Parva.Adhyaya 6.19

धृतराष्ट्र उवाच · dhṛtarāṣṭra uvāca

अक्षौहिण्यो दशैकां च व्यूढां दृष्ट्वा युधिष्ठिरःकथमल्पेन सैन्येन प्रत्यव्यूहत पाण्डवः

akṣauhiṇyo daśaikāṃ ca vyūḍhāṃ dṛṣṭvā yudhiṣṭhiraḥkathamalpena sainyena pratyavyūhata pāṇḍavaḥ

यो वेद मानुषं व्यूहं दैवं गान्धर्वमासुरम्कथं भीष्मं स कौन्तेयः प्रत्यव्यूहत पाण्डवः

yo veda mānuṣaṃ vyūhaṃ daivaṃ gāndharvamāsuramkathaṃ bhīṣmaṃ sa kaunteyaḥ pratyavyūhata pāṇḍavaḥ

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

धार्तराष्ट्राण्यनीकानि दृष्ट्वा व्यूढानि पाण्डवःअभ्यभाषत धर्मात्मा धर्मराजो धनंजयम्

dhārtarāṣṭrāṇyanīkāni dṛṣṭvā vyūḍhāni pāṇḍavaḥabhyabhāṣata dharmātmā dharmarājo dhanaṃjayam

महर्षेर्वचनात्तात वेदयन्ति बृहस्पतेःसंहतान्योधयेदल्पान्कामं विस्तारयेद्बहून्

maharṣervacanāttāta vedayanti bṛhaspateḥsaṃhatānyodhayedalpānkāmaṃ vistārayedbahūn

सूचीमुखमनीकं स्यादल्पानां बहुभिः सहअस्माकं च तथा सैन्यमल्पीयः सुतरां परैः

sūcīmukhamanīkaṃ syādalpānāṃ bahubhiḥ sahaasmākaṃ ca tathā sainyamalpīyaḥ sutarāṃ paraiḥ

एतद्वचनमाज्ञाय महर्षेर्व्यूह पाण्डवतच्छ्रुत्वा धर्मराजस्य प्रत्यभाषत फल्गुनः

etadvacanamājñāya maharṣervyūha pāṇḍavatacchrutvā dharmarājasya pratyabhāṣata phalgunaḥ

एष व्यूहामि ते राजन्व्यूहं परमदुर्जयम्अचलं नाम वज्राख्यं विहितं वज्रपाणिना

eṣa vyūhāmi te rājanvyūhaṃ paramadurjayamacalaṃ nāma vajrākhyaṃ vihitaṃ vajrapāṇinā

यः स वात इवोद्धूतः समरे दुःसहः परैःस नः पुरो योत्स्यति वै भीमः प्रहरतां वरः

yaḥ sa vāta ivoddhūtaḥ samare duḥsahaḥ paraiḥsa naḥ puro yotsyati vai bhīmaḥ praharatāṃ varaḥ

तेजांसि रिपुसैन्यानां मृद्नन्पुरुषसत्तमःअग्रेऽग्रणीर्यास्यति नो युद्धोपायविचक्षणः

tejāṃsi ripusainyānāṃ mṛdnanpuruṣasattamaḥagre'graṇīryāsyati no yuddhopāyavicakṣaṇaḥ

यं दृष्ट्वा पार्थिवाः सर्वे दुर्योधनपुरोगमाःनिवर्तिष्यन्ति संभ्रान्ताः सिंहं क्षुद्रमृगा इव

yaṃ dṛṣṭvā pārthivāḥ sarve duryodhanapurogamāḥnivartiṣyanti saṃbhrāntāḥ siṃhaṃ kṣudramṛgā iva

तं सर्वे संश्रयिष्यामः प्राकारमकुतोभयम्भीमं प्रहरतां श्रेष्ठं वज्रपाणिमिवामराः

taṃ sarve saṃśrayiṣyāmaḥ prākāramakutobhayambhīmaṃ praharatāṃ śreṣṭhaṃ vajrapāṇimivāmarāḥ

न हि सोऽस्ति पुमाँल्लोके यः संक्रुद्धं वृकोदरम्द्रष्टुमत्युग्रकर्माणं विषहेत नरर्षभम्

na hi so'sti pumām̐lloke yaḥ saṃkruddhaṃ vṛkodaramdraṣṭumatyugrakarmāṇaṃ viṣaheta nararṣabham

भीमसेनो गदां बिभ्रद्वज्रसारमयीं दृढाम्चरन्वेगेन महता समुद्रमपि शोषयेत्

bhīmaseno gadāṃ bibhradvajrasāramayīṃ dṛḍhāmcaranvegena mahatā samudramapi śoṣayet

केकया धृष्टकेतुश्च चेकितानश्च वीर्यवान्एत तिष्ठन्ति सामात्याः प्रेक्षकास्ते नरेश्वर

kekayā dhṛṣṭaketuśca cekitānaśca vīryavāneta tiṣṭhanti sāmātyāḥ prekṣakāste nareśvara

धृतराष्ट्रस्य दायादा इति बीभत्सुरब्रवीत्ब्रुवाणं तु तथा पार्थं सर्वसैन्यानि मारिषअपूजयंस्तदा वाग्भिरनुकूलाभिराहवे

dhṛtarāṣṭrasya dāyādā iti bībhatsurabravītbruvāṇaṃ tu tathā pārthaṃ sarvasainyāni māriṣaapūjayaṃstadā vāgbhiranukūlābhirāhave

एवमुक्त्वा महाबाहुस्तथा चक्रे धनंजयःव्यूह्य तानि बलान्याशु प्रययौ फल्गुनस्तदा

evamuktvā mahābāhustathā cakre dhanaṃjayaḥvyūhya tāni balānyāśu prayayau phalgunastadā

संप्रयातान्कुरून्दृष्ट्वा पाण्डवानां महाचमूःगङ्गेव पूर्णा स्तिमिता स्यन्दमाना व्यदृश्यत

saṃprayātānkurūndṛṣṭvā pāṇḍavānāṃ mahācamūḥgaṅgeva pūrṇā stimitā syandamānā vyadṛśyata

भीमसेनोऽग्रणीस्तेषां धृष्टद्युम्नश्च पार्षतःनकुलः सहदेवश्च धृष्टकेतुश्च वीर्यवान्

bhīmaseno'graṇīsteṣāṃ dhṛṣṭadyumnaśca pārṣataḥnakulaḥ sahadevaśca dhṛṣṭaketuśca vīryavān

समुद्योज्य ततः पश्चाद्राजाप्यक्षौहिणीवृतःभ्रातृभिः सह पुत्रैश्च सोऽभ्यरक्षत पृष्ठतः

samudyojya tataḥ paścādrājāpyakṣauhiṇīvṛtaḥbhrātṛbhiḥ saha putraiśca so'bhyarakṣata pṛṣṭhataḥ

चक्ररक्षौ तु भीमस्य माद्रीपुत्रौ महाद्युतीद्रौपदेयाः ससौभद्राः पृष्ठगोपास्तरस्विनः

cakrarakṣau tu bhīmasya mādrīputrau mahādyutīdraupadeyāḥ sasaubhadrāḥ pṛṣṭhagopāstarasvinaḥ

धृष्टद्युम्नश्च पाञ्चाल्यस्तेषां गोप्ता महारथःसहितः पृतनाशूरै रथमुख्यैः प्रभद्रकैः

dhṛṣṭadyumnaśca pāñcālyasteṣāṃ goptā mahārathaḥsahitaḥ pṛtanāśūrai rathamukhyaiḥ prabhadrakaiḥ

शिखण्डी तु ततः पश्चादर्जुनेनाभिरक्षितःयत्तो भीष्मविनाशाय प्रययौ भरतर्षभ

śikhaṇḍī tu tataḥ paścādarjunenābhirakṣitaḥyatto bhīṣmavināśāya prayayau bharatarṣabha

पृष्ठगोपोऽर्जुनस्यापि युयुधानो महारथःचक्ररक्षौ तु पाञ्चाल्यौ युधामन्यूत्तमौजसौ

pṛṣṭhagopo'rjunasyāpi yuyudhāno mahārathaḥcakrarakṣau tu pāñcālyau yudhāmanyūttamaujasau

राजा तु मध्यमानीके कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरःबृहद्भिः कुञ्जरैर्मत्तैश्चलद्भिरचलैरिव

rājā tu madhyamānīke kuntīputro yudhiṣṭhiraḥbṛhadbhiḥ kuñjarairmattaiścaladbhiracalairiva

अक्षौहिण्या च पाञ्चाल्यो यज्ञसेनो महामनाःविराटमन्वयात्पश्चात्पाण्डवार्थे पराक्रमी

akṣauhiṇyā ca pāñcālyo yajñaseno mahāmanāḥvirāṭamanvayātpaścātpāṇḍavārthe parākramī

तेषामादित्यचन्द्राभाः कनकोत्तमभूषणाःनानाचिह्नधरा राजन्रथेष्वासन्महाध्वजाः

teṣāmādityacandrābhāḥ kanakottamabhūṣaṇāḥnānācihnadharā rājanratheṣvāsanmahādhvajāḥ

समुत्सर्प्य ततः पश्चाद्धृष्टद्युम्नो महारथःभ्रातृभिः सह पुत्रैश्च सोऽभ्यरक्षद्युधिष्ठिरम्

samutsarpya tataḥ paścāddhṛṣṭadyumno mahārathaḥbhrātṛbhiḥ saha putraiśca so'bhyarakṣadyudhiṣṭhiram

त्वदीयानां परेषां च रथेषु विविधान्ध्वजान्अभिभूयार्जुनस्यैको ध्वजस्तस्थौ महाकपिः

tvadīyānāṃ pareṣāṃ ca ratheṣu vividhāndhvajānabhibhūyārjunasyaiko dhvajastasthau mahākapiḥ

पादातास्त्वग्रतोऽगच्छन्नसिशक्त्यृष्टिपाणयःअनेकशतसाहस्रा भीमसेनस्य रक्षिणः

pādātāstvagrato'gacchannasiśaktyṛṣṭipāṇayaḥanekaśatasāhasrā bhīmasenasya rakṣiṇaḥ

वारणा दशसाहस्राः प्रभिन्नकरटामुखाःशूरा हेममयैर्जालैर्दीप्यमाना इवाचलाः

vāraṇā daśasāhasrāḥ prabhinnakaraṭāmukhāḥśūrā hemamayairjālairdīpyamānā ivācalāḥ

क्षरन्त इव जीमूता मदार्द्राः पद्मगन्धिनःराजानमन्वयुः पश्चाच्चलन्त इव पर्वताः

kṣaranta iva jīmūtā madārdrāḥ padmagandhinaḥrājānamanvayuḥ paścāccalanta iva parvatāḥ

भीमसेनो गदां भीमां प्रकर्षन्परिघोपमाम्प्रचकर्ष महत्सैन्यं दुराधर्षो महामनाः

bhīmaseno gadāṃ bhīmāṃ prakarṣanparighopamāmpracakarṣa mahatsainyaṃ durādharṣo mahāmanāḥ

तमर्कमिव दुष्प्रेक्ष्यं तपन्तं रश्मिमालिनम्न शेकुः सर्वतो योधाः प्रतिवीक्षितुमन्तिके

tamarkamiva duṣprekṣyaṃ tapantaṃ raśmimālinamna śekuḥ sarvato yodhāḥ prativīkṣitumantike

वज्रो नामैष तु व्यूहो दुर्भिदः सर्वतोमुखःचापविद्युद्ध्वजो घोरो गुप्तो गाण्डीवधन्वना

vajro nāmaiṣa tu vyūho durbhidaḥ sarvatomukhaḥcāpavidyuddhvajo ghoro gupto gāṇḍīvadhanvanā

यं प्रतिव्यूह्य तिष्ठन्ति पाण्डवास्तव वाहिनीम्अजेयो मानुषे लोके पाण्डवैरभिरक्षितः

yaṃ prativyūhya tiṣṭhanti pāṇḍavāstava vāhinīmajeyo mānuṣe loke pāṇḍavairabhirakṣitaḥ

संध्यां तिष्ठत्सु सैन्येषु सूर्यस्योदयनं प्रतिप्रावात्सपृषतो वायुरनभ्रे स्तनयित्नुमान्

saṃdhyāṃ tiṣṭhatsu sainyeṣu sūryasyodayanaṃ pratiprāvātsapṛṣato vāyuranabhre stanayitnumān

विष्वग्वाताश्च वान्त्युग्रा नीचैः शर्करकर्षिणःरजश्चोद्धूयमानं तु तमसाच्छादयज्जगत्

viṣvagvātāśca vāntyugrā nīcaiḥ śarkarakarṣiṇaḥrajaścoddhūyamānaṃ tu tamasācchādayajjagat

पपात महती चोल्का प्राङ्मुखी भरतर्षभउद्यन्तं सूर्यमाहत्य व्यशीर्यत महास्वना

papāta mahatī colkā prāṅmukhī bharatarṣabhaudyantaṃ sūryamāhatya vyaśīryata mahāsvanā

अथ सज्जीयमानेषु सैन्येषु भरतर्षभनिष्प्रभोऽभ्युदियात्सूर्यः सघोषो भूश्चचाल हव्यशीर्यत सनादा च तदा भरतसत्तम

atha sajjīyamāneṣu sainyeṣu bharatarṣabhaniṣprabho'bhyudiyātsūryaḥ saghoṣo bhūścacāla havyaśīryata sanādā ca tadā bharatasattama

निर्घाता बहवो राजन्दिक्षु सर्वासु चाभवन्प्रादुरासीद्रजस्तीव्रं न प्राज्ञायत किंचन

nirghātā bahavo rājandikṣu sarvāsu cābhavanprādurāsīdrajastīvraṃ na prājñāyata kiṃcana

ध्वजानां धूयमानानां सहसा मातरिश्वनाकिङ्किणीजालनद्धानां काञ्चनस्रग्वतां रवैः

dhvajānāṃ dhūyamānānāṃ sahasā mātariśvanākiṅkiṇījālanaddhānāṃ kāñcanasragvatāṃ ravaiḥ

महतां सपताकानामादित्यसमतेजसाम्सर्वं झणझणीभूतमासीत्तालवनेष्विव

mahatāṃ sapatākānāmādityasamatejasāmsarvaṃ jhaṇajhaṇībhūtamāsīttālavaneṣviva

एवं ते पुरुषव्याघ्राः पाण्डवा युद्धनन्दिनःव्यवस्थिताः प्रतिव्यूह्य तव पुत्रस्य वाहिनीम्

evaṃ te puruṣavyāghrāḥ pāṇḍavā yuddhanandinaḥvyavasthitāḥ prativyūhya tava putrasya vāhinīm

स्रंसन्त इव मज्जानो योधानां भरतर्षभदृष्ट्वाग्रतो भीमसेनं गदापाणिमवस्थितम्

sraṃsanta iva majjāno yodhānāṃ bharatarṣabhadṛṣṭvāgrato bhīmasenaṃ gadāpāṇimavasthitam