāsu mārgatilubdhaḥ pāpena manasā carannasamamātmanaḥ

यत्तद्द्वादश वर्षाणि वने निर्व्युषिता वयम्छद्मना शरदं चैकां धृतराष्ट्रस्य शासनात्

yattaddvādaśa varṣāṇi vane nirvyuṣitā vayamchadmanā śaradaṃ caikāṃ dhṛtarāṣṭrasya śāsanāt

स्थाता नः समये तस्मिन्धृतराष्ट्र इति प्रभोनाहास्म समयं कृष्ण तद्धि नो ब्राह्मणा विदुः

sthātā naḥ samaye tasmindhṛtarāṣṭra iti prabhonāhāsma samayaṃ kṛṣṇa taddhi no brāhmaṇā viduḥ

वृद्धो राजा धृतराष्ट्रः स्वधर्मं नानुपश्यतिपश्यन्वा पुत्रगृद्धित्वान्मन्दस्यान्वेति शासनम्

vṛddho rājā dhṛtarāṣṭraḥ svadharmaṃ nānupaśyatipaśyanvā putragṛddhitvānmandasyānveti śāsanam

सुयोधनमते तिष्ठन्राजास्मासु जनार्दनमिथ्या चरति लुब्धः संश्चरन्प्रियमिवात्मनः

suyodhanamate tiṣṭhanrājāsmāsu janārdanamithyā carati lubdhaḥ saṃścaranpriyamivātmanaḥ

इतो दुःखतरं किं नु यत्राहं मातरं ततःसंविधातुं न शक्नोमि मित्राणां वा जनार्दन

ito duḥkhataraṃ kiṃ nu yatrāhaṃ mātaraṃ tataḥsaṃvidhātuṃ na śaknomi mitrāṇāṃ vā janārdana

काशिभिश्चेदिपाञ्चालैर्मत्स्यैश्च मधुसूदनभवता चैव नाथेन पञ्च ग्रामा वृता मया

kāśibhiścedipāñcālairmatsyaiśca madhusūdanabhavatā caiva nāthena pañca grāmā vṛtā mayā

कुशस्थलं वृकस्थलमासन्दी वारणावतम्अवसानं च गोविन्द किंचिदेवात्र पञ्चमम्

kuśasthalaṃ vṛkasthalamāsandī vāraṇāvatamavasānaṃ ca govinda kiṃcidevātra pañcamam

पञ्च नस्तात दीयन्तां ग्रामा वा नगराणि वावसेम सहिता येषु मा च नो भरता नशन्

pañca nastāta dīyantāṃ grāmā vā nagarāṇi vāvasema sahitā yeṣu mā ca no bharatā naśan

न च तानपि दुष्टात्मा धार्तराष्ट्रोऽनुमन्यतेस्वाम्यमात्मनि मत्वासावतो दुःखतरं नु किम्

na ca tānapi duṣṭātmā dhārtarāṣṭro'numanyatesvāmyamātmani matvāsāvato duḥkhataraṃ nu kim

कुले जातस्य वृद्धस्य परवित्तेषु गृध्यतःलोभः प्रज्ञानमाहन्ति प्रज्ञा हन्ति हता ह्रियम्

kule jātasya vṛddhasya paravitteṣu gṛdhyataḥlobhaḥ prajñānamāhanti prajñā hanti hatā hriyam

ह्रीर्हता बाधते धर्मं धर्मो हन्ति हतः श्रियम्श्रीर्हता पुरुषं हन्ति पुरुषस्यास्वता वधः

hrīrhatā bādhate dharmaṃ dharmo hanti hataḥ śriyamśrīrhatā puruṣaṃ hanti puruṣasyāsvatā vadhaḥ

अस्वतो हि निवर्तन्ते ज्ञातयः सुहृदर्त्विजःअपुष्पादफलाद्वृक्षाद्यथा तात पतत्रिणः

asvato hi nivartante jñātayaḥ suhṛdartvijaḥapuṣpādaphalādvṛkṣādyathā tāta patatriṇaḥ

एतच्च मरणं तात यदस्मात्पतितादिवज्ञातयो विनिवर्तन्ते प्रेतसत्त्वादिवासवः

etacca maraṇaṃ tāta yadasmātpatitādivajñātayo vinivartante pretasattvādivāsavaḥ

नातः पापीयसीं कांचिदवस्थां शम्बरोऽब्रवीत्यत्र नैवाद्य न प्रातर्भोजनं प्रतिदृश्यते

nātaḥ pāpīyasīṃ kāṃcidavasthāṃ śambaro'bravītyatra naivādya na prātarbhojanaṃ pratidṛśyate

धनमाहुः परं धर्मं धने सर्वं प्रतिष्ठितम्जीवन्ति धनिनो लोके मृता ये त्वधना नराः

dhanamāhuḥ paraṃ dharmaṃ dhane sarvaṃ pratiṣṭhitamjīvanti dhanino loke mṛtā ye tvadhanā narāḥ

ये धनादपकर्षन्ति नरं स्वबलमाश्रिताःते धर्ममर्थं कामं च प्रमथ्नन्ति नरं च तम्

ye dhanādapakarṣanti naraṃ svabalamāśritāḥte dharmamarthaṃ kāmaṃ ca pramathnanti naraṃ ca tam

एतामवस्थां प्राप्यैके मरणं वव्रिरे जनाःग्रामायैके वनायैके नाशायैके प्रवव्रजुः

etāmavasthāṃ prāpyaike maraṇaṃ vavrire janāḥgrāmāyaike vanāyaike nāśāyaike pravavrajuḥ

उन्मादमेके पुष्यन्ति यान्त्यन्ये द्विषतां वशम्दास्यमेके निगच्छन्ति परेषामर्थहेतुना

unmādameke puṣyanti yāntyanye dviṣatāṃ vaśamdāsyameke nigacchanti pareṣāmarthahetunā

आपदेवास्य मरणात्पुरुषस्य गरीयसीश्रियो विनाशस्तद्ध्यस्य निमित्तं धर्मकामयोः

āpadevāsya maraṇātpuruṣasya garīyasīśriyo vināśastaddhyasya nimittaṃ dharmakāmayoḥ

यदस्य धर्म्यं मरणं शाश्वतं लोकवर्त्म तत्समन्तात्सर्वभूतानां न तदत्येति कश्चन

yadasya dharmyaṃ maraṇaṃ śāśvataṃ lokavartma tatsamantātsarvabhūtānāṃ na tadatyeti kaścana

न तथा बाध्यते कृष्ण प्रकृत्या निर्धनो जनःयथा भद्रां श्रियं प्राप्य तया हीनः सुखैधितः

na tathā bādhyate kṛṣṇa prakṛtyā nirdhano janaḥyathā bhadrāṃ śriyaṃ prāpya tayā hīnaḥ sukhaidhitaḥ

स तदात्मापराधेन संप्राप्तो व्यसनं महत्सेन्द्रान्गर्हयते देवान्नात्मानं च कथंचन

sa tadātmāparādhena saṃprāpto vyasanaṃ mahatsendrāngarhayate devānnātmānaṃ ca kathaṃcana

न चास्मिन्सर्वशास्त्राणि प्रतरन्ति निगर्हणाम्सोऽभिक्रुध्यति भृत्यानां सुहृदश्चाभ्यसूयति

na cāsminsarvaśāstrāṇi prataranti nigarhaṇāmso'bhikrudhyati bhṛtyānāṃ suhṛdaścābhyasūyati

तं तदा मन्युरेवैति स भूयः संप्रमुह्यतिस मोहवशमापन्नः क्रूरं कर्म निषेवते

taṃ tadā manyurevaiti sa bhūyaḥ saṃpramuhyatisa mohavaśamāpannaḥ krūraṃ karma niṣevate

पापकर्मात्ययायैव संकरं तेन पुष्यतिसंकरो नरकायैव सा काष्ठा पापकर्मणाम्

pāpakarmātyayāyaiva saṃkaraṃ tena puṣyatisaṃkaro narakāyaiva sā kāṣṭhā pāpakarmaṇām

न चेत्प्रबुध्यते कृष्ण नरकायैव गच्छतितस्य प्रबोधः प्रज्ञैव प्रज्ञाचक्षुर्न रिष्यति

na cetprabudhyate kṛṣṇa narakāyaiva gacchatitasya prabodhaḥ prajñaiva prajñācakṣurna riṣyati

प्रज्ञालाभे हि पुरुषः शास्त्राण्येवान्ववेक्षतेशास्त्रनित्यः पुनर्धर्मं तस्य ह्रीरङ्गमुत्तमम्

prajñālābhe hi puruṣaḥ śāstrāṇyevānvavekṣateśāstranityaḥ punardharmaṃ tasya hrīraṅgamuttamam

ह्रीमान्हि पापं प्रद्वेष्टि तस्य श्रीरभिवर्धतेश्रीमान्स यावद्भवति तावद्भवति पूरुषः

hrīmānhi pāpaṃ pradveṣṭi tasya śrīrabhivardhateśrīmānsa yāvadbhavati tāvadbhavati pūruṣaḥ

धर्मनित्यः प्रशान्तात्मा कार्ययोगवहः सदानाधर्मे कुरुते बुद्धिं न च पापेषु वर्तते

dharmanityaḥ praśāntātmā kāryayogavahaḥ sadānādharme kurute buddhiṃ na ca pāpeṣu vartate

अह्रीको वा विमूढो वा नैव स्त्री न पुनः पुमान्नास्याधिकारो धर्मेऽस्ति यथा शूद्रस्तथैव सः

ahrīko vā vimūḍho vā naiva strī na punaḥ pumānnāsyādhikāro dharme'sti yathā śūdrastathaiva saḥ

ह्रीमानवति देवांश्च पितॄनात्मानमेव चतेनामृतत्वं व्रजति सा काष्ठा पुण्यकर्मणाम्

hrīmānavati devāṃśca pitṝnātmānameva catenāmṛtatvaṃ vrajati sā kāṣṭhā puṇyakarmaṇām

तदिदं मयि ते दृष्टं प्रत्यक्षं मधुसूदनयथा राज्यात्परिभ्रष्टो वसामि वसतीरिमाः

tadidaṃ mayi te dṛṣṭaṃ pratyakṣaṃ madhusūdanayathā rājyātparibhraṣṭo vasāmi vasatīrimāḥ

ते वयं न श्रियं हातुमलं न्यायेन केनचित्अत्र नो यतमानानां वधश्चेदपि साधु तत्

te vayaṃ na śriyaṃ hātumalaṃ nyāyena kenacitatra no yatamānānāṃ vadhaścedapi sādhu tat

तत्र नः प्रथमः कल्पो यद्वयं ते च माधवप्रशान्ताः समभूताश्च श्रियं तामश्नुवीमहि

tatra naḥ prathamaḥ kalpo yadvayaṃ te ca mādhavapraśāntāḥ samabhūtāśca śriyaṃ tāmaśnuvīmahi

तत्रैषा परमा काष्ठा रौद्रकर्मक्षयोदयायद्वयं कौरवान्हत्वा तानि राष्ट्राण्यशीमहि

tatraiṣā paramā kāṣṭhā raudrakarmakṣayodayāyadvayaṃ kauravānhatvā tāni rāṣṭrāṇyaśīmahi

ये पुनः स्युरसंबद्धा अनार्याः कृष्ण शत्रवःतेषामप्यवधः कार्यः किं पुनर्ये स्युरीदृशाः

ye punaḥ syurasaṃbaddhā anāryāḥ kṛṣṇa śatravaḥteṣāmapyavadhaḥ kāryaḥ kiṃ punarye syurīdṛśāḥ

ज्ञातयश्च हि भूयिष्ठाः सहाया गुरवश्च नःतेषां वधोऽतिपापीयान्किं नु युद्धेऽस्ति शोभनम्

jñātayaśca hi bhūyiṣṭhāḥ sahāyā guravaśca naḥteṣāṃ vadho'tipāpīyānkiṃ nu yuddhe'sti śobhanam

पापः क्षत्रियधर्मोऽयं वयं च क्षत्रबान्धवाःस नः स्वधर्मोऽधर्मो वा वृत्तिरन्या विगर्हिता

pāpaḥ kṣatriyadharmo'yaṃ vayaṃ ca kṣatrabāndhavāḥsa naḥ svadharmo'dharmo vā vṛttiranyā vigarhitā

शूद्रः करोति शुश्रूषां वैश्या विपणिजीविनःवयं वधेन जीवामः कपालं ब्राह्मणैर्वृतम्

śūdraḥ karoti śuśrūṣāṃ vaiśyā vipaṇijīvinaḥvayaṃ vadhena jīvāmaḥ kapālaṃ brāhmaṇairvṛtam

क्षत्रियः क्षत्रियं हन्ति मत्स्यो मत्स्येन जीवतिश्वा श्वानं हन्ति दाशार्ह पश्य धर्मो यथागतः

kṣatriyaḥ kṣatriyaṃ hanti matsyo matsyena jīvatiśvā śvānaṃ hanti dāśārha paśya dharmo yathāgataḥ

युद्धे कृष्ण कलिर्नित्यं प्राणाः सीदन्ति संयुगेबलं तु नीतिमात्राय हठे जयपराजयौ

yuddhe kṛṣṇa kalirnityaṃ prāṇāḥ sīdanti saṃyugebalaṃ tu nītimātrāya haṭhe jayaparājayau

नात्मच्छन्देन भूतानां जीवितं मरणं तथानाप्यकाले सुखं प्राप्यं दुःखं वापि यदूत्तम

nātmacchandena bhūtānāṃ jīvitaṃ maraṇaṃ tathānāpyakāle sukhaṃ prāpyaṃ duḥkhaṃ vāpi yadūttama

एको ह्यपि बहून्हन्ति घ्नन्त्येकं बहवोऽप्युतशूरं कापुरुषो हन्ति अयशस्वी यशस्विनम्

eko hyapi bahūnhanti ghnantyekaṃ bahavo'pyutaśūraṃ kāpuruṣo hanti ayaśasvī yaśasvinam

जयश्चैवोभयोर्दृष्ट उभयोश्च पराजयःतथैवापचयो दृष्टो व्यपयाने क्षयव्ययौ

jayaścaivobhayordṛṣṭa ubhayośca parājayaḥtathaivāpacayo dṛṣṭo vyapayāne kṣayavyayau

सर्वथा वृजिनं युद्धं को घ्नन्न प्रतिहन्यतेहतस्य च हृषीकेश समौ जयपराजयौ

sarvathā vṛjinaṃ yuddhaṃ ko ghnanna pratihanyatehatasya ca hṛṣīkeśa samau jayaparājayau

पराजयश्च मरणान्मन्ये नैव विशिष्यतेयस्य स्याद्विजयः कृष्ण तस्याप्यपचयो ध्रुवम्

parājayaśca maraṇānmanye naiva viśiṣyateyasya syādvijayaḥ kṛṣṇa tasyāpyapacayo dhruvam

अन्ततो दयितं घ्नन्ति केचिदप्यपरे जनाःतस्याङ्ग बलहीनस्य पुत्रान्भ्रातॄनपश्यतःनिर्वेदो जीविते कृष्ण सर्वतश्चोपजायते

antato dayitaṃ ghnanti kecidapyapare janāḥtasyāṅga balahīnasya putrānbhrātṝnapaśyataḥnirvedo jīvite kṛṣṇa sarvataścopajāyate

ये ह्येव वीरा ह्रीमन्त आर्याः करुणवेदिनःत एव युद्धे हन्यन्ते यवीयान्मुच्यते जनः

ye hyeva vīrā hrīmanta āryāḥ karuṇavedinaḥta eva yuddhe hanyante yavīyānmucyate janaḥ

हत्वाप्यनुशयो नित्यं परानपि जनार्दनअनुबन्धश्च पापोऽत्र शेषश्चाप्यवशिष्यते

hatvāpyanuśayo nityaṃ parānapi janārdanaanubandhaśca pāpo'tra śeṣaścāpyavaśiṣyate

शेषो हि बलमासाद्य न शेषमवशेषयेत्सर्वोच्छेदे च यतते वैरस्यान्तविधित्सया

śeṣo hi balamāsādya na śeṣamavaśeṣayetsarvocchede ca yatate vairasyāntavidhitsayā

जयो वैरं प्रसृजति दुःखमास्ते पराजितःसुखं प्रशान्तः स्वपिति हित्वा जयपराजयौ

jayo vairaṃ prasṛjati duḥkhamāste parājitaḥsukhaṃ praśāntaḥ svapiti hitvā jayaparājayau

जातवैरश्च पुरुषो दुःखं स्वपिति नित्यदाअनिर्वृतेन मनसा ससर्प इव वेश्मनि

jātavairaśca puruṣo duḥkhaṃ svapiti nityadāanirvṛtena manasā sasarpa iva veśmani

उत्सादयति यः सर्वं यशसा स वियुज्यतेअकीर्तिं सर्वभूतेषु शाश्वतीं स नियच्छति

utsādayati yaḥ sarvaṃ yaśasā sa viyujyateakīrtiṃ sarvabhūteṣu śāśvatīṃ sa niyacchati

न हि वैराणि शाम्यन्ति दीर्घकालकृतान्यपिआख्यातारश्च विद्यन्ते पुमांश्चोत्पद्यते कुले

na hi vairāṇi śāmyanti dīrghakālakṛtānyapiākhyātāraśca vidyante pumāṃścotpadyate kule

न चापि वैरं वैरेण केशव व्युपशाम्यतिहविषाग्निर्यथा कृष्ण भूय एवाभिवर्धते

na cāpi vairaṃ vaireṇa keśava vyupaśāmyatihaviṣāgniryathā kṛṣṇa bhūya evābhivardhate

अतोऽन्यथा नास्ति शान्तिर्नित्यमन्तरमन्ततःअन्तरं लिप्समानानामयं दोषो निरन्तरः

ato'nyathā nāsti śāntirnityamantaramantataḥantaraṃ lipsamānānāmayaṃ doṣo nirantaraḥ

पौरुषेयो हि बलवानाधिर्हृदयबाधनःतस्य त्यागेन वा शान्तिर्निवृत्त्या मनसोऽपि वा

pauruṣeyo hi balavānādhirhṛdayabādhanaḥtasya tyāgena vā śāntirnivṛttyā manaso'pi vā

अथ वा मूलघातेन द्विषतां मधुसूदनफलनिर्वृत्तिरिद्धा स्यात्तन्नृशंसतरं भवेत्

atha vā mūlaghātena dviṣatāṃ madhusūdanaphalanirvṛttiriddhā syāttannṛśaṃsataraṃ bhavet

या तु त्यागेन शान्तिः स्यात्तदृते वध एव सःसंशयाच्च समुच्छेदाद्द्विषतामात्मनस्तथा

yā tu tyāgena śāntiḥ syāttadṛte vadha eva saḥsaṃśayācca samucchedāddviṣatāmātmanastathā

न च त्यक्तुं तदिच्छामो न चेच्छामः कुलक्षयम्अत्र या प्रणिपातेन शान्तिः सैव गरीयसी

na ca tyaktuṃ tadicchāmo na cecchāmaḥ kulakṣayamatra yā praṇipātena śāntiḥ saiva garīyasī

सर्वथा यतमानानामयुद्धमभिकाङ्क्षताम्सान्त्वे प्रतिहते युद्धं प्रसिद्धमपराक्रमम्

sarvathā yatamānānāmayuddhamabhikāṅkṣatāmsāntve pratihate yuddhaṃ prasiddhamaparākramam

प्रतिघातेन सान्त्वस्य दारुणं संप्रवर्ततेतच्छुनामिव गोपादे पण्डितैरुपलक्षितम्

pratighātena sāntvasya dāruṇaṃ saṃpravartatetacchunāmiva gopāde paṇḍitairupalakṣitam

लाङ्गूलचालनं क्ष्वेडः प्रतिरावो विवर्तनम्दन्तदर्शनमारावस्ततो युद्धं प्रवर्तते

lāṅgūlacālanaṃ kṣveḍaḥ pratirāvo vivartanamdantadarśanamārāvastato yuddhaṃ pravartate

तत्र यो बलवान्कृष्ण जित्वा सोऽत्ति तदामिषम्एवमेव मनुष्येषु विशेषो नास्ति कश्चन

tatra yo balavānkṛṣṇa jitvā so'tti tadāmiṣamevameva manuṣyeṣu viśeṣo nāsti kaścana

सर्वथा त्वेतदुचितं दुर्बलेषु बलीयसाम्अनादरो विरोधश्च प्रणिपाती हि दुर्बलः

sarvathā tvetaducitaṃ durbaleṣu balīyasāmanādaro virodhaśca praṇipātī hi durbalaḥ

पिता राजा च वृद्धश्च सर्वथा मानमर्हतितस्मान्मान्यश्च पूज्यश्च धृतराष्ट्रो जनार्दन

pitā rājā ca vṛddhaśca sarvathā mānamarhatitasmānmānyaśca pūjyaśca dhṛtarāṣṭro janārdana

पुत्रस्नेहस्तु बलवान्धृतराष्ट्रस्य माधवस पुत्रवशमापन्नः प्रणिपातं प्रहास्यति

putrasnehastu balavāndhṛtarāṣṭrasya mādhavasa putravaśamāpannaḥ praṇipātaṃ prahāsyati

तत्र किं मन्यसे कृष्ण प्राप्तकालमनन्तरम्कथमर्थाच्च धर्माच्च न हीयेमहि माधव

tatra kiṃ manyase kṛṣṇa prāptakālamanantaramkathamarthācca dharmācca na hīyemahi mādhava

ईदृशे ह्यर्थकृच्छ्रेऽस्मिन्कमन्यं मधुसूदनउपसंप्रष्टुमर्हामि त्वामृते पुरुषोत्तम

īdṛśe hyarthakṛcchre'sminkamanyaṃ madhusūdanaupasaṃpraṣṭumarhāmi tvāmṛte puruṣottama

प्रियश्च प्रियकामश्च गतिज्ञः सर्वकर्मणाम्को हि कृष्णास्ति नस्त्वादृक्सर्वनिश्चयवित्सुहृत्

priyaśca priyakāmaśca gatijñaḥ sarvakarmaṇāmko hi kṛṣṇāsti nastvādṛksarvaniścayavitsuhṛt

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

एवमुक्तः प्रत्युवाच धर्मराजं जनार्दनःउभयोरेव वामर्थे यास्यामि कुरुसंसदम्

evamuktaḥ pratyuvāca dharmarājaṃ janārdanaḥubhayoreva vāmarthe yāsyāmi kurusaṃsadam

शमं तत्र लभेयं चेद्युष्मदर्थमहापयन्पुण्यं मे सुमहद्राजंश्चरितं स्यान्महाफलम्

śamaṃ tatra labheyaṃ cedyuṣmadarthamahāpayanpuṇyaṃ me sumahadrājaṃścaritaṃ syānmahāphalam

मोचयेयं मृत्युपाशात्संरब्धान्कुरुसृञ्जयान्पाण्डवान्धार्तराष्ट्रांश्च सर्वां च पृथिवीमिमाम्

mocayeyaṃ mṛtyupāśātsaṃrabdhānkurusṛñjayānpāṇḍavāndhārtarāṣṭrāṃśca sarvāṃ ca pṛthivīmimām

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

न ममैतन्मतं कृष्ण यत्त्वं यायाः कुरून्प्रतिसुयोधनः सूक्तमपि न करिष्यति ते वचः

na mamaitanmataṃ kṛṣṇa yattvaṃ yāyāḥ kurūnpratisuyodhanaḥ sūktamapi na kariṣyati te vacaḥ

समेतं पार्थिवं क्षत्रं सुयोधनवशानुगम्तेषां मध्यावतरणं तव कृष्ण न रोचये

sametaṃ pārthivaṃ kṣatraṃ suyodhanavaśānugamteṣāṃ madhyāvataraṇaṃ tava kṛṣṇa na rocaye

न हि नः प्रीणयेद्द्रव्यं न देवत्वं कुतः सुखम्न च सर्वामरैश्वर्यं तव रोधेन माधव

na hi naḥ prīṇayeddravyaṃ na devatvaṃ kutaḥ sukhamna ca sarvāmaraiśvaryaṃ tava rodhena mādhava

भगवानुवाचजानाम्येतां महाराज धार्तराष्ट्रस्य पापताम्अवाच्यास्तु भविष्यामः सर्वलोके महीक्षिताम्

bhagavānuvācajānāmyetāṃ mahārāja dhārtarāṣṭrasya pāpatāmavācyāstu bhaviṣyāmaḥ sarvaloke mahīkṣitām

न चापि मम पर्याप्ताः सहिताः सर्वपार्थिवाःक्रुद्धस्य प्रमुखे स्थातुं सिंहस्येवेतरे मृगाः

na cāpi mama paryāptāḥ sahitāḥ sarvapārthivāḥkruddhasya pramukhe sthātuṃ siṃhasyevetare mṛgāḥ

अथ चेत्ते प्रवर्तेरन्मयि किंचिदसांप्रतम्निर्दहेयं कुरून्सर्वानिति मे धीयते मतिः

atha cette pravarteranmayi kiṃcidasāṃpratamnirdaheyaṃ kurūnsarvāniti me dhīyate matiḥ

न जातु गमनं तत्र भवेत्पार्थ निरर्थकम्अर्थप्राप्तिः कदाचित्स्यादन्ततो वाप्यवाच्यता

na jātu gamanaṃ tatra bhavetpārtha nirarthakamarthaprāptiḥ kadācitsyādantato vāpyavācyatā

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

यत्तुभ्यं रोचते कृष्ण स्वस्ति प्राप्नुहि कौरवान्कृतार्थं स्वस्तिमन्तं त्वां द्रक्ष्यामि पुनरागतम्

yattubhyaṃ rocate kṛṣṇa svasti prāpnuhi kauravānkṛtārthaṃ svastimantaṃ tvāṃ drakṣyāmi punarāgatam

विष्वक्सेन कुरून्गत्वा भारताञ्शमयेः प्रभोयथा सर्वे सुमनसः सह स्यामः सुचेतसः

viṣvaksena kurūngatvā bhāratāñśamayeḥ prabhoyathā sarve sumanasaḥ saha syāmaḥ sucetasaḥ

भ्राता चासि सखा चासि बीभत्सोर्मम च प्रियःसौहृदेनाविशङ्क्योऽसि स्वस्ति प्राप्नुहि भूतये

bhrātā cāsi sakhā cāsi bībhatsormama ca priyaḥsauhṛdenāviśaṅkyo'si svasti prāpnuhi bhūtaye

अस्मान्वेत्थ परान्वेत्थ वेत्थार्थं वेत्थ भाषितम्यद्यदस्मद्धितं कृष्ण तत्तद्वाच्यः सुयोधनः

asmānvettha parānvettha vetthārthaṃ vettha bhāṣitamyadyadasmaddhitaṃ kṛṣṇa tattadvācyaḥ suyodhanaḥ

यद्यद्धर्मेण संयुक्तमुपपद्येद्धितं वचःतत्तत्केशव भाषेथाः सान्त्वं वा यदि वेतरत्

yadyaddharmeṇa saṃyuktamupapadyeddhitaṃ vacaḥtattatkeśava bhāṣethāḥ sāntvaṃ vā yadi vetarat