Parva.Adhyaya 5.94

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

तस्मिन्नभिहिते वाक्ये केशवेन महात्मनास्तिमिता हृष्टरोमाण आसन्सर्वे सभासदः

tasminnabhihite vākye keśavena mahātmanāstimitā hṛṣṭaromāṇa āsansarve sabhāsadaḥ

कः स्विदुत्तरमेतस्माद्वक्तुमुत्सहते पुमान्इति सर्वे मनोभिस्ते चिन्तयन्ति स्म पार्थिवाः

kaḥ sviduttarametasmādvaktumutsahate pumāniti sarve manobhiste cintayanti sma pārthivāḥ

तथा तेषु च सर्वेषु तूष्णींभूतेषु राजसुजामदग्न्य इदं वाक्यमब्रवीत्कुरुसंसदि

tathā teṣu ca sarveṣu tūṣṇīṃbhūteṣu rājasujāmadagnya idaṃ vākyamabravītkurusaṃsadi

इमामेकोपमां राजञ्शृणु सत्यामशङ्कितःतां श्रुत्वा श्रेय आदत्स्व यदि साध्विति मन्यसे

imāmekopamāṃ rājañśṛṇu satyāmaśaṅkitaḥtāṃ śrutvā śreya ādatsva yadi sādhviti manyase

राजा दम्भोद्भवो नाम सार्वभौमः पुराभवत्अखिलां बुभुजे सर्वां पृथिवीमिति नः श्रुतम्

rājā dambhodbhavo nāma sārvabhaumaḥ purābhavatakhilāṃ bubhuje sarvāṃ pṛthivīmiti naḥ śrutam

स स्म नित्यं निशापाये प्रातरुत्थाय वीर्यवान्ब्राह्मणान्क्षत्रियांश्चैव पृच्छन्नास्ते महारथः

sa sma nityaṃ niśāpāye prātarutthāya vīryavānbrāhmaṇānkṣatriyāṃścaiva pṛcchannāste mahārathaḥ

अस्ति कश्चिद्विशिष्टो वा मद्विधो वा भवेद्युधिशूद्रो वैश्यः क्षत्रियो वा ब्राह्मणो वापि शस्त्रभृत्

asti kaścidviśiṣṭo vā madvidho vā bhavedyudhiśūdro vaiśyaḥ kṣatriyo vā brāhmaṇo vāpi śastrabhṛt

इति ब्रुवन्नन्वचरत्स राजा पृथिवीमिमाम्दर्पेण महता मत्तः कंचिदन्यमचिन्तयन्

iti bruvannanvacaratsa rājā pṛthivīmimāmdarpeṇa mahatā mattaḥ kaṃcidanyamacintayan

तं स्म वैद्या अकृपणा ब्राह्मणाः सर्वतोऽभयाःप्रत्यषेधन्त राजानं श्लाघमानं पुनः पुनः

taṃ sma vaidyā akṛpaṇā brāhmaṇāḥ sarvato'bhayāḥpratyaṣedhanta rājānaṃ ślāghamānaṃ punaḥ punaḥ

प्रतिषिध्यमानोऽप्यसकृत्पृच्छत्येव स वै द्विजान्अभिमानी श्रिया मत्तस्तमूचुर्ब्राह्मणास्तदा

pratiṣidhyamāno'pyasakṛtpṛcchatyeva sa vai dvijānabhimānī śriyā mattastamūcurbrāhmaṇāstadā

तपस्विनो महात्मानो वेदव्रतसमन्विताःउदीर्यमाणं राजानं क्रोधदीप्ता द्विजातयः

tapasvino mahātmāno vedavratasamanvitāḥudīryamāṇaṃ rājānaṃ krodhadīptā dvijātayaḥ

अनेकजननं सख्यं ययोः पुरुषसिंहयोःतयोस्त्वं न समो राजन्भवितासि कदाचन

anekajananaṃ sakhyaṃ yayoḥ puruṣasiṃhayoḥtayostvaṃ na samo rājanbhavitāsi kadācana

एवमुक्तः स राजा तु पुनः पप्रच्छ तान्द्विजान्क्व तौ वीरौ क्वजन्मानौ किंकर्माणौ च कौ च तौ

evamuktaḥ sa rājā tu punaḥ papraccha tāndvijānkva tau vīrau kvajanmānau kiṃkarmāṇau ca kau ca tau

ब्राह्मणा ऊचुःनरो नारायणश्चैव तापसाविति नः श्रुतम्आयातौ मानुषे लोके ताभ्यां युध्यस्व पार्थिव

brāhmaṇā ūcuḥnaro nārāyaṇaścaiva tāpasāviti naḥ śrutamāyātau mānuṣe loke tābhyāṃ yudhyasva pārthiva

श्रूयते तौ महात्मानौ नरनारायणावुभौतपो घोरमनिर्देश्यं तप्येते गन्धमादने

śrūyate tau mahātmānau naranārāyaṇāvubhautapo ghoramanirdeśyaṃ tapyete gandhamādane

राम उवाच · rāma uvāca

स राजा महतीं सेनां योजयित्वा षडङ्गिनीम्अमृष्यमाणः संप्रायाद्यत्र तावपराजितौ

sa rājā mahatīṃ senāṃ yojayitvā ṣaḍaṅginīmamṛṣyamāṇaḥ saṃprāyādyatra tāvaparājitau

स गत्वा विषमं घोरं पर्वतं गन्धमादनम्मृगयाणोऽन्वगच्छत्तौ तापसावपराजितौ

sa gatvā viṣamaṃ ghoraṃ parvataṃ gandhamādanammṛgayāṇo'nvagacchattau tāpasāvaparājitau

तौ दृष्ट्वा क्षुत्पिपासाभ्यां कृशौ धमनिसंततौशीतवातातपैश्चैव कर्शितौ पुरुषोत्तमौअभिगम्योपसंगृह्य पर्यपृच्छदनामयम्

tau dṛṣṭvā kṣutpipāsābhyāṃ kṛśau dhamanisaṃtatauśītavātātapaiścaiva karśitau puruṣottamauabhigamyopasaṃgṛhya paryapṛcchadanāmayam

तमर्चित्वा मूलफलैरासनेनोदकेन चन्यमन्त्रयेतां राजानं किं कार्यं क्रियतामिति

tamarcitvā mūlaphalairāsanenodakena canyamantrayetāṃ rājānaṃ kiṃ kāryaṃ kriyatāmiti

दम्भोद्भव उवाच · dambhodbhava uvāca

बाहुभ्यां मे जिता भूमिर्निहताः सर्वशत्रवःभवद्भ्यां युद्धमाकाङ्क्षन्नुपयातोऽस्मि पर्वतम्आतिथ्यं दीयतामेतत्काङ्क्षितं मे चिरं प्रति

bāhubhyāṃ me jitā bhūmirnihatāḥ sarvaśatravaḥbhavadbhyāṃ yuddhamākāṅkṣannupayāto'smi parvatamātithyaṃ dīyatāmetatkāṅkṣitaṃ me ciraṃ prati

नरनारायणावूचतुःअपेतक्रोधलोभोऽयमाश्रमो राजसत्तमन ह्यस्मिन्नाश्रमे युद्धं कुतः शस्त्रं कुतोऽनृजुःअन्यत्र युद्धमाकाङ्क्ष्व बहवः क्षत्रियाः क्षितौ

naranārāyaṇāvūcatuḥapetakrodhalobho'yamāśramo rājasattamana hyasminnāśrame yuddhaṃ kutaḥ śastraṃ kuto'nṛjuḥanyatra yuddhamākāṅkṣva bahavaḥ kṣatriyāḥ kṣitau

राम उवाच · rāma uvāca

उच्यमानस्तथापि स्म भूय एवाभ्यभाषतपुनः पुनः क्षम्यमाणः सान्त्व्यमानश्च भारतदम्भोद्भवो युद्धमिच्छन्नाह्वयत्येव तापसौ

ucyamānastathāpi sma bhūya evābhyabhāṣatapunaḥ punaḥ kṣamyamāṇaḥ sāntvyamānaśca bhāratadambhodbhavo yuddhamicchannāhvayatyeva tāpasau

ततो नरस्त्विषीकाणां मुष्टिमादाय कौरवअब्रवीदेहि युध्यस्व युद्धकामुक क्षत्रिय

tato narastviṣīkāṇāṃ muṣṭimādāya kauravaabravīdehi yudhyasva yuddhakāmuka kṣatriya

सर्वशस्त्राणि चादत्स्व योजयस्व च वाहिनीम्अहं हि ते विनेष्यामि युद्धश्रद्धामितः परम्

sarvaśastrāṇi cādatsva yojayasva ca vāhinīmahaṃ hi te vineṣyāmi yuddhaśraddhāmitaḥ param

दम्भोद्भव उवाच · dambhodbhava uvāca

यद्येतदस्त्रमस्मासु युक्तं तापस मन्यसेएतेनापि त्वया योत्स्ये युद्धार्थी ह्यहमागतः

yadyetadastramasmāsu yuktaṃ tāpasa manyaseetenāpi tvayā yotsye yuddhārthī hyahamāgataḥ

राम उवाच · rāma uvāca

इत्युक्त्वा शरवर्षेण सर्वतः समवाकिरत्दम्भोद्भवस्तापसं तं जिघांसुः सहसैनिकः

ityuktvā śaravarṣeṇa sarvataḥ samavākiratdambhodbhavastāpasaṃ taṃ jighāṃsuḥ sahasainikaḥ

तस्य तानस्यतो घोरानिषून्परतनुच्छिदःकदर्थीकृत्य स मुनिरिषीकाभिरपानुदत्

tasya tānasyato ghorāniṣūnparatanucchidaḥkadarthīkṛtya sa muniriṣīkābhirapānudat

ततोऽस्मै प्रासृजद्घोरमैषीकमपराजितःअस्त्रमप्रतिसंधेयं तदद्भुतमिवाभवत्

tato'smai prāsṛjadghoramaiṣīkamaparājitaḥastramapratisaṃdheyaṃ tadadbhutamivābhavat

तेषामक्षीणि कर्णांश्च नस्तकांश्चैव माययानिमित्तवेधी स मुनिरिषीकाभिः समर्पयत्

teṣāmakṣīṇi karṇāṃśca nastakāṃścaiva māyayānimittavedhī sa muniriṣīkābhiḥ samarpayat

स दृष्ट्वा श्वेतमाकाशमिषीकाभिः समाचितम्पादयोर्न्यपतद्राजा स्वस्ति मेऽस्त्विति चाब्रवीत्

sa dṛṣṭvā śvetamākāśamiṣīkābhiḥ samācitampādayornyapatadrājā svasti me'stviti cābravīt

तमब्रवीन्नरो राजञ्शरण्यः शरणैषिणाम्ब्रह्मण्यो भव धर्मात्मा मा च स्मैवं पुनः कृथाः

tamabravīnnaro rājañśaraṇyaḥ śaraṇaiṣiṇāmbrahmaṇyo bhava dharmātmā mā ca smaivaṃ punaḥ kṛthāḥ

मा च दर्पसमाविष्टः क्षेप्सीः कांश्चित्कदाचनअल्पीयांसं विशिष्टं वा तत्ते राजन्परं हितम्

mā ca darpasamāviṣṭaḥ kṣepsīḥ kāṃścitkadācanaalpīyāṃsaṃ viśiṣṭaṃ vā tatte rājanparaṃ hitam

कृतप्रज्ञो वीतलोभो निरहंकार आत्मवान्दान्तः क्षान्तो मृदुः क्षेमः प्रजाः पालय पार्थिव

kṛtaprajño vītalobho nirahaṃkāra ātmavāndāntaḥ kṣānto mṛduḥ kṣemaḥ prajāḥ pālaya pārthiva

अनुज्ञातः स्वस्ति गच्छ मैवं भूयः समाचरेःकुशलं ब्राह्मणान्पृच्छेरावयोर्वचनाद्भृशम्

anujñātaḥ svasti gaccha maivaṃ bhūyaḥ samācareḥkuśalaṃ brāhmaṇānpṛccherāvayorvacanādbhṛśam

ततो राजा तयोः पादावभिवाद्य महात्मनोःप्रत्याजगाम स्वपुरं धर्मं चैवाचिनोद्भृशम्

tato rājā tayoḥ pādāvabhivādya mahātmanoḥpratyājagāma svapuraṃ dharmaṃ caivācinodbhṛśam

सुमहच्चापि तत्कर्म यन्नरेण कृतं पुराततो गुणैः सुबहुभिः श्रेष्ठो नारायणोऽभवत्

sumahaccāpi tatkarma yannareṇa kṛtaṃ purātato guṇaiḥ subahubhiḥ śreṣṭho nārāyaṇo'bhavat

तस्माद्यावद्धनुःश्रेष्ठे गाण्डीवेऽस्त्रं न युज्यतेतावत्त्वं मानमुत्सृज्य गच्छ राजन्धनंजयम्

tasmādyāvaddhanuḥśreṣṭhe gāṇḍīve'straṃ na yujyatetāvattvaṃ mānamutsṛjya gaccha rājandhanaṃjayam

काकुदीकं शुकं नाकमक्षिसंतर्जनं तथासंतानं नर्तनं घोरमास्यमोदकमष्टमम्

kākudīkaṃ śukaṃ nākamakṣisaṃtarjanaṃ tathāsaṃtānaṃ nartanaṃ ghoramāsyamodakamaṣṭamam

एतैर्विद्धाः सर्व एव मरणं यान्ति मानवाःउन्मत्ताश्च विचेष्टन्ते नष्टसंज्ञा विचेतसः

etairviddhāḥ sarva eva maraṇaṃ yānti mānavāḥunmattāśca viceṣṭante naṣṭasaṃjñā vicetasaḥ

स्वपन्ते च प्लवन्ते च छर्दयन्ति च मानवाःमूत्रयन्ते च सततं रुदन्ति च हसन्ति च

svapante ca plavante ca chardayanti ca mānavāḥmūtrayante ca satataṃ rudanti ca hasanti ca

असंख्येया गुणाः पार्थे तद्विशिष्टो जनार्दनःत्वमेव भूयो जानासि कुन्तीपुत्रं धनंजयम्

asaṃkhyeyā guṇāḥ pārthe tadviśiṣṭo janārdanaḥtvameva bhūyo jānāsi kuntīputraṃ dhanaṃjayam

नरनारायणौ यौ तौ तावेवार्जुनकेशवौविजानीहि महाराज प्रवीरौ पुरुषर्षभौ

naranārāyaṇau yau tau tāvevārjunakeśavauvijānīhi mahārāja pravīrau puruṣarṣabhau

यद्येतदेवं जानासि न च मामतिशङ्कसेआर्यां मतिं समास्थाय शाम्य भारत पाण्डवैः

yadyetadevaṃ jānāsi na ca māmatiśaṅkaseāryāṃ matiṃ samāsthāya śāmya bhārata pāṇḍavaiḥ

अथ चेन्मन्यसे श्रेयो न मे भेदो भवेदितिप्रशाम्य भरतश्रेष्ठ मा च युद्धे मनः कृथाः

atha cenmanyase śreyo na me bhedo bhaveditipraśāmya bharataśreṣṭha mā ca yuddhe manaḥ kṛthāḥ

भवतां च कुरुश्रेष्ठ कुलं बहुमतं भुवितत्तथैवास्तु भद्रं ते स्वार्थमेवानुचिन्तय

bhavatāṃ ca kuruśreṣṭha kulaṃ bahumataṃ bhuvitattathaivāstu bhadraṃ te svārthamevānucintaya