Parva.Adhyaya 6.113

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

एवं व्यूढेष्वनीकेषु भूयिष्ठमनुवर्तिषुब्रह्मलोकपराः सर्वे समपद्यन्त भारत

evaṃ vyūḍheṣvanīkeṣu bhūyiṣṭhamanuvartiṣubrahmalokaparāḥ sarve samapadyanta bhārata

न ह्यनीकमनीकेन समसज्जत संकुलेन रथा रथिभिः सार्धं न पदाताः पदातिभिः

na hyanīkamanīkena samasajjata saṃkulena rathā rathibhiḥ sārdhaṃ na padātāḥ padātibhiḥ

अश्वा नाश्वैरयुध्यन्त न गजा गजयोधिभिःमहान्व्यतिकरो रौद्रः सेनयोः समपद्यत

aśvā nāśvairayudhyanta na gajā gajayodhibhiḥmahānvyatikaro raudraḥ senayoḥ samapadyata

नरनागरथेष्वेवं व्यवकीर्णेषु सर्वशःक्षये तस्मिन्महारौद्रे निर्विशेषमजायत

naranāgaratheṣvevaṃ vyavakīrṇeṣu sarvaśaḥkṣaye tasminmahāraudre nirviśeṣamajāyata

ततः शल्यः कृपश्चैव चित्रसेनश्च भारतदुःशासनो विकर्णश्च रथानास्थाय सत्वराःपाण्डवानां रणे शूरा ध्वजिनीं समकम्पयन्

tataḥ śalyaḥ kṛpaścaiva citrasenaśca bhārataduḥśāsano vikarṇaśca rathānāsthāya satvarāḥpāṇḍavānāṃ raṇe śūrā dhvajinīṃ samakampayan

सा वध्यमाना समरे पाण्डुसेना महात्मभिःत्रातारं नाध्यगच्छद्वै मज्जमानेव नौर्जले

sā vadhyamānā samare pāṇḍusenā mahātmabhiḥtrātāraṃ nādhyagacchadvai majjamāneva naurjale

यथा हि शैशिरः कालो गवां मर्माणि कृन्ततितथा पाण्डुसुतानां वै भीष्मो मर्माण्यकृन्तत

yathā hi śaiśiraḥ kālo gavāṃ marmāṇi kṛntatitathā pāṇḍusutānāṃ vai bhīṣmo marmāṇyakṛntata

अतीव तव सैन्यस्य पार्थेन च महात्मनानगमेघप्रतीकाशाः पातिता बहुधा गजाः

atīva tava sainyasya pārthena ca mahātmanānagameghapratīkāśāḥ pātitā bahudhā gajāḥ

मृद्यमानाश्च दृश्यन्ते पार्थेन नरयूथपाःइषुभिस्ताड्यमानाश्च नाराचैश्च सहस्रशः

mṛdyamānāśca dṛśyante pārthena narayūthapāḥiṣubhistāḍyamānāśca nārācaiśca sahasraśaḥ

पेतुरार्तस्वरं कृत्वा तत्र तत्र महागजाःआबद्धाभरणैः कायैर्निहतानां महात्मनाम्

peturārtasvaraṃ kṛtvā tatra tatra mahāgajāḥābaddhābharaṇaiḥ kāyairnihatānāṃ mahātmanām

छन्नमायोधनं रेजे शिरोभिश्च सकुण्डलैःतस्मिन्नतिमहाभीमे राजन्वीरवरक्षयेभीष्मे च युधि विक्रान्ते पाण्डवे च धनंजये

channamāyodhanaṃ reje śirobhiśca sakuṇḍalaiḥtasminnatimahābhīme rājanvīravarakṣayebhīṣme ca yudhi vikrānte pāṇḍave ca dhanaṃjaye

ते पराक्रान्तमालोक्य राजन्युधि पितामहम्न न्यवर्तन्त कौरव्या ब्रह्मलोकपुरस्कृताः

te parākrāntamālokya rājanyudhi pitāmahamna nyavartanta kauravyā brahmalokapuraskṛtāḥ

इच्छन्तो निधनं युद्धे स्वर्गं कृत्वा परायणम्पाण्डवानभ्यवर्तन्त तस्मिन्वीरवरक्षये

icchanto nidhanaṃ yuddhe svargaṃ kṛtvā parāyaṇampāṇḍavānabhyavartanta tasminvīravarakṣaye

पाण्डवापि महाराज स्मरन्तो विविधान्बहून्क्लेशान्कृतान्सपुत्रेण त्वया पूर्वं नराधिप

pāṇḍavāpi mahārāja smaranto vividhānbahūnkleśānkṛtānsaputreṇa tvayā pūrvaṃ narādhipa

भयं त्यक्त्वा रणे शूरा ब्रह्मलोकपुरस्कृताःतावकांस्तव पुत्रांश्च योधयन्ति स्म हृष्टवत्

bhayaṃ tyaktvā raṇe śūrā brahmalokapuraskṛtāḥtāvakāṃstava putrāṃśca yodhayanti sma hṛṣṭavat

सेनापतिस्तु समरे प्राह सेनां महारथःअभिद्रवत गाङ्गेयं सोमकाः सृञ्जयैः सह

senāpatistu samare prāha senāṃ mahārathaḥabhidravata gāṅgeyaṃ somakāḥ sṛñjayaiḥ saha

सेनापतिवचः श्रुत्वा सोमकाः सह सृञ्जयैःअभ्यद्रवन्त गाङ्गेयं शस्त्रवृष्ट्या समन्ततः

senāpativacaḥ śrutvā somakāḥ saha sṛñjayaiḥabhyadravanta gāṅgeyaṃ śastravṛṣṭyā samantataḥ

वध्यमानस्ततो राजन्पिता शांतनवस्तवअमर्षवशमापन्नो योधयामास सृञ्जयान्

vadhyamānastato rājanpitā śāṃtanavastavaamarṣavaśamāpanno yodhayāmāsa sṛñjayān

तस्य कीर्तिमतस्तात पुरा रामेण धीमतासंप्रदत्तास्त्रशिक्षा वै परानीकविनाशिनी

tasya kīrtimatastāta purā rāmeṇa dhīmatāsaṃpradattāstraśikṣā vai parānīkavināśinī

स तां शिक्षामधिष्ठाय कृत्वा परबलक्षयम्अहन्यहनि पार्थानां वृद्धः कुरुपितामहःभीष्मो दश सहस्राणि जघान परवीरहा

sa tāṃ śikṣāmadhiṣṭhāya kṛtvā parabalakṣayamahanyahani pārthānāṃ vṛddhaḥ kurupitāmahaḥbhīṣmo daśa sahasrāṇi jaghāna paravīrahā

तस्मिंस्तु दिवसे प्राप्ते दशमे भरतर्षभभीष्मेणैकेन मत्स्येषु पाञ्चालेषु च संयुगेगजाश्वममितं हत्वा हताः सप्त महारथाः

tasmiṃstu divase prāpte daśame bharatarṣabhabhīṣmeṇaikena matsyeṣu pāñcāleṣu ca saṃyugegajāśvamamitaṃ hatvā hatāḥ sapta mahārathāḥ

हत्वा पञ्च सहस्राणि रथिनां प्रपितामहःनराणां च महायुद्धे सहस्राणि चतुर्दश

hatvā pañca sahasrāṇi rathināṃ prapitāmahaḥnarāṇāṃ ca mahāyuddhe sahasrāṇi caturdaśa

तथा दन्तिसहस्रं च हयानामयुतं पुनःशिक्षाबलेन निहतं पित्रा तव विशां पते

tathā dantisahasraṃ ca hayānāmayutaṃ punaḥśikṣābalena nihataṃ pitrā tava viśāṃ pate

ततः सर्वमहीपानां क्षोभयित्वा वरूथिनीम्विराटस्य प्रियो भ्राता शतानीको निपातितः

tataḥ sarvamahīpānāṃ kṣobhayitvā varūthinīmvirāṭasya priyo bhrātā śatānīko nipātitaḥ

शतानीकं च समरे हत्वा भीष्मः प्रतापवान्सहस्राणि महाराज राज्ञां भल्लैर्न्यपातयत्

śatānīkaṃ ca samare hatvā bhīṣmaḥ pratāpavānsahasrāṇi mahārāja rājñāṃ bhallairnyapātayat

ये च केचन पार्थानामभियाता धनंजयम्राजानो भीष्ममासाद्य गतास्ते यमसादनम्

ye ca kecana pārthānāmabhiyātā dhanaṃjayamrājāno bhīṣmamāsādya gatāste yamasādanam

एवं दश दिशो भीष्मः शरजालैः समन्ततःअतीत्य सेनां पार्थानामवतस्थे चमूमुखे

evaṃ daśa diśo bhīṣmaḥ śarajālaiḥ samantataḥatītya senāṃ pārthānāmavatasthe camūmukhe

स कृत्वा सुमहत्कर्म तस्मिन्वै दशमेऽहनिसेनयोरन्तरे तिष्ठन्प्रगृहीतशरासनः

sa kṛtvā sumahatkarma tasminvai daśame'hanisenayorantare tiṣṭhanpragṛhītaśarāsanaḥ

न चैनं पार्थिवा राजञ्शेकुः केचिन्निरीक्षितुम्मध्यं प्राप्तं यथा ग्रीष्मे तपन्तं भास्करं दिवि

na cainaṃ pārthivā rājañśekuḥ kecinnirīkṣitummadhyaṃ prāptaṃ yathā grīṣme tapantaṃ bhāskaraṃ divi

यथा दैत्यचमूं शक्रस्तापयामास संयुगेतथा भीष्मः पाण्डवेयांस्तापयामास भारत

yathā daityacamūṃ śakrastāpayāmāsa saṃyugetathā bhīṣmaḥ pāṇḍaveyāṃstāpayāmāsa bhārata

तथा च तं पराक्रान्तमालोक्य मधुसूदनःउवाच देवकीपुत्रः प्रीयमाणो धनंजयम्

tathā ca taṃ parākrāntamālokya madhusūdanaḥuvāca devakīputraḥ prīyamāṇo dhanaṃjayam

एष शांतनवो भीष्मः सेनयोरन्तरे स्थितःनानिहत्य बलादेनं विजयस्ते भविष्यति

eṣa śāṃtanavo bhīṣmaḥ senayorantare sthitaḥnānihatya balādenaṃ vijayaste bhaviṣyati

यत्तः संस्तम्भयस्वैनं यत्रैषा भिद्यते चमूःन हि भीष्मशरानन्यः सोढुमुत्सहते विभो

yattaḥ saṃstambhayasvainaṃ yatraiṣā bhidyate camūḥna hi bhīṣmaśarānanyaḥ soḍhumutsahate vibho

ततस्तस्मिन्क्षणे राजंश्चोदितो वानरध्वजःसध्वजं सरथं साश्वं भीष्ममन्तर्दधे शरैः

tatastasminkṣaṇe rājaṃścodito vānaradhvajaḥsadhvajaṃ sarathaṃ sāśvaṃ bhīṣmamantardadhe śaraiḥ

स चापि कुरुमुख्यानामृषभः पाण्डवेरितान्शरव्रातैः शरव्रातान्बहुधा विदुधाव तान्

sa cāpi kurumukhyānāmṛṣabhaḥ pāṇḍaveritānśaravrātaiḥ śaravrātānbahudhā vidudhāva tān

तेन पाञ्चालराजश्च धृष्टकेतुश्च वीर्यवान्पाण्डवो भीमसेनश्च धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः

tena pāñcālarājaśca dhṛṣṭaketuśca vīryavānpāṇḍavo bhīmasenaśca dhṛṣṭadyumnaśca pārṣataḥ

यमौ च चेकितानश्च केकयाः पञ्च चैव हसात्यकिश्च महाराज सौभद्रोऽथ घटोत्कचः

yamau ca cekitānaśca kekayāḥ pañca caiva hasātyakiśca mahārāja saubhadro'tha ghaṭotkacaḥ

द्रौपदेयाः शिखण्डी च कुन्तिभोजश्च वीर्यवान्सुशर्मा च विराटश्च पाण्डवेया महाबलाः

draupadeyāḥ śikhaṇḍī ca kuntibhojaśca vīryavānsuśarmā ca virāṭaśca pāṇḍaveyā mahābalāḥ

एते चान्ये च बहवः पीडिता भीष्मसायकैःसमुद्धृताः फल्गुनेन निमग्नाः शोकसागरे

ete cānye ca bahavaḥ pīḍitā bhīṣmasāyakaiḥsamuddhṛtāḥ phalgunena nimagnāḥ śokasāgare

ततः शिखण्डी वेगेन प्रगृह्य परमायुधम्भीष्ममेवाभिदुद्राव रक्ष्यमाणः किरीटिना

tataḥ śikhaṇḍī vegena pragṛhya paramāyudhambhīṣmamevābhidudrāva rakṣyamāṇaḥ kirīṭinā

ततोऽस्यानुचरान्हत्वा सर्वान्रणविभागवित्भीष्ममेवाभिदुद्राव बीभत्सुरपराजितः

tato'syānucarānhatvā sarvānraṇavibhāgavitbhīṣmamevābhidudrāva bībhatsuraparājitaḥ

सात्यकिश्चेकितानश्च धृष्टद्युम्नश्च पार्षतःविराटो द्रुपदश्चैव माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौदुद्रुवुर्भीष्ममेवाजौ रक्षिता दृढधन्वना

sātyakiścekitānaśca dhṛṣṭadyumnaśca pārṣataḥvirāṭo drupadaścaiva mādrīputrau ca pāṇḍavaududruvurbhīṣmamevājau rakṣitā dṛḍhadhanvanā

अभिमन्युश्च समरे द्रौपद्याः पञ्च चात्मजाःदुद्रुवुः समरे भीष्मं समुद्यतमहायुधाः

abhimanyuśca samare draupadyāḥ pañca cātmajāḥdudruvuḥ samare bhīṣmaṃ samudyatamahāyudhāḥ

ते सर्वे दृढधन्वानः संयुगेष्वपलायिनःबहुधा भीष्ममानर्छन्मार्गणैः कृतमार्गणाः

te sarve dṛḍhadhanvānaḥ saṃyugeṣvapalāyinaḥbahudhā bhīṣmamānarchanmārgaṇaiḥ kṛtamārgaṇāḥ

विधूय तान्बाणगणान्ये मुक्ताः पार्थिवोत्तमैःपाण्डवानामदीनात्मा व्यगाहत वरूथिनीम्कृत्वा शरविघातं च क्रीडन्निव पितामहः

vidhūya tānbāṇagaṇānye muktāḥ pārthivottamaiḥpāṇḍavānāmadīnātmā vyagāhata varūthinīmkṛtvā śaravighātaṃ ca krīḍanniva pitāmahaḥ

नाभिसंधत्त पाञ्चाल्यं स्मयमानो मुहुर्मुहुःस्त्रीत्वं तस्यानुसंस्मृत्य भीष्मो बाणाञ्शिखण्डिनःजघान द्रुपदानीके रथान्सप्त महारथः

nābhisaṃdhatta pāñcālyaṃ smayamāno muhurmuhuḥstrītvaṃ tasyānusaṃsmṛtya bhīṣmo bāṇāñśikhaṇḍinaḥjaghāna drupadānīke rathānsapta mahārathaḥ

ततः किलकिलाशब्दः क्षणेन समपद्यतमत्स्यपाञ्चालचेदीनां तमेकमभिधावताम्

tataḥ kilakilāśabdaḥ kṣaṇena samapadyatamatsyapāñcālacedīnāṃ tamekamabhidhāvatām

ते वराश्वरथव्रातैर्वारणैः सपदातिभिःतमेकं छादयामासुर्मेघा इव दिवाकरम्भीष्मं भागीरथीपुत्रं प्रतपन्तं रणे रिपून्

te varāśvarathavrātairvāraṇaiḥ sapadātibhiḥtamekaṃ chādayāmāsurmeghā iva divākarambhīṣmaṃ bhāgīrathīputraṃ pratapantaṃ raṇe ripūn

ततस्तस्य च तेषां च युद्धे देवासुरोपमेकिरीटी भीष्ममानर्छत्पुरस्कृत्य शिखण्डिनम्

tatastasya ca teṣāṃ ca yuddhe devāsuropamekirīṭī bhīṣmamānarchatpuraskṛtya śikhaṇḍinam