Parva.Adhyaya 6.112

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

अभिमन्युर्महाराज तव पुत्रमयोधयत्महत्या सेनया युक्तो भीष्महेतोः पराक्रमी

abhimanyurmahārāja tava putramayodhayatmahatyā senayā yukto bhīṣmahetoḥ parākramī

दुर्योधनो रणे कार्ष्णिं नवभिर्नतपर्वभिःआजघान रणे क्रुद्धः पुनश्चैनं त्रिभिः शरैः

duryodhano raṇe kārṣṇiṃ navabhirnataparvabhiḥājaghāna raṇe kruddhaḥ punaścainaṃ tribhiḥ śaraiḥ

तस्य शक्तिं रणे कार्ष्णिर्मृत्योर्घोरामिव स्वसाम्प्रेषयामास संक्रुद्धो दुर्योधनरथं प्रति

tasya śaktiṃ raṇe kārṣṇirmṛtyorghorāmiva svasāmpreṣayāmāsa saṃkruddho duryodhanarathaṃ prati

तामापतन्तीं सहसा घोररूपां विशां पतेद्विधा चिच्छेद ते पुत्रः क्षुरप्रेण महारथः

tāmāpatantīṃ sahasā ghorarūpāṃ viśāṃ patedvidhā ciccheda te putraḥ kṣurapreṇa mahārathaḥ

तां शक्तिं पतितां दृष्ट्वा कार्ष्णिः परमकोपनःदुर्योधनं त्रिभिर्बाणैर्बाह्वोरुरसि चार्पयत्

tāṃ śaktiṃ patitāṃ dṛṣṭvā kārṣṇiḥ paramakopanaḥduryodhanaṃ tribhirbāṇairbāhvorurasi cārpayat

पुनश्चैनं शरैर्घोरैराजघान स्तनान्तरेदशभिर्भरतश्रेष्ठ दुर्योधनममर्षणम्

punaścainaṃ śarairghorairājaghāna stanāntaredaśabhirbharataśreṣṭha duryodhanamamarṣaṇam

तद्युद्धमभवद्घोरं चित्ररूपं च भारतईक्षितृप्रीतिजननं सर्वपार्थिवपूजितम्

tadyuddhamabhavadghoraṃ citrarūpaṃ ca bhārataīkṣitṛprītijananaṃ sarvapārthivapūjitam

भीष्मस्य निधनार्थाय पार्थस्य विजयाय चयुयुधाते रणे वीरौ सौभद्रकुरुपुंगवौ

bhīṣmasya nidhanārthāya pārthasya vijayāya cayuyudhāte raṇe vīrau saubhadrakurupuṃgavau

सात्यकिं रभसं युद्धे द्रौणिर्ब्राह्मणपुंगवःआजघानोरसि क्रुद्धो नाराचेन परंतपः

sātyakiṃ rabhasaṃ yuddhe drauṇirbrāhmaṇapuṃgavaḥājaghānorasi kruddho nārācena paraṃtapaḥ

शैनेयोऽपि गुरोः पुत्रं सर्वमर्मसु भारतअताडयदमेयात्मा नवभिः कङ्कपत्रिभिः

śaineyo'pi guroḥ putraṃ sarvamarmasu bhārataatāḍayadameyātmā navabhiḥ kaṅkapatribhiḥ

अश्वत्थामा तु समरे सात्यकिं नवभिः शरैःत्रिंशता च पुनस्तूर्णं बाह्वोरुरसि चार्पयत्

aśvatthāmā tu samare sātyakiṃ navabhiḥ śaraiḥtriṃśatā ca punastūrṇaṃ bāhvorurasi cārpayat

सोऽतिविद्धो महेष्वासो द्रोणपुत्रेण सात्वतःद्रोणपुत्रं त्रिभिर्बाणैराजघान महायशाः

so'tividdho maheṣvāso droṇaputreṇa sātvataḥdroṇaputraṃ tribhirbāṇairājaghāna mahāyaśāḥ

पौरवो धृष्टकेतुं च शरैरासाद्य संयुगेबहुधा दारयां चक्रे महेष्वासं महारथम्

pauravo dhṛṣṭaketuṃ ca śarairāsādya saṃyugebahudhā dārayāṃ cakre maheṣvāsaṃ mahāratham

तथैव पौरवं युद्धे धृष्टकेतुर्महारथःत्रिंशता निशितैर्बाणैर्विव्याध सुमहाबलः

tathaiva pauravaṃ yuddhe dhṛṣṭaketurmahārathaḥtriṃśatā niśitairbāṇairvivyādha sumahābalaḥ

पौरवस्तु धनुश्छित्त्वा धृष्टकेतोर्महारथःननाद बलवन्नादं विव्याध दशभिः शरैः

pauravastu dhanuśchittvā dhṛṣṭaketormahārathaḥnanāda balavannādaṃ vivyādha daśabhiḥ śaraiḥ

सोऽन्यत्कार्मुकमादाय पौरवं निशितैः शरैःआजघान महाराज त्रिसप्तत्या शिलीमुखैः

so'nyatkārmukamādāya pauravaṃ niśitaiḥ śaraiḥājaghāna mahārāja trisaptatyā śilīmukhaiḥ

तौ तु तत्र महेष्वासौ महामात्रौ महारथौमहता शरवर्षेण परस्परमवर्षताम्

tau tu tatra maheṣvāsau mahāmātrau mahārathaumahatā śaravarṣeṇa parasparamavarṣatām

अन्योन्यस्य धनुश्छित्त्वा हयान्हत्वा च भारतविरथावसियुद्धाय संगतौ तौ महारथौ

anyonyasya dhanuśchittvā hayānhatvā ca bhāratavirathāvasiyuddhāya saṃgatau tau mahārathau

आर्षभे चर्मणी चित्रे शतचन्द्रपरिष्कृतेतारकाशतचित्रौ च निस्त्रिंशौ सुमहाप्रभौ

ārṣabhe carmaṇī citre śatacandrapariṣkṛtetārakāśatacitrau ca nistriṃśau sumahāprabhau

प्रगृह्य विमलौ राजंस्तावन्योन्यमभिद्रुतौवाशितासंगमे यत्तौ सिंहाविव महावने

pragṛhya vimalau rājaṃstāvanyonyamabhidrutauvāśitāsaṃgame yattau siṃhāviva mahāvane

मण्डलानि विचित्राणि गतप्रत्यागतानि चचेरतुर्दर्शयन्तौ च प्रार्थयन्तौ परस्परम्

maṇḍalāni vicitrāṇi gatapratyāgatāni caceraturdarśayantau ca prārthayantau parasparam

पौरवो धृष्टकेतुं तु शङ्खदेशे महासिनाताडयामास संक्रुद्धस्तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत्

pauravo dhṛṣṭaketuṃ tu śaṅkhadeśe mahāsinātāḍayāmāsa saṃkruddhastiṣṭha tiṣṭheti cābravīt

चेदिराजोऽपि समरे पौरवं पुरुषर्षभम्आजघान शिताग्रेण जत्रुदेशे महासिना

cedirājo'pi samare pauravaṃ puruṣarṣabhamājaghāna śitāgreṇa jatrudeśe mahāsinā

तावन्योन्यं महाराज समासाद्य महाहवेअन्योन्यवेगाभिहतौ निपेततुररिंदमौ

tāvanyonyaṃ mahārāja samāsādya mahāhaveanyonyavegābhihatau nipetaturariṃdamau

ततः स्वरथमारोप्य पौरवं तनयस्तवजयत्सेनो रथे राजन्नपोवाह रणाजिरात्

tataḥ svarathamāropya pauravaṃ tanayastavajayatseno rathe rājannapovāha raṇājirāt

धृष्टकेतुं च समरे माद्रीपुत्रः परंतपःअपोवाह रणे राजन्सहदेवः प्रतापवान्

dhṛṣṭaketuṃ ca samare mādrīputraḥ paraṃtapaḥapovāha raṇe rājansahadevaḥ pratāpavān

चित्रसेनः सुशर्माणं विद्ध्वा नवभिराशुगैःपुनर्विव्याध तं षष्ट्या पुनश्च नवभिः शरैः

citrasenaḥ suśarmāṇaṃ viddhvā navabhirāśugaiḥpunarvivyādha taṃ ṣaṣṭyā punaśca navabhiḥ śaraiḥ

सुशर्मा तु रणे क्रुद्धस्तव पुत्रं विशां पतेदशभिर्दशभिश्चैव विव्याध निशितैः शरैः

suśarmā tu raṇe kruddhastava putraṃ viśāṃ patedaśabhirdaśabhiścaiva vivyādha niśitaiḥ śaraiḥ

चित्रसेनश्च तं राजंस्त्रिंशता नतपर्वणाम्आजघान रणे क्रुद्धः स च तं प्रत्यविध्यतभीष्मस्य समरे राजन्यशो मानं च वर्धयन्

citrasenaśca taṃ rājaṃstriṃśatā nataparvaṇāmājaghāna raṇe kruddhaḥ sa ca taṃ pratyavidhyatabhīṣmasya samare rājanyaśo mānaṃ ca vardhayan

सौभद्रो राजपुत्रं तु बृहद्बलमयोधयत्आर्जुनिं कोसलेन्द्रस्तु विद्ध्वा पञ्चभिरायसैःपुनर्विव्याध विंशत्या शरैः संनतपर्वभिः

saubhadro rājaputraṃ tu bṛhadbalamayodhayatārjuniṃ kosalendrastu viddhvā pañcabhirāyasaiḥpunarvivyādha viṃśatyā śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ

बृहद्बलं च सौभद्रो विद्ध्वा नवभिरायसैःनाकम्पयत संग्रामे विव्याध च पुनः पुनः

bṛhadbalaṃ ca saubhadro viddhvā navabhirāyasaiḥnākampayata saṃgrāme vivyādha ca punaḥ punaḥ

कौसल्यस्य पुनश्चापि धनुश्चिच्छेद फाल्गुणिःआजघान शरैश्चैव त्रिंशता कङ्कपत्रिभिः

kausalyasya punaścāpi dhanuściccheda phālguṇiḥājaghāna śaraiścaiva triṃśatā kaṅkapatribhiḥ

सोऽन्यत्कार्मुकमादाय राजपुत्रो बृहद्बलःफाल्गुनिं समरे क्रुद्धो विव्याध बहुभिः शरैः

so'nyatkārmukamādāya rājaputro bṛhadbalaḥphālguniṃ samare kruddho vivyādha bahubhiḥ śaraiḥ

तयोर्युद्धं समभवद्भीष्महेतोः परंतपसंरब्धयोर्महाराज समरे चित्रयोधिनोःयथा देवासुरे युद्धे मयवासवयोरभूत्

tayoryuddhaṃ samabhavadbhīṣmahetoḥ paraṃtapasaṃrabdhayormahārāja samare citrayodhinoḥyathā devāsure yuddhe mayavāsavayorabhūt

भीमसेनो गजानीकं योधयन्बह्वशोभतयथा शक्रो वज्रपाणिर्दारयन्पर्वतोत्तमान्

bhīmaseno gajānīkaṃ yodhayanbahvaśobhatayathā śakro vajrapāṇirdārayanparvatottamān

ते वध्यमाना भीमेन मातङ्गा गिरिसंनिभाःनिपेतुरुर्व्यां सहिता नादयन्तो वसुंधराम्

te vadhyamānā bhīmena mātaṅgā girisaṃnibhāḥnipetururvyāṃ sahitā nādayanto vasuṃdharām

गिरिमात्रा हि ते नागा भिन्नाञ्जनचयोपमाःविरेजुर्वसुधां प्राप्य विकीर्णा इव पर्वताः

girimātrā hi te nāgā bhinnāñjanacayopamāḥvirejurvasudhāṃ prāpya vikīrṇā iva parvatāḥ

युधिष्ठिरो महेष्वासो मद्रराजानमाहवेमहत्या सेनया गुप्तं पीडयामास संगतः

yudhiṣṭhiro maheṣvāso madrarājānamāhavemahatyā senayā guptaṃ pīḍayāmāsa saṃgataḥ

मद्रेश्वरश्च समरे धर्मपुत्रं महारथम्पीडयामास संरब्धो भीष्महेतोः पराक्रमी

madreśvaraśca samare dharmaputraṃ mahārathampīḍayāmāsa saṃrabdho bhīṣmahetoḥ parākramī

विराटं सैन्धवो राजा विद्ध्वा संनतपर्वभिःनवभिः सायकैस्तीक्ष्णैस्त्रिंशता पुनरर्दयत्

virāṭaṃ saindhavo rājā viddhvā saṃnataparvabhiḥnavabhiḥ sāyakaistīkṣṇaistriṃśatā punarardayat

विराटश्च महाराज सैन्धवं वाहिनीमुखेत्रिंशता निशितैर्बाणैराजघान स्तनान्तरे

virāṭaśca mahārāja saindhavaṃ vāhinīmukhetriṃśatā niśitairbāṇairājaghāna stanāntare

चित्रकार्मुकनिस्त्रिंशौ चित्रवर्मायुधध्वजौरेजतुश्चित्ररूपौ तौ संग्रामे मत्स्यसैन्धवौ

citrakārmukanistriṃśau citravarmāyudhadhvajaurejatuścitrarūpau tau saṃgrāme matsyasaindhavau

द्रोणः पाञ्चालपुत्रेण समागम्य महारणेमहासमुदयं चक्रे शरैः संनतपर्वभिः

droṇaḥ pāñcālaputreṇa samāgamya mahāraṇemahāsamudayaṃ cakre śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ

ततो द्रोणो महाराज पार्षतस्य महद्धनुःछित्त्वा पञ्चाशतेषूणां पार्षतं समविध्यत

tato droṇo mahārāja pārṣatasya mahaddhanuḥchittvā pañcāśateṣūṇāṃ pārṣataṃ samavidhyata

सोऽन्यत्कार्मुकमादाय पार्षतः परवीरहाद्रोणस्य मिषतो युद्धे प्रेषयामास सायकान्

so'nyatkārmukamādāya pārṣataḥ paravīrahādroṇasya miṣato yuddhe preṣayāmāsa sāyakān

ताञ्शराञ्शरसंघैस्तु संनिवार्य महारथःद्रोणो द्रुपदपुत्राय प्राहिणोत्पञ्च सायकान्

tāñśarāñśarasaṃghaistu saṃnivārya mahārathaḥdroṇo drupadaputrāya prāhiṇotpañca sāyakān

तस्य क्रुद्धो महाराज पार्षतः परवीरहाद्रोणाय चिक्षेप गदां यमदण्डोपमां रणे

tasya kruddho mahārāja pārṣataḥ paravīrahādroṇāya cikṣepa gadāṃ yamadaṇḍopamāṃ raṇe

तामापतन्तीं सहसा हेमपट्टविभूषिताम्शरैः पञ्चाशता द्रोणो वारयामास संयुगे

tāmāpatantīṃ sahasā hemapaṭṭavibhūṣitāmśaraiḥ pañcāśatā droṇo vārayāmāsa saṃyuge

सा छिन्ना बहुधा राजन्द्रोणचापच्युतैः शरैःचूर्णीकृता विशीर्यन्ती पपात वसुधातले

sā chinnā bahudhā rājandroṇacāpacyutaiḥ śaraiḥcūrṇīkṛtā viśīryantī papāta vasudhātale

गदां विनिहतां दृष्ट्वा पार्षतः शत्रुसूदनःद्रोणाय शक्तिं चिक्षेप सर्वपारशवीं शुभाम्

gadāṃ vinihatāṃ dṛṣṭvā pārṣataḥ śatrusūdanaḥdroṇāya śaktiṃ cikṣepa sarvapāraśavīṃ śubhām

तां द्रोणो नवभिर्बाणैश्चिच्छेद युधि भारतपार्षतं च महेष्वासं पीडयामास संयुगे

tāṃ droṇo navabhirbāṇaiściccheda yudhi bhāratapārṣataṃ ca maheṣvāsaṃ pīḍayāmāsa saṃyuge

एवमेतन्महद्युद्धं द्रोणपार्षतयोरभूत्भीष्मं प्रति महाराज घोररूपं भयानकम्

evametanmahadyuddhaṃ droṇapārṣatayorabhūtbhīṣmaṃ prati mahārāja ghorarūpaṃ bhayānakam

अर्जुनः प्राप्य गाङ्गेयं पीडयन्निशितैः शरैःअभ्यद्रवत संयत्तं वने मत्तमिव द्विपम्

arjunaḥ prāpya gāṅgeyaṃ pīḍayanniśitaiḥ śaraiḥabhyadravata saṃyattaṃ vane mattamiva dvipam

प्रत्युद्ययौ च तं पार्थं भगदत्तः प्रतापवान्त्रिधा भिन्नेन नागेन मदान्धेन महाबलः

pratyudyayau ca taṃ pārthaṃ bhagadattaḥ pratāpavāntridhā bhinnena nāgena madāndhena mahābalaḥ

तमापतन्तं सहसा महेन्द्रगजसंनिभम्परं यत्नं समास्थाय बीभत्सुः प्रत्यपद्यत

tamāpatantaṃ sahasā mahendragajasaṃnibhamparaṃ yatnaṃ samāsthāya bībhatsuḥ pratyapadyata

ततो गजगतो राजा भगदत्तः प्रतापवान्अर्जुनं शरवर्षेण वारयामास संयुगे

tato gajagato rājā bhagadattaḥ pratāpavānarjunaṃ śaravarṣeṇa vārayāmāsa saṃyuge

अर्जुनस्तु रणे नागमायान्तं रजतोपमम्विमलैरायसैस्तीक्ष्णैरविध्यत महारणे

arjunastu raṇe nāgamāyāntaṃ rajatopamamvimalairāyasaistīkṣṇairavidhyata mahāraṇe

शिखण्डिनं च कौन्तेयो याहि याहीत्यचोदयत्भीष्मं प्रति महाराज जह्येनमिति चाब्रवीत्

śikhaṇḍinaṃ ca kaunteyo yāhi yāhītyacodayatbhīṣmaṃ prati mahārāja jahyenamiti cābravīt

प्राग्ज्योतिषस्ततो हित्वा पाण्डवं पाण्डुपूर्वजप्रययौ त्वरितो राजन्द्रुपदस्य रथं प्रति

prāgjyotiṣastato hitvā pāṇḍavaṃ pāṇḍupūrvajaprayayau tvarito rājandrupadasya rathaṃ prati

ततोऽर्जुनो महाराज भीष्ममभ्यद्रवद्द्रुतम्शिखण्डिनं पुरस्कृत्य ततो युद्धमवर्तत

tato'rjuno mahārāja bhīṣmamabhyadravaddrutamśikhaṇḍinaṃ puraskṛtya tato yuddhamavartata

ततस्ते तावकाः शूराः पाण्डवं रभसं रणेसर्वेऽभ्यधावन्क्रोशन्तस्तदद्भुतमिवाभवत्

tataste tāvakāḥ śūrāḥ pāṇḍavaṃ rabhasaṃ raṇesarve'bhyadhāvankrośantastadadbhutamivābhavat

नानाविधान्यनीकानि पुत्राणां ते जनाधिपअर्जुनो व्यधमत्काले दिवीवाभ्राणि मारुतः

nānāvidhānyanīkāni putrāṇāṃ te janādhipaarjuno vyadhamatkāle divīvābhrāṇi mārutaḥ

शिखण्डी तु समासाद्य भरतानां पितामहम्इषुभिस्तूर्णमव्यग्रो बहुभिः स समाचिनोत्

śikhaṇḍī tu samāsādya bharatānāṃ pitāmahamiṣubhistūrṇamavyagro bahubhiḥ sa samācinot

सोमकांश्च रणे भीष्मो जघ्ने पार्थपदानुगान्न्यवारयत सैन्यं च पाण्डवानां महारथः

somakāṃśca raṇe bhīṣmo jaghne pārthapadānugānnyavārayata sainyaṃ ca pāṇḍavānāṃ mahārathaḥ

रथाग्न्यगारश्चापार्चिरसिशक्तिगदेन्धनःशरसंघमहाज्वालः क्षत्रियान्समरेऽदहत्

rathāgnyagāraścāpārcirasiśaktigadendhanaḥśarasaṃghamahājvālaḥ kṣatriyānsamare'dahat

यथा हि सुमहानग्निः कक्षे चरति सानिलःतथा जज्वाल भीष्मोऽपि दिव्यान्यस्त्राण्युदीरयन्

yathā hi sumahānagniḥ kakṣe carati sānilaḥtathā jajvāla bhīṣmo'pi divyānyastrāṇyudīrayan

सुवर्णपुङ्खैरिषुभिः शितैः संनतपर्वभिःनादयन्स दिशो भीष्मः प्रदिशश्च महायशाः

suvarṇapuṅkhairiṣubhiḥ śitaiḥ saṃnataparvabhiḥnādayansa diśo bhīṣmaḥ pradiśaśca mahāyaśāḥ

पातयन्रथिनो राजन्गजांश्च सह सादिभिःमुण्डतालवनानीव चकार स रथव्रजान्

pātayanrathino rājangajāṃśca saha sādibhiḥmuṇḍatālavanānīva cakāra sa rathavrajān

निर्मनुष्यान्रथान्राजन्गजानश्वांश्च संयुगेचकार स तदा भीष्मः सर्वशस्त्रभृतां वरः

nirmanuṣyānrathānrājangajānaśvāṃśca saṃyugecakāra sa tadā bhīṣmaḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ

तस्य ज्यातलनिर्घोषं विस्फूर्जितमिवाशनेःनिशम्य सर्वतो राजन्समकम्पन्त सैनिकाः

tasya jyātalanirghoṣaṃ visphūrjitamivāśaneḥniśamya sarvato rājansamakampanta sainikāḥ

अमोघा ह्यपतन्बाणाः पितुस्ते मनुजेश्वरनासज्जन्त शरीरेषु भीष्मचापच्युताः शराः

amoghā hyapatanbāṇāḥ pituste manujeśvaranāsajjanta śarīreṣu bhīṣmacāpacyutāḥ śarāḥ

निर्मनुष्यान्रथान्राजन्सुयुक्ताञ्जवनैर्हयैःवातायमानान्पश्याम ह्रियमाणान्विशां पते

nirmanuṣyānrathānrājansuyuktāñjavanairhayaiḥvātāyamānānpaśyāma hriyamāṇānviśāṃ pate

चेदिकाशिकरूषाणां सहस्राणि चतुर्दशमहारथाः समाख्याताः कुलपुत्रास्तनुत्यजः

cedikāśikarūṣāṇāṃ sahasrāṇi caturdaśamahārathāḥ samākhyātāḥ kulaputrāstanutyajaḥ

अपरावर्तिनः शूराः सुवर्णविकृतध्वजाःसंग्रामे भीष्ममासाद्य सवाजिरथकुञ्जराःजग्मुस्ते परलोकाय व्यादितास्यमिवान्तकम्

aparāvartinaḥ śūrāḥ suvarṇavikṛtadhvajāḥsaṃgrāme bhīṣmamāsādya savājirathakuñjarāḥjagmuste paralokāya vyāditāsyamivāntakam

न तत्रासीन्महाराज सोमकानां महारथःयः संप्राप्य रणे भीष्मं जीविते स्म मनो दधे

na tatrāsīnmahārāja somakānāṃ mahārathaḥyaḥ saṃprāpya raṇe bhīṣmaṃ jīvite sma mano dadhe

तांश्च सर्वान्रणे योधान्प्रेतराजपुरं प्रतिनीतानमन्यन्त जना दृष्ट्वा भीष्मस्य विक्रमम्

tāṃśca sarvānraṇe yodhānpretarājapuraṃ pratinītānamanyanta janā dṛṣṭvā bhīṣmasya vikramam

न कश्चिदेनं समरे प्रत्युद्याति महारथःऋते पाण्डुसुतं वीरं श्वेताश्वं कृष्णसारथिम्शिखण्डिनं च समरे पाञ्चाल्यममितौजसम्

na kaścidenaṃ samare pratyudyāti mahārathaḥṛte pāṇḍusutaṃ vīraṃ śvetāśvaṃ kṛṣṇasārathimśikhaṇḍinaṃ ca samare pāñcālyamamitaujasam

शिखण्डी तु रणे भीष्ममासाद्य भरतर्षभदशभिर्दशभिर्बाणैराजघान महाहवे

śikhaṇḍī tu raṇe bhīṣmamāsādya bharatarṣabhadaśabhirdaśabhirbāṇairājaghāna mahāhave

शिखण्डिनं तु गाङ्गेयः क्रोधदीप्तेन चक्षुषाअवैक्षत कटाक्षेण निर्दहन्निव भारत

śikhaṇḍinaṃ tu gāṅgeyaḥ krodhadīptena cakṣuṣāavaikṣata kaṭākṣeṇa nirdahanniva bhārata

स्त्रीत्वं तत्संस्मरन्राजन्सर्वलोकस्य पश्यतःन जघान रणे भीष्मः स च तं नावबुद्धवान्

strītvaṃ tatsaṃsmaranrājansarvalokasya paśyataḥna jaghāna raṇe bhīṣmaḥ sa ca taṃ nāvabuddhavān

अर्जुनस्तु महाराज शिखण्डिनमभाषतअभित्वरस्व त्वरितो जहि चैनं पितामहम्

arjunastu mahārāja śikhaṇḍinamabhāṣataabhitvarasva tvarito jahi cainaṃ pitāmaham

किं ते विवक्षया वीर जहि भीष्मं महारथम्न ह्यन्यमनुपश्यामि कंचिद्यौधिष्ठिरे बले

kiṃ te vivakṣayā vīra jahi bhīṣmaṃ mahārathamna hyanyamanupaśyāmi kaṃcidyaudhiṣṭhire bale

यः शक्तः समरे भीष्मं योधयेत पितामहम्ऋते त्वां पुरुषव्याघ्र सत्यमेतद्ब्रवीमि ते

yaḥ śaktaḥ samare bhīṣmaṃ yodhayeta pitāmahamṛte tvāṃ puruṣavyāghra satyametadbravīmi te

एवमुक्तस्तु पार्थेन शिखण्डी भरतर्षभशरैर्नानाविधैस्तूर्णं पितामहमुपाद्रवत्

evamuktastu pārthena śikhaṇḍī bharatarṣabhaśarairnānāvidhaistūrṇaṃ pitāmahamupādravat

अचिन्तयित्वा तान्बाणान्पिता देवव्रतस्तवअर्जुनं समरे क्रुद्धं वारयामास सायकैः

acintayitvā tānbāṇānpitā devavratastavaarjunaṃ samare kruddhaṃ vārayāmāsa sāyakaiḥ

तथैव च चमूं सर्वां पाण्डवानां महारथःअप्रैषीत्समरे तीक्ष्णैः परलोकाय मारिष

tathaiva ca camūṃ sarvāṃ pāṇḍavānāṃ mahārathaḥapraiṣītsamare tīkṣṇaiḥ paralokāya māriṣa

तथैव पाण्डवा राजन्सैन्येन महता वृताःभीष्मं प्रच्छादयामासुर्मेघा इव दिवाकरम्

tathaiva pāṇḍavā rājansainyena mahatā vṛtāḥbhīṣmaṃ pracchādayāmāsurmeghā iva divākaram

स समन्तात्परिवृतो भारतो भरतर्षभनिर्ददाह रणे शूरान्वनं वह्निरिव ज्वलन्

sa samantātparivṛto bhārato bharatarṣabhanirdadāha raṇe śūrānvanaṃ vahniriva jvalan

तत्राद्भुतमपश्याम तव पुत्रस्य पौरुषम्अयोधयत यत्पार्थं जुगोप च यतव्रतम्

tatrādbhutamapaśyāma tava putrasya pauruṣamayodhayata yatpārthaṃ jugopa ca yatavratam

कर्मणा तेन समरे तव पुत्रस्य धन्विनःदुःशासनस्य तुतुषुः सर्वे लोका महात्मनः

karmaṇā tena samare tava putrasya dhanvinaḥduḥśāsanasya tutuṣuḥ sarve lokā mahātmanaḥ

यदेकः समरे पार्थान्सानुगान्समयोधयत्न चैनं पाण्डवा युद्धे वारयामासुरुल्बणम्

yadekaḥ samare pārthānsānugānsamayodhayatna cainaṃ pāṇḍavā yuddhe vārayāmāsurulbaṇam

दुःशासनेन समरे रथिनो विरथीकृताःसादिनश्च महाराज दन्तिनश्च महाबलाः

duḥśāsanena samare rathino virathīkṛtāḥsādinaśca mahārāja dantinaśca mahābalāḥ

विनिर्भिन्नाः शरैस्तीक्ष्णैर्निपेतुर्धरणीतलेशरातुरास्तथैवान्ये दन्तिनो विद्रुता दिशः

vinirbhinnāḥ śaraistīkṣṇairnipeturdharaṇītaleśarāturāstathaivānye dantino vidrutā diśaḥ

यथाग्निरिन्धनं प्राप्य ज्वलेद्दीप्तार्चिरुल्बणःतथा जज्वाल पुत्रस्ते पाण्डवान्वै विनिर्दहन्

yathāgnirindhanaṃ prāpya jvaleddīptārcirulbaṇaḥtathā jajvāla putraste pāṇḍavānvai vinirdahan

तं भारतमहामात्रं पाण्डवानां महारथःजेतुं नोत्सहते कश्चिन्नाप्युद्यातुं कथंचनऋते महेन्द्रतनयं श्वेताश्वं कृष्णसारथिम्

taṃ bhāratamahāmātraṃ pāṇḍavānāṃ mahārathaḥjetuṃ notsahate kaścinnāpyudyātuṃ kathaṃcanaṛte mahendratanayaṃ śvetāśvaṃ kṛṣṇasārathim

स हि तं समरे राजन्विजित्य विजयोऽर्जुनःभीष्ममेवाभिदुद्राव सर्वसैन्यस्य पश्यतः

sa hi taṃ samare rājanvijitya vijayo'rjunaḥbhīṣmamevābhidudrāva sarvasainyasya paśyataḥ

विजितस्तव पुत्रोऽपि भीष्मबाहुव्यपाश्रयःपुनः पुनः समाश्वस्य प्रायुध्यत रणोत्कटःअर्जुनं च रणे राजन्योधयन्स व्यराजत

vijitastava putro'pi bhīṣmabāhuvyapāśrayaḥpunaḥ punaḥ samāśvasya prāyudhyata raṇotkaṭaḥarjunaṃ ca raṇe rājanyodhayansa vyarājata

शिखण्डी तु रणे राजन्विव्याधैव पितामहम्शरैरशनिसंस्पर्शैस्तथा सर्पविषोपमैः

śikhaṇḍī tu raṇe rājanvivyādhaiva pitāmahamśarairaśanisaṃsparśaistathā sarpaviṣopamaiḥ

न च तेऽस्य रुजं चक्रुः पितुस्तव जनेश्वरस्मयमानश्च गाङ्गेयस्तान्बाणाञ्जगृहे तदा

na ca te'sya rujaṃ cakruḥ pitustava janeśvarasmayamānaśca gāṅgeyastānbāṇāñjagṛhe tadā

उष्णार्तो हि नरो यद्वज्जलधाराः प्रतीच्छतितथा जग्राह गाङ्गेयः शरधाराः शिखण्डिनः

uṣṇārto hi naro yadvajjaladhārāḥ pratīcchatitathā jagrāha gāṅgeyaḥ śaradhārāḥ śikhaṇḍinaḥ

तं क्षत्रिया महाराज ददृशुर्घोरमाहवेभीष्मं दहन्तं सैन्यानि पाण्डवानां महात्मनाम्

taṃ kṣatriyā mahārāja dadṛśurghoramāhavebhīṣmaṃ dahantaṃ sainyāni pāṇḍavānāṃ mahātmanām

ततोऽब्रवीत्तव सुतः सर्वसैन्यानि मारिषअभिद्रवत संग्रामे फल्गुनं सर्वतो रथैः

tato'bravīttava sutaḥ sarvasainyāni māriṣaabhidravata saṃgrāme phalgunaṃ sarvato rathaiḥ

भीष्मो वः समरे सर्वान्पालयिष्यति धर्मवित्ते भयं सुमहत्त्यक्त्वा पाण्डवान्प्रतियुध्यत

bhīṣmo vaḥ samare sarvānpālayiṣyati dharmavitte bhayaṃ sumahattyaktvā pāṇḍavānpratiyudhyata

एष तालेन दीप्तेन भीष्मस्तिष्ठति पालयन्सर्वेषां धार्तराष्ट्राणां रणे शर्म च वर्म च

eṣa tālena dīptena bhīṣmastiṣṭhati pālayansarveṣāṃ dhārtarāṣṭrāṇāṃ raṇe śarma ca varma ca

त्रिदशापि समुद्युक्ता नालं भीष्मं समासितुम्किमु पार्था महात्मानं मर्त्यभूतास्तथाबलाःतस्माद्द्रवत हे योधाः फल्गुनं प्राप्य संयुगे

tridaśāpi samudyuktā nālaṃ bhīṣmaṃ samāsitumkimu pārthā mahātmānaṃ martyabhūtāstathābalāḥtasmāddravata he yodhāḥ phalgunaṃ prāpya saṃyuge

अहमद्य रणे यत्तो योधयिष्यामि फल्गुनम्सहितः सर्वतो यत्तैर्भवद्भिर्वसुधाधिपाः

ahamadya raṇe yatto yodhayiṣyāmi phalgunamsahitaḥ sarvato yattairbhavadbhirvasudhādhipāḥ

तच्छ्रुत्वा तु वचो राजंस्तव पुत्रस्य धन्विनःअर्जुनं प्रति संयत्ता बलवन्तो महारथाः

tacchrutvā tu vaco rājaṃstava putrasya dhanvinaḥarjunaṃ prati saṃyattā balavanto mahārathāḥ

ते विदेहाः कलिङ्गाश्च दाशेरकगणैः सहअभिपेतुर्निषादाश्च सौवीराश्च महारणे

te videhāḥ kaliṅgāśca dāśerakagaṇaiḥ sahaabhipeturniṣādāśca sauvīrāśca mahāraṇe

बाह्लिका दरदाश्चैव प्राच्योदीच्याश्च मालवाःअभीषाहाः शूरसेनाः शिबयोऽथ वसातयः

bāhlikā daradāścaiva prācyodīcyāśca mālavāḥabhīṣāhāḥ śūrasenāḥ śibayo'tha vasātayaḥ

शाल्वाश्रयास्त्रिगर्ताश्च अम्बष्ठाः केकयैः सहअभिपेतू रणे पार्थं पतंगा इव पावकम्

śālvāśrayāstrigartāśca ambaṣṭhāḥ kekayaiḥ sahaabhipetū raṇe pārthaṃ pataṃgā iva pāvakam

स तान्सर्वान्सहानीकान्महाराज महारथान्दिव्यान्यस्त्राणि संचिन्त्य प्रसंधाय धनंजयः

sa tānsarvānsahānīkānmahārāja mahārathāndivyānyastrāṇi saṃcintya prasaṃdhāya dhanaṃjayaḥ

स तैरस्त्रैर्महावेगैर्ददाहाशु महाबलःशरप्रतापैर्बीभत्सुः पतंगानिव पावकः

sa tairastrairmahāvegairdadāhāśu mahābalaḥśarapratāpairbībhatsuḥ pataṃgāniva pāvakaḥ

तस्य बाणसहस्राणि सृजतो दृढधन्विनःदीप्यमानमिवाकाशे गाण्डीवं समदृश्यत

tasya bāṇasahasrāṇi sṛjato dṛḍhadhanvinaḥdīpyamānamivākāśe gāṇḍīvaṃ samadṛśyata

ते शरार्ता महाराज विप्रकीर्णरथध्वजाःनाभ्यवर्तन्त राजानः सहिता वानरध्वजम्

te śarārtā mahārāja viprakīrṇarathadhvajāḥnābhyavartanta rājānaḥ sahitā vānaradhvajam

सध्वजा रथिनः पेतुर्हयारोहा हयैः सहगजाः सह गजारोहैः किरीटिशरताडिताः

sadhvajā rathinaḥ peturhayārohā hayaiḥ sahagajāḥ saha gajārohaiḥ kirīṭiśaratāḍitāḥ

ततोऽर्जुनभुजोत्सृष्टैरावृतासीद्वसुंधराविद्रवद्भिश्च बहुधा बलै राज्ञां समन्ततः

tato'rjunabhujotsṛṣṭairāvṛtāsīdvasuṃdharāvidravadbhiśca bahudhā balai rājñāṃ samantataḥ

अथ पार्थो महाबाहुर्द्रावयित्वा वरूथिनीम्दुःशासनाय समरे प्रेषयामास सायकान्

atha pārtho mahābāhurdrāvayitvā varūthinīmduḥśāsanāya samare preṣayāmāsa sāyakān

ते तु भित्त्वा तव सुतं दुःशासनमयोमुखाःधरणीं विविशुः सर्वे वल्मीकमिव पन्नगाःहयांश्चास्य ततो जघ्ने सारथिं च न्यपातयत्

te tu bhittvā tava sutaṃ duḥśāsanamayomukhāḥdharaṇīṃ viviśuḥ sarve valmīkamiva pannagāḥhayāṃścāsya tato jaghne sārathiṃ ca nyapātayat

विविंशतिं च विंशत्या विरथं कृतवान्प्रभोआजघान भृशं चैव पञ्चभिर्नतपर्वभिः

viviṃśatiṃ ca viṃśatyā virathaṃ kṛtavānprabhoājaghāna bhṛśaṃ caiva pañcabhirnataparvabhiḥ

कृपं शल्यं विकर्णं च विद्ध्वा बहुभिरायसैःचकार विरथांश्चैव कौन्तेयः श्वेतवाहनः

kṛpaṃ śalyaṃ vikarṇaṃ ca viddhvā bahubhirāyasaiḥcakāra virathāṃścaiva kaunteyaḥ śvetavāhanaḥ

एवं ते विरथाः पञ्च कृपः शल्यश्च मारिषदुःशासनो विकर्णश्च तथैव च विविंशतिःसंप्राद्रवन्त समरे निर्जिताः सव्यसाचिना

evaṃ te virathāḥ pañca kṛpaḥ śalyaśca māriṣaduḥśāsano vikarṇaśca tathaiva ca viviṃśatiḥsaṃprādravanta samare nirjitāḥ savyasācinā

पूर्वाह्णे तु तथा राजन्पराजित्य महारथान्प्रजज्वाल रणे पार्थो विधूम इव पावकः

pūrvāhṇe tu tathā rājanparājitya mahārathānprajajvāla raṇe pārtho vidhūma iva pāvakaḥ

तथैव शरवर्षेण भास्करो रश्मिवानिवअन्यानपि महाराज पातयामास पार्थिवान्

tathaiva śaravarṣeṇa bhāskaro raśmivānivaanyānapi mahārāja pātayāmāsa pārthivān

पराङ्मुखीकृत्य तदा शरवर्षैर्महारथान्प्रावर्तयत संग्रामे शोणितोदां महानदीम्मध्येन कुरुसैन्यानां पाण्डवानां च भारत

parāṅmukhīkṛtya tadā śaravarṣairmahārathānprāvartayata saṃgrāme śoṇitodāṃ mahānadīmmadhyena kurusainyānāṃ pāṇḍavānāṃ ca bhārata

गजाश्च रथसंघाश्च बहुधा रथिभिर्हताःरथाश्च निहता नागैर्नागा हयपदातिभिः

gajāśca rathasaṃghāśca bahudhā rathibhirhatāḥrathāśca nihatā nāgairnāgā hayapadātibhiḥ

अन्तरा छिध्यमानानि शरीराणि शिरांसि चनिपेतुर्दिक्षु सर्वासु गजाश्वरथयोधिनाम्

antarā chidhyamānāni śarīrāṇi śirāṃsi canipeturdikṣu sarvāsu gajāśvarathayodhinām

छन्नमायोधनं रेजे कुण्डलाङ्गदधारिभिःपतितैः पात्यमानैश्च राजपुत्रैर्महारथैः

channamāyodhanaṃ reje kuṇḍalāṅgadadhāribhiḥpatitaiḥ pātyamānaiśca rājaputrairmahārathaiḥ

रथनेमिनिकृत्ताश्च गजैश्चैवावपोथिताःपादाताश्चाप्यदृश्यन्त साश्वाः सहयसादिनः

rathaneminikṛttāśca gajaiścaivāvapothitāḥpādātāścāpyadṛśyanta sāśvāḥ sahayasādinaḥ

गजाश्वरथसंघाश्च परिपेतुः समन्ततःविशीर्णाश्च रथा भूमौ भग्नचक्रयुगध्वजाः

gajāśvarathasaṃghāśca paripetuḥ samantataḥviśīrṇāśca rathā bhūmau bhagnacakrayugadhvajāḥ

तद्गजाश्वरथौघानां रुधिरेण समुक्षितम्छन्नमायोधनं रेजे रक्ताभ्रमिव शारदम्

tadgajāśvarathaughānāṃ rudhireṇa samukṣitamchannamāyodhanaṃ reje raktābhramiva śāradam

श्वानः काकाश्च गृध्राश्च वृका गोमायुभिः सहप्रणेदुर्भक्ष्यमासाद्य विकृताश्च मृगद्विजाः

śvānaḥ kākāśca gṛdhrāśca vṛkā gomāyubhiḥ sahapraṇedurbhakṣyamāsādya vikṛtāśca mṛgadvijāḥ

ववुर्बहुविधाश्चैव दिक्षु सर्वासु मारुताःदृश्यमानेषु रक्षःसु भूतेषु विनदत्सु च

vavurbahuvidhāścaiva dikṣu sarvāsu mārutāḥdṛśyamāneṣu rakṣaḥsu bhūteṣu vinadatsu ca

काञ्चनानि च दामानि पताकाश्च महाधनाःधूमायमाना दृश्यन्ते सहसा मारुतेरिताः

kāñcanāni ca dāmāni patākāśca mahādhanāḥdhūmāyamānā dṛśyante sahasā māruteritāḥ

श्वेतच्छत्रसहस्राणि सध्वजाश्च महारथाःविनिकीर्णाः स्म दृश्यन्ते शतशोऽथ सहस्रशःसपताकाश्च मातङ्गा दिशो जग्मुः शरातुराः

śvetacchatrasahasrāṇi sadhvajāśca mahārathāḥvinikīrṇāḥ sma dṛśyante śataśo'tha sahasraśaḥsapatākāśca mātaṅgā diśo jagmuḥ śarāturāḥ

क्षत्रियाश्च मनुष्येन्द्र गदाशक्तिधनुर्धराःसमन्ततो व्यदृश्यन्त पतिता धरणीतले

kṣatriyāśca manuṣyendra gadāśaktidhanurdharāḥsamantato vyadṛśyanta patitā dharaṇītale

ततो भीष्मो महाराज दिव्यमस्त्रमुदीरयन्अभ्यधावत कौन्तेयं मिषतां सर्वधन्विनाम्

tato bhīṣmo mahārāja divyamastramudīrayanabhyadhāvata kaunteyaṃ miṣatāṃ sarvadhanvinām

तं शिखण्डी रणे यत्तमभ्यधावत दंशितःसंजहार ततो भीष्मस्तदस्त्रं पावकोपमम्

taṃ śikhaṇḍī raṇe yattamabhyadhāvata daṃśitaḥsaṃjahāra tato bhīṣmastadastraṃ pāvakopamam

एतस्मिन्नेव काले तु कौन्तेयः श्वेतवाहनःनिजघ्ने तावकं सैन्यं मोहयित्वा पितामहम्

etasminneva kāle tu kaunteyaḥ śvetavāhanaḥnijaghne tāvakaṃ sainyaṃ mohayitvā pitāmaham