Parva.Adhyaya 5.81

अर्जुन उवाच · arjuna uvāca

कुरूणामद्य सर्वेषां भवान्सुहृदनुत्तमःसंबन्धी दयितो नित्यमुभयोः पक्षयोरपि

kurūṇāmadya sarveṣāṃ bhavānsuhṛdanuttamaḥsaṃbandhī dayito nityamubhayoḥ pakṣayorapi

पाण्डवैर्धार्तराष्ट्राणां प्रतिपाद्यमनामयम्समर्थः प्रशमं चैषां कर्तुं त्वमसि केशव

pāṇḍavairdhārtarāṣṭrāṇāṃ pratipādyamanāmayamsamarthaḥ praśamaṃ caiṣāṃ kartuṃ tvamasi keśava

त्वमितः पुण्डरीकाक्ष सुयोधनममर्षणम्शान्त्यर्थं भारतं ब्रूया यत्तद्वाच्यममित्रहन्

tvamitaḥ puṇḍarīkākṣa suyodhanamamarṣaṇamśāntyarthaṃ bhārataṃ brūyā yattadvācyamamitrahan

त्वया धर्मार्थयुक्तं चेदुक्तं शिवमनामयम्हितं नादास्यते बालो दिष्टस्य वशमेष्यति

tvayā dharmārthayuktaṃ ceduktaṃ śivamanāmayamhitaṃ nādāsyate bālo diṣṭasya vaśameṣyati

भगवानुवाचधर्म्यमस्मद्धितं चैव कुरूणां यदनामयम्एष यास्यामि राजानं धृतराष्ट्रमभीप्सया

bhagavānuvācadharmyamasmaddhitaṃ caiva kurūṇāṃ yadanāmayameṣa yāsyāmi rājānaṃ dhṛtarāṣṭramabhīpsayā

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

ततो व्यपेते तमसि सूर्ये विमल उद्गतेमैत्रे मुहूर्ते संप्राप्ते मृद्वर्चिषि दिवाकरे

tato vyapete tamasi sūrye vimala udgatemaitre muhūrte saṃprāpte mṛdvarciṣi divākare

कौमुदे मासि रेवत्यां शरदन्ते हिमागमेस्फीतसस्यसुखे काले कल्यः सत्त्ववतां वरः

kaumude māsi revatyāṃ śaradante himāgamesphītasasyasukhe kāle kalyaḥ sattvavatāṃ varaḥ

मङ्गल्याः पुण्यनिर्घोषा वाचः शृण्वंश्च सूनृताःब्राह्मणानां प्रतीतानामृषीणामिव वासवः

maṅgalyāḥ puṇyanirghoṣā vācaḥ śṛṇvaṃśca sūnṛtāḥbrāhmaṇānāṃ pratītānāmṛṣīṇāmiva vāsavaḥ

कृत्वा पौर्वाह्णिकं कृत्यं स्नातः शुचिरलंकृतःउपतस्थे विवस्वन्तं पावकं च जनार्दनः

kṛtvā paurvāhṇikaṃ kṛtyaṃ snātaḥ śuciralaṃkṛtaḥupatasthe vivasvantaṃ pāvakaṃ ca janārdanaḥ

ऋषभं पृष्ठ आलभ्य ब्राह्मणानभिवाद्य चअग्निं प्रदक्षिणं कृत्वा पश्यन्कल्याणमग्रतः

ṛṣabhaṃ pṛṣṭha ālabhya brāhmaṇānabhivādya caagniṃ pradakṣiṇaṃ kṛtvā paśyankalyāṇamagrataḥ

तत्प्रतिज्ञाय वचनं पाण्डवस्य जनार्दनःशिनेर्नप्तारमासीनमभ्यभाषत सात्यकिम्

tatpratijñāya vacanaṃ pāṇḍavasya janārdanaḥśinernaptāramāsīnamabhyabhāṣata sātyakim

रथ आरोप्यतां शङ्खश्चक्रं च गदया सहउपासङ्गाश्च शक्त्यश्च सर्वप्रहरणानि च

ratha āropyatāṃ śaṅkhaścakraṃ ca gadayā sahaupāsaṅgāśca śaktyaśca sarvapraharaṇāni ca

दुर्योधनो हि दुष्टात्मा कर्णश्च सहसौबलःन च शत्रुरवज्ञेयः प्राकृतोऽपि बलीयसा

duryodhano hi duṣṭātmā karṇaśca sahasaubalaḥna ca śatruravajñeyaḥ prākṛto'pi balīyasā

ततस्तन्मतमाज्ञाय केशवस्य पुरःसराःप्रसस्रुर्योजयिष्यन्तो रथं चक्रगदाभृतः

tatastanmatamājñāya keśavasya puraḥsarāḥprasasruryojayiṣyanto rathaṃ cakragadābhṛtaḥ

तं दीप्तमिव कालाग्निमाकाशगमिवाध्वगम्चन्द्रसूर्यप्रकाशाभ्यां चक्राभ्यां समलंकृतम्

taṃ dīptamiva kālāgnimākāśagamivādhvagamcandrasūryaprakāśābhyāṃ cakrābhyāṃ samalaṃkṛtam

अर्धचन्द्रैश्च चन्द्रैश्च मत्स्यैः समृगपक्षिभिःपुष्पैश्च विविधैश्चित्रं मणिरत्नैश्च सर्वशः

ardhacandraiśca candraiśca matsyaiḥ samṛgapakṣibhiḥpuṣpaiśca vividhaiścitraṃ maṇiratnaiśca sarvaśaḥ

तरुणादित्यसंकाशं बृहन्तं चारुदर्शनम्मणिहेमविचित्राङ्गं सुध्वजं सुपताकिनम्

taruṇādityasaṃkāśaṃ bṛhantaṃ cārudarśanammaṇihemavicitrāṅgaṃ sudhvajaṃ supatākinam

सूपस्करमनाधृष्यं वैयाघ्रपरिवारणम्यशोघ्नं प्रत्यमित्राणां यदूनां नन्दिवर्धनम्

sūpaskaramanādhṛṣyaṃ vaiyāghraparivāraṇamyaśoghnaṃ pratyamitrāṇāṃ yadūnāṃ nandivardhanam

वाजिभिः सैन्यसुग्रीवमेघपुष्पबलाहकैःस्नातैः संपादयां चक्रुः संपन्नैः सर्वसंपदा

vājibhiḥ sainyasugrīvameghapuṣpabalāhakaiḥsnātaiḥ saṃpādayāṃ cakruḥ saṃpannaiḥ sarvasaṃpadā

महिमानं तु कृष्णस्य भूय एवाभिवर्धयन्सुघोषः पतगेन्द्रेण ध्वजेन युयुजे रथः

mahimānaṃ tu kṛṣṇasya bhūya evābhivardhayansughoṣaḥ patagendreṇa dhvajena yuyuje rathaḥ

तं मेरुशिखरप्रख्यं मेघदुन्दुभिनिस्वनम्आरुरोह रथं शौरिर्विमानमिव पुण्यकृत्

taṃ meruśikharaprakhyaṃ meghadundubhinisvanamāruroha rathaṃ śaurirvimānamiva puṇyakṛt

ततः सात्यकिमारोप्य प्रययौ पुरुषोत्तमःपृथिवीं चान्तरिक्षं च रथघोषेण नादयन्

tataḥ sātyakimāropya prayayau puruṣottamaḥpṛthivīṃ cāntarikṣaṃ ca rathaghoṣeṇa nādayan

व्यपोढाभ्रघनः कालः क्षणेन समपद्यतशिवश्चानुववौ वायुः प्रशान्तमभवद्रजः

vyapoḍhābhraghanaḥ kālaḥ kṣaṇena samapadyataśivaścānuvavau vāyuḥ praśāntamabhavadrajaḥ

प्रदक्षिणानुलोमाश्च मङ्गल्या मृगपक्षिणःप्रयाणे वासुदेवस्य बभूवुरनुयायिनः

pradakṣiṇānulomāśca maṅgalyā mṛgapakṣiṇaḥprayāṇe vāsudevasya babhūvuranuyāyinaḥ

मङ्गल्यार्थपदैः शब्दैरन्ववर्तन्त सर्वशःसारसाः शतपत्राश्च हंसाश्च मधुसूदनम्

maṅgalyārthapadaiḥ śabdairanvavartanta sarvaśaḥsārasāḥ śatapatrāśca haṃsāśca madhusūdanam

मन्त्राहुतिमहाहोमैर्हूयमानश्च पावकःप्रदक्षिणशिखो भूत्वा विधूमः समपद्यत

mantrāhutimahāhomairhūyamānaśca pāvakaḥpradakṣiṇaśikho bhūtvā vidhūmaḥ samapadyata

वसिष्ठो वामदेवश्च भूरिद्युम्नो गयः क्रथःशुक्रनारदवाल्मीका मरुतः कुशिको भृगुः

vasiṣṭho vāmadevaśca bhūridyumno gayaḥ krathaḥśukranāradavālmīkā marutaḥ kuśiko bhṛguḥ

ब्रह्मदेवर्षयश्चैव कृष्णं यदुसुखावहम्प्रदक्षिणमवर्तन्त सहिता वासवानुजम्

brahmadevarṣayaścaiva kṛṣṇaṃ yadusukhāvahampradakṣiṇamavartanta sahitā vāsavānujam

एवमेतैर्महाभागैर्महर्षिगणसाधुभिःपूजितः प्रययौ कृष्णः कुरूणां सदनं प्रति

evametairmahābhāgairmaharṣigaṇasādhubhiḥpūjitaḥ prayayau kṛṣṇaḥ kurūṇāṃ sadanaṃ prati

तं प्रयान्तमनुप्रायात्कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरःभीमसेनार्जुनौ चोभौ माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ

taṃ prayāntamanuprāyātkuntīputro yudhiṣṭhiraḥbhīmasenārjunau cobhau mādrīputrau ca pāṇḍavau

चेकितानश्च विक्रान्तो धृष्टकेतुश्च चेदिपःद्रुपदः काशिराजश्च शिखण्डी च महारथः

cekitānaśca vikrānto dhṛṣṭaketuśca cedipaḥdrupadaḥ kāśirājaśca śikhaṇḍī ca mahārathaḥ

धृष्टद्युम्नः सपुत्रश्च विराटः केकयैः सहसंसाधनार्थं प्रययुः क्षत्रियाः क्षत्रियर्षभम्

dhṛṣṭadyumnaḥ saputraśca virāṭaḥ kekayaiḥ sahasaṃsādhanārthaṃ prayayuḥ kṣatriyāḥ kṣatriyarṣabham

ततोऽनुव्रज्य गोविन्दं धर्मराजो युधिष्ठिरःराज्ञां सकाशे द्युतिमानुवाचेदं वचस्तदा

tato'nuvrajya govindaṃ dharmarājo yudhiṣṭhiraḥrājñāṃ sakāśe dyutimānuvācedaṃ vacastadā

यो नैव कामान्न भयान्न लोभान्नार्थकारणात्अन्यायमनुवर्तेत स्थिरबुद्धिरलोलुपः

yo naiva kāmānna bhayānna lobhānnārthakāraṇātanyāyamanuvarteta sthirabuddhiralolupaḥ

धर्मज्ञो धृतिमान्प्राज्ञः सर्वभूतेषु केशवःईश्वरः सर्वभूतानां देवदेवः प्रतापवान्

dharmajño dhṛtimānprājñaḥ sarvabhūteṣu keśavaḥīśvaraḥ sarvabhūtānāṃ devadevaḥ pratāpavān

तं सर्वगुणसंपन्नं श्रीवत्सकृतलक्षणम्संपरिष्वज्य कौन्तेयः संदेष्टुमुपचक्रमे

taṃ sarvaguṇasaṃpannaṃ śrīvatsakṛtalakṣaṇamsaṃpariṣvajya kaunteyaḥ saṃdeṣṭumupacakrame

या सा बाल्यात्प्रभृत्यस्मान्पर्यवर्धयताबलाउपवासतपःशीला सदा स्वस्त्ययने रता

yā sā bālyātprabhṛtyasmānparyavardhayatābalāupavāsatapaḥśīlā sadā svastyayane ratā

देवतातिथिपूजासु गुरुशुश्रूषणे रतावत्सला प्रियपुत्रा च प्रियास्माकं जनार्दन

devatātithipūjāsu guruśuśrūṣaṇe ratāvatsalā priyaputrā ca priyāsmākaṃ janārdana

सुयोधनभयाद्या नोऽत्रायतामित्रकर्शनमहतो मृत्युसंबाधादुत्तरन्नौरिवार्णवात्

suyodhanabhayādyā no'trāyatāmitrakarśanamahato mṛtyusaṃbādhāduttarannaurivārṇavāt

अस्मत्कृते च सततं यया दुःखानि माधवअनुभूतान्यदुःखार्हा तां स्म पृच्छेरनामयम्

asmatkṛte ca satataṃ yayā duḥkhāni mādhavaanubhūtānyaduḥkhārhā tāṃ sma pṛccheranāmayam

भृशमाश्वासयेश्चैनां पुत्रशोकपरिप्लुताम्अभिवाद्य स्वजेथाश्च पाण्डवान्परिकीर्तयन्

bhṛśamāśvāsayeścaināṃ putraśokapariplutāmabhivādya svajethāśca pāṇḍavānparikīrtayan

ऊढात्प्रभृति दुःखानि श्वशुराणामरिंदमनिकारानतदर्हा च पश्यन्ती दुःखमश्नुते

ūḍhātprabhṛti duḥkhāni śvaśurāṇāmariṃdamanikārānatadarhā ca paśyantī duḥkhamaśnute

अपि जातु स कालः स्यात्कृष्ण दुःखविपर्ययःयदहं मातरं क्लिष्टां सुखे दध्यामरिंदम

api jātu sa kālaḥ syātkṛṣṇa duḥkhaviparyayaḥyadahaṃ mātaraṃ kliṣṭāṃ sukhe dadhyāmariṃdama

प्रव्रजन्तोऽन्वधावत्सा कृपणा पुत्रगृद्धिनीरुदतीमपहायैनामुपगच्छाम यद्वनम्

pravrajanto'nvadhāvatsā kṛpaṇā putragṛddhinīrudatīmapahāyaināmupagacchāma yadvanam

न नूनं म्रियते दुःखैः सा चेज्जीवति केशवतथा पुत्राधिभिर्गाढमार्ता ह्यानर्तसत्कृता

na nūnaṃ mriyate duḥkhaiḥ sā cejjīvati keśavatathā putrādhibhirgāḍhamārtā hyānartasatkṛtā

अभिवाद्या तु सा कृष्ण त्वया मद्वचनाद्विभोधृतराष्ट्रश्च कौरव्यो राजानश्च वयोऽधिकाः

abhivādyā tu sā kṛṣṇa tvayā madvacanādvibhodhṛtarāṣṭraśca kauravyo rājānaśca vayo'dhikāḥ

भीष्मं द्रोणं कृपं चैव महाराजं च बाह्लिकम्द्रौणिं च सोमदत्तं च सर्वांश्च भरतान्पृथक्

bhīṣmaṃ droṇaṃ kṛpaṃ caiva mahārājaṃ ca bāhlikamdrauṇiṃ ca somadattaṃ ca sarvāṃśca bharatānpṛthak

विदुरं च महाप्राज्ञं कुरूणां मन्त्रधारिणम्अगाधबुद्धिं धर्मज्ञं स्वजेथा मधुसूदन

viduraṃ ca mahāprājñaṃ kurūṇāṃ mantradhāriṇamagādhabuddhiṃ dharmajñaṃ svajethā madhusūdana

इत्युक्त्वा केशवं तत्र राजमध्ये युधिष्ठिरःअनुज्ञातो निववृते कृष्णं कृत्वा प्रदक्षिणम्

ityuktvā keśavaṃ tatra rājamadhye yudhiṣṭhiraḥanujñāto nivavṛte kṛṣṇaṃ kṛtvā pradakṣiṇam

व्रजन्नेव तु बीभत्सुः सखायं पुरुषर्षभम्अब्रवीत्परवीरघ्नं दाशार्हमपराजितम्

vrajanneva tu bībhatsuḥ sakhāyaṃ puruṣarṣabhamabravītparavīraghnaṃ dāśārhamaparājitam

यदस्माकं विभो वृत्तं पुरा वै मन्त्रनिश्चयेअर्धराज्यस्य गोविन्द विदितं सर्वराजसु

yadasmākaṃ vibho vṛttaṃ purā vai mantraniścayeardharājyasya govinda viditaṃ sarvarājasu

तच्चेद्दद्यादसङ्गेन सत्कृत्यानवमन्य चप्रियं मे स्यान्महाबाहो मुच्येरन्महतो भयात्

tacceddadyādasaṅgena satkṛtyānavamanya capriyaṃ me syānmahābāho mucyeranmahato bhayāt

अतश्चेदन्यथा कर्ता धार्तराष्ट्रोऽनुपायवित्अन्तं नूनं करिष्यामि क्षत्रियाणां जनार्दन

ataścedanyathā kartā dhārtarāṣṭro'nupāyavitantaṃ nūnaṃ kariṣyāmi kṣatriyāṇāṃ janārdana

एवमुक्ते पाण्डवेन पर्यहृष्यद्वृकोदरःमुहुर्मुहुः क्रोधवशात्प्रावेपत च पाण्डवः

evamukte pāṇḍavena paryahṛṣyadvṛkodaraḥmuhurmuhuḥ krodhavaśātprāvepata ca pāṇḍavaḥ

वेपमानश्च कौन्तेयः प्राक्रोशन्महतो रवान्धनंजयवचः श्रुत्वा हर्षोत्सिक्तमना भृशम्

vepamānaśca kaunteyaḥ prākrośanmahato ravāndhanaṃjayavacaḥ śrutvā harṣotsiktamanā bhṛśam

तस्य तं निनदं श्रुत्वा संप्रावेपन्त धन्विनःवाहनानि च सर्वाणि शकृन्मूत्रं प्रसुस्रुवुः

tasya taṃ ninadaṃ śrutvā saṃprāvepanta dhanvinaḥvāhanāni ca sarvāṇi śakṛnmūtraṃ prasusruvuḥ

इत्युक्त्वा केशवं तत्र तथा चोक्त्वा विनिश्चयम्अनुज्ञातो निववृते परिष्वज्य जनार्दनम्

ityuktvā keśavaṃ tatra tathā coktvā viniścayamanujñāto nivavṛte pariṣvajya janārdanam

तेषु राजसु सर्वेषु निवृत्तेषु जनार्दनःतूर्णमभ्यपतद्धृष्टः सैन्यसुग्रीववाहनः

teṣu rājasu sarveṣu nivṛtteṣu janārdanaḥtūrṇamabhyapataddhṛṣṭaḥ sainyasugrīvavāhanaḥ

ते हया वासुदेवस्य दारुकेण प्रचोदिताःपन्थानमाचेमुरिव ग्रसमाना इवाम्बरम्

te hayā vāsudevasya dārukeṇa pracoditāḥpanthānamācemuriva grasamānā ivāmbaram

अथापश्यन्महाबाहुरृषीनध्वनि केशवःब्राह्म्या श्रिया दीप्यमानान्स्थितानुभयतः पथि

athāpaśyanmahābāhurṛṣīnadhvani keśavaḥbrāhmyā śriyā dīpyamānānsthitānubhayataḥ pathi

सोऽवतीर्य रथात्तूर्णमभिवाद्य जनार्दनःयथावत्तानृषीन्सर्वानभ्यभाषत पूजयन्

so'vatīrya rathāttūrṇamabhivādya janārdanaḥyathāvattānṛṣīnsarvānabhyabhāṣata pūjayan

कच्चिल्लोकेषु कुशलं कच्चिद्धर्मः स्वनुष्ठितःब्राह्मणानां त्रयो वर्णाः कच्चित्तिष्ठन्ति शासने

kaccillokeṣu kuśalaṃ kacciddharmaḥ svanuṣṭhitaḥbrāhmaṇānāṃ trayo varṇāḥ kaccittiṣṭhanti śāsane

तेभ्यः प्रयुज्य तां पूजां प्रोवाच मधुसूदनःभगवन्तः क्व संसिद्धाः का वीथी भवतामिह

tebhyaḥ prayujya tāṃ pūjāṃ provāca madhusūdanaḥbhagavantaḥ kva saṃsiddhāḥ kā vīthī bhavatāmiha

किं वा भगवतां कार्यमहं किं करवाणि वःकेनार्थेनोपसंप्राप्ता भगवन्तो महीतलम्

kiṃ vā bhagavatāṃ kāryamahaṃ kiṃ karavāṇi vaḥkenārthenopasaṃprāptā bhagavanto mahītalam

तमब्रवीज्जामदग्न्य उपेत्य मधुसूदनम्परिष्वज्य च गोविन्दं पुरा सुचरिते सखा

tamabravījjāmadagnya upetya madhusūdanampariṣvajya ca govindaṃ purā sucarite sakhā

देवर्षयः पुण्यकृतो ब्राह्मणाश्च बहुश्रुताःराजर्षयश्च दाशार्ह मानयन्तस्तपस्विनः

devarṣayaḥ puṇyakṛto brāhmaṇāśca bahuśrutāḥrājarṣayaśca dāśārha mānayantastapasvinaḥ

देवासुरस्य द्रष्टारः पुराणस्य महाद्युतेसमेतं पार्थिवं क्षत्रं दिदृक्षन्तश्च सर्वतः

devāsurasya draṣṭāraḥ purāṇasya mahādyutesametaṃ pārthivaṃ kṣatraṃ didṛkṣantaśca sarvataḥ

सभासदश्च राजानस्त्वां च सत्यं जनार्दनएतन्महत्प्रेक्षणीयं द्रष्टुं गच्छाम केशव

sabhāsadaśca rājānastvāṃ ca satyaṃ janārdanaetanmahatprekṣaṇīyaṃ draṣṭuṃ gacchāma keśava

धर्मार्थसहिता वाचः श्रोतुमिच्छाम माधवत्वयोच्यमानाः कुरुषु राजमध्ये परंतप

dharmārthasahitā vācaḥ śrotumicchāma mādhavatvayocyamānāḥ kuruṣu rājamadhye paraṃtapa

भीष्मद्रोणादयश्चैव विदुरश्च महामतिःत्वं च यादवशार्दूल सभायां वै समेष्यथ

bhīṣmadroṇādayaścaiva viduraśca mahāmatiḥtvaṃ ca yādavaśārdūla sabhāyāṃ vai sameṣyatha

तव वाक्यानि दिव्यानि तत्र तेषां च माधवश्रोतुमिच्छाम गोविन्द सत्यानि च शुभानि च

tava vākyāni divyāni tatra teṣāṃ ca mādhavaśrotumicchāma govinda satyāni ca śubhāni ca

आपृष्टोऽसि महाबाहो पुनर्द्रक्ष्यामहे वयम्याह्यविघ्नेन वै वीर द्रक्ष्यामस्त्वां सभागतम्

āpṛṣṭo'si mahābāho punardrakṣyāmahe vayamyāhyavighnena vai vīra drakṣyāmastvāṃ sabhāgatam