Parva.Adhyaya 6.48

धृतराष्ट्र उवाच · dhṛtarāṣṭra uvāca

एवं व्यूढेष्वनीकेषु मामकेष्वितरेषु चकथं प्रहरतां श्रेष्ठाः संप्रहारं प्रचक्रिरे

evaṃ vyūḍheṣvanīkeṣu māmakeṣvitareṣu cakathaṃ praharatāṃ śreṣṭhāḥ saṃprahāraṃ pracakrire

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

समं व्यूढेष्वनीकेषु संनद्धा रुचिरध्वजाःअपारमिव संदृश्य सागरप्रतिमं बलम्

samaṃ vyūḍheṣvanīkeṣu saṃnaddhā ruciradhvajāḥapāramiva saṃdṛśya sāgarapratimaṃ balam

तेषां मध्ये स्थितो राजा पुत्रो दुर्योधनस्तवअब्रवीत्तावकान्सर्वान्युध्यध्वमिति दंशिताः

teṣāṃ madhye sthito rājā putro duryodhanastavaabravīttāvakānsarvānyudhyadhvamiti daṃśitāḥ

ते मनः क्रूरमास्थाय समभित्यक्तजीविताःपाण्डवानभ्यवर्तन्त सर्व एवोच्छ्रितध्वजाः

te manaḥ krūramāsthāya samabhityaktajīvitāḥpāṇḍavānabhyavartanta sarva evocchritadhvajāḥ

ततो युद्धं समभवत्तुमुलं लोमहर्षणम्तावकानां परेषां च व्यतिषक्तरथद्विपम्

tato yuddhaṃ samabhavattumulaṃ lomaharṣaṇamtāvakānāṃ pareṣāṃ ca vyatiṣaktarathadvipam

मुक्तास्तु रथिभिर्बाणा रुक्मपुङ्खाः सुतेजनाःसंनिपेतुरकुण्ठाग्रा नागेषु च हयेषु च

muktāstu rathibhirbāṇā rukmapuṅkhāḥ sutejanāḥsaṃnipeturakuṇṭhāgrā nāgeṣu ca hayeṣu ca

तथा प्रवृत्ते संग्रामे धनुरुद्यम्य दंशितःअभिपत्य महाबाहुर्भीष्मो भीमपराक्रमः

tathā pravṛtte saṃgrāme dhanurudyamya daṃśitaḥabhipatya mahābāhurbhīṣmo bhīmaparākramaḥ

सौभद्रे भीमसेने च शैनेये च महारथेकेकये च विराटे च धृष्टद्युम्ने च पार्षते

saubhadre bhīmasene ca śaineye ca mahārathekekaye ca virāṭe ca dhṛṣṭadyumne ca pārṣate

एतेषु नरवीरेषु चेदिमत्स्येषु चाभितःववर्ष शरवर्षाणि वृद्धः कुरुपितामहः

eteṣu naravīreṣu cedimatsyeṣu cābhitaḥvavarṣa śaravarṣāṇi vṛddhaḥ kurupitāmahaḥ

प्राकम्पत महाव्यूहस्तस्मिन्वीरसमागमेसर्वेषामेव सैन्यानामासीद्व्यतिकरो महान्

prākampata mahāvyūhastasminvīrasamāgamesarveṣāmeva sainyānāmāsīdvyatikaro mahān

सादितध्वजनागाश्च हतप्रवरवाजिनःविप्रयातरथानीकाः समपद्यन्त पाण्डवाः

sāditadhvajanāgāśca hatapravaravājinaḥviprayātarathānīkāḥ samapadyanta pāṇḍavāḥ

अर्जुनस्तु नरव्याघ्रो दृष्ट्वा भीष्मं महारथम्वार्ष्णेयमब्रवीत्क्रुद्धो याहि यत्र पितामहः

arjunastu naravyāghro dṛṣṭvā bhīṣmaṃ mahārathamvārṣṇeyamabravītkruddho yāhi yatra pitāmahaḥ

एष भीष्मः सुसंक्रुद्धो वार्ष्णेय मम वाहिनीम्नाशयिष्यति सुव्यक्तं दुर्योधनहिते रतः

eṣa bhīṣmaḥ susaṃkruddho vārṣṇeya mama vāhinīmnāśayiṣyati suvyaktaṃ duryodhanahite rataḥ

एष द्रोणः कृपः शल्यो विकर्णश्च जनार्दनधार्तराष्ट्राश्च सहिता दुर्योधनपुरोगमाः

eṣa droṇaḥ kṛpaḥ śalyo vikarṇaśca janārdanadhārtarāṣṭrāśca sahitā duryodhanapurogamāḥ

पाञ्चालान्निहनिष्यन्ति रक्षिता दृढधन्वनासोऽहं भीष्मं गमिष्यामि सैन्यहेतोर्जनार्दन

pāñcālānnihaniṣyanti rakṣitā dṛḍhadhanvanāso'haṃ bhīṣmaṃ gamiṣyāmi sainyahetorjanārdana

तमब्रवीद्वासुदेवो यत्तो भव धनंजयएष त्वा प्रापये वीर पितामहरथं प्रति

tamabravīdvāsudevo yatto bhava dhanaṃjayaeṣa tvā prāpaye vīra pitāmaharathaṃ prati

एवमुक्त्वा ततः शौरी रथं तं लोकविश्रुतम्प्रापयामास भीष्माय रथं प्रति जनेश्वर

evamuktvā tataḥ śaurī rathaṃ taṃ lokaviśrutamprāpayāmāsa bhīṣmāya rathaṃ prati janeśvara

चञ्चद्बहुपताकेन बलाकावर्णवाजिनासमुच्छ्रितमहाभीमनदद्वानरकेतुनामहता मेघनादेन रथेनादित्यवर्चसा

cañcadbahupatākena balākāvarṇavājināsamucchritamahābhīmanadadvānaraketunāmahatā meghanādena rathenādityavarcasā

विनिघ्नन्कौरवानीकं शूरसेनांश्च पाण्डवःआयाच्छरान्नुदञ्शीघ्रं सुहृच्छोषविनाशनः

vinighnankauravānīkaṃ śūrasenāṃśca pāṇḍavaḥāyāccharānnudañśīghraṃ suhṛcchoṣavināśanaḥ

तमापतन्तं वेगेन प्रभिन्नमिव वारणम्त्रासयानं रणे शूरान्पातयन्तं च सायकैः

tamāpatantaṃ vegena prabhinnamiva vāraṇamtrāsayānaṃ raṇe śūrānpātayantaṃ ca sāyakaiḥ

सैन्धवप्रमुखैर्गुप्तः प्राच्यसौवीरकेकयैःसहसा प्रत्युदीयाय भीष्मः शांतनवोऽर्जुनम्

saindhavapramukhairguptaḥ prācyasauvīrakekayaiḥsahasā pratyudīyāya bhīṣmaḥ śāṃtanavo'rjunam

को हि गाण्डीवधन्वानमन्यः कुरुपितामहात्द्रोणवैकर्तनाभ्यां वा रथः संयातुमर्हति

ko hi gāṇḍīvadhanvānamanyaḥ kurupitāmahātdroṇavaikartanābhyāṃ vā rathaḥ saṃyātumarhati

ततो भीष्मो महाराज कौरवाणां पितामहःअर्जुनं सप्तसप्तत्या नाराचानां समावृणोत्

tato bhīṣmo mahārāja kauravāṇāṃ pitāmahaḥarjunaṃ saptasaptatyā nārācānāṃ samāvṛṇot

द्रोणश्च पञ्चविंशत्या कृपः पञ्चाशता शरैःदुर्योधनश्चतुःषष्ट्या शल्यश्च नवभिः शरैः

droṇaśca pañcaviṃśatyā kṛpaḥ pañcāśatā śaraiḥduryodhanaścatuḥṣaṣṭyā śalyaśca navabhiḥ śaraiḥ

सैन्धवो नवभिश्चापि शकुनिश्चापि पञ्चभिःविकर्णो दशभिर्भल्लै राजन्विव्याध पाण्डवम्

saindhavo navabhiścāpi śakuniścāpi pañcabhiḥvikarṇo daśabhirbhallai rājanvivyādha pāṇḍavam

स तैर्विद्धो महेष्वासः समन्तान्निशितैः शरैःन विव्यथे महाबाहुर्भिद्यमान इवाचलः

sa tairviddho maheṣvāsaḥ samantānniśitaiḥ śaraiḥna vivyathe mahābāhurbhidyamāna ivācalaḥ

स भीष्मं पञ्चविंशत्या कृपं च नवभिः शरैःद्रोणं षष्ट्या नरव्याघ्रो विकर्णं च त्रिभिः शरैः

sa bhīṣmaṃ pañcaviṃśatyā kṛpaṃ ca navabhiḥ śaraiḥdroṇaṃ ṣaṣṭyā naravyāghro vikarṇaṃ ca tribhiḥ śaraiḥ

आर्तायनिं त्रिभिर्बाणै राजानं चापि पञ्चभिःप्रत्यविध्यदमेयात्मा किरीटी भरतर्षभ

ārtāyaniṃ tribhirbāṇai rājānaṃ cāpi pañcabhiḥpratyavidhyadameyātmā kirīṭī bharatarṣabha

तं सात्यकिर्विराटश्च धृष्टद्युम्नश्च पार्षतःद्रौपदेयाभिमन्युश्च परिवव्रुर्धनंजयम्

taṃ sātyakirvirāṭaśca dhṛṣṭadyumnaśca pārṣataḥdraupadeyābhimanyuśca parivavrurdhanaṃjayam

ततो द्रोणं महेष्वासं गाङ्गेयस्य प्रिये रतम्अभ्यवर्षत पाञ्चाल्यः संयुक्तः सह सोमकैः

tato droṇaṃ maheṣvāsaṃ gāṅgeyasya priye ratamabhyavarṣata pāñcālyaḥ saṃyuktaḥ saha somakaiḥ

भीष्मस्तु रथिनां श्रेष्ठस्तूर्णं विव्याध पाण्डवम्अशीत्या निशितैर्बाणैस्ततोऽक्रोशन्त तावकाः

bhīṣmastu rathināṃ śreṣṭhastūrṇaṃ vivyādha pāṇḍavamaśītyā niśitairbāṇaistato'krośanta tāvakāḥ

तेषां तु निनदं श्रुत्वा प्रहृष्टानां प्रहृष्टवत्प्रविवेश ततो मध्यं रथसिंहः प्रतापवान्

teṣāṃ tu ninadaṃ śrutvā prahṛṣṭānāṃ prahṛṣṭavatpraviveśa tato madhyaṃ rathasiṃhaḥ pratāpavān

तेषां तु रथसिंहानां मध्यं प्राप्य धनंजयःचिक्रीड धनुषा राजँल्लक्ष्यं कृत्वा महारथान्

teṣāṃ tu rathasiṃhānāṃ madhyaṃ prāpya dhanaṃjayaḥcikrīḍa dhanuṣā rājam̐llakṣyaṃ kṛtvā mahārathān

ततो दुर्योधनो राजा भीष्ममाह जनेश्वरःपीड्यमानं स्वकं सैन्यं दृष्ट्वा पार्थेन संयुगे

tato duryodhano rājā bhīṣmamāha janeśvaraḥpīḍyamānaṃ svakaṃ sainyaṃ dṛṣṭvā pārthena saṃyuge

एष पाण्डुसुतस्तात कृष्णेन सहितो बलीयततां सर्वसैन्यानां मूलं नः परिकृन्ततित्वयि जीवति गाङ्गेये द्रोणे च रथिनां वरे

eṣa pāṇḍusutastāta kṛṣṇena sahito balīyatatāṃ sarvasainyānāṃ mūlaṃ naḥ parikṛntatitvayi jīvati gāṅgeye droṇe ca rathināṃ vare

त्वत्कृते ह्येष कर्णोऽपि न्यस्तशस्त्रो महारथःन युध्यति रणे पार्थं हितकामः सदा मम

tvatkṛte hyeṣa karṇo'pi nyastaśastro mahārathaḥna yudhyati raṇe pārthaṃ hitakāmaḥ sadā mama

स तथा कुरु गाङ्गेय यथा हन्येत फल्गुनःएवमुक्तस्ततो राजन्पिता देवव्रतस्तवधिक्क्षत्रधर्ममित्युक्त्वा ययौ पार्थरथं प्रति

sa tathā kuru gāṅgeya yathā hanyeta phalgunaḥevamuktastato rājanpitā devavratastavadhikkṣatradharmamityuktvā yayau pārtharathaṃ prati

उभौ श्वेतहयौ राजन्संसक्तौ दृश्य पार्थिवाःसिंहनादान्भृशं चक्रुः शङ्खशब्दांश्च भारत

ubhau śvetahayau rājansaṃsaktau dṛśya pārthivāḥsiṃhanādānbhṛśaṃ cakruḥ śaṅkhaśabdāṃśca bhārata

द्रौणिर्दुर्योधनश्चैव विकर्णश्च तवात्मजःपरिवार्य रणे भीष्मं स्थिता युद्धाय मारिष

drauṇirduryodhanaścaiva vikarṇaśca tavātmajaḥparivārya raṇe bhīṣmaṃ sthitā yuddhāya māriṣa

तथैव पाण्डवाः सर्वे परिवार्य धनंजयम्स्थिता युद्धाय महते ततो युद्धमवर्तत

tathaiva pāṇḍavāḥ sarve parivārya dhanaṃjayamsthitā yuddhāya mahate tato yuddhamavartata

गाङ्गेयस्तु रणे पार्थमानर्छन्नवभिः शरैःतमर्जुनः प्रत्यविध्यद्दशभिर्मर्मवेधिभिः

gāṅgeyastu raṇe pārthamānarchannavabhiḥ śaraiḥtamarjunaḥ pratyavidhyaddaśabhirmarmavedhibhiḥ

ततः शरसहस्रेण सुप्रयुक्तेन पाण्डवःअर्जुनः समरश्लाघी भीष्मस्यावारयद्दिशः

tataḥ śarasahasreṇa suprayuktena pāṇḍavaḥarjunaḥ samaraślāghī bhīṣmasyāvārayaddiśaḥ

शरजालं ततस्तत्तु शरजालेन कौरववारयामास पार्थस्य भीष्मः शांतनवस्तथा

śarajālaṃ tatastattu śarajālena kauravavārayāmāsa pārthasya bhīṣmaḥ śāṃtanavastathā

उभौ परमसंहृष्टावुभौ युद्धाभिनन्दिनौनिर्विशेषमयुध्येतां कृतप्रतिकृतैषिणौ

ubhau paramasaṃhṛṣṭāvubhau yuddhābhinandinaunirviśeṣamayudhyetāṃ kṛtapratikṛtaiṣiṇau

भीष्मचापविमुक्तानि शरजालानि संघशःशीर्यमाणान्यदृश्यन्त भिन्नान्यर्जुनसायकैः

bhīṣmacāpavimuktāni śarajālāni saṃghaśaḥśīryamāṇānyadṛśyanta bhinnānyarjunasāyakaiḥ

तथैवार्जुनमुक्तानि शरजालानि भागशःगाङ्गेयशरनुन्नानि न्यपतन्त महीतले

tathaivārjunamuktāni śarajālāni bhāgaśaḥgāṅgeyaśaranunnāni nyapatanta mahītale

अर्जुनः पञ्चविंशत्या भीष्ममार्च्छच्छितैः शरैःभीष्मोऽपि समरे पार्थं विव्याध त्रिंशता शरैः

arjunaḥ pañcaviṃśatyā bhīṣmamārcchacchitaiḥ śaraiḥbhīṣmo'pi samare pārthaṃ vivyādha triṃśatā śaraiḥ

अन्योन्यस्य हयान्विद्ध्वा ध्वजौ च सुमहाबलौरथेषां रथचक्रे च चिक्रीडतुररिंदमौ

anyonyasya hayānviddhvā dhvajau ca sumahābalauratheṣāṃ rathacakre ca cikrīḍaturariṃdamau

ततः क्रुद्धो महाराज भीष्मः प्रहरतां वरःवासुदेवं त्रिभिर्बाणैराजघान स्तनान्तरे

tataḥ kruddho mahārāja bhīṣmaḥ praharatāṃ varaḥvāsudevaṃ tribhirbāṇairājaghāna stanāntare

भीष्मचापच्युतैर्बाणैर्निर्विद्धो मधुसूदनःविरराज रणे राजन्सपुष्प इव किंशुकः

bhīṣmacāpacyutairbāṇairnirviddho madhusūdanaḥvirarāja raṇe rājansapuṣpa iva kiṃśukaḥ

ततोऽर्जुनो भृशं क्रुद्धो निर्विद्धं प्रेक्ष्य माधवम्गाङ्गेयसारथिं संख्ये निर्बिभेद त्रिभिः शरैः

tato'rjuno bhṛśaṃ kruddho nirviddhaṃ prekṣya mādhavamgāṅgeyasārathiṃ saṃkhye nirbibheda tribhiḥ śaraiḥ

यतमानौ तु तौ वीरावन्योन्यस्य वधं प्रतिनाशक्नुतां तदान्योन्यमभिसंधातुमाहवे

yatamānau tu tau vīrāvanyonyasya vadhaṃ pratināśaknutāṃ tadānyonyamabhisaṃdhātumāhave

मण्डलानि विचित्राणि गतप्रत्यागतानि चअदर्शयेतां बहुधा सूतसामर्थ्यलाघवात्

maṇḍalāni vicitrāṇi gatapratyāgatāni caadarśayetāṃ bahudhā sūtasāmarthyalāghavāt

अन्तरं च प्रहारेषु तर्कयन्तौ महारथौराजन्नन्तरमार्गस्थौ स्थितावास्तां मुहुर्मुहुः

antaraṃ ca prahāreṣu tarkayantau mahārathaurājannantaramārgasthau sthitāvāstāṃ muhurmuhuḥ

उभौ सिंहरवोन्मिश्रं शङ्खशब्दं प्रचक्रतुःतथैव चापनिर्घोषं चक्रतुस्तौ महारथौ

ubhau siṃharavonmiśraṃ śaṅkhaśabdaṃ pracakratuḥtathaiva cāpanirghoṣaṃ cakratustau mahārathau

तयोः शङ्खप्रणादेन रथनेमिस्वनेन चदारिता सहसा भूमिश्चकम्प च ननाद च

tayoḥ śaṅkhapraṇādena rathanemisvanena cadāritā sahasā bhūmiścakampa ca nanāda ca

न तयोरन्तरं कश्चिद्ददृशे भरतर्षभबलिनौ समरे शूरावन्योन्यसदृशावुभौ

na tayorantaraṃ kaściddadṛśe bharatarṣabhabalinau samare śūrāvanyonyasadṛśāvubhau

चिह्नमात्रेण भीष्मं तु प्रजज्ञुस्तत्र कौरवाःतथा पाण्डुसुताः पार्थं चिह्नमात्रेण जज्ञिरे

cihnamātreṇa bhīṣmaṃ tu prajajñustatra kauravāḥtathā pāṇḍusutāḥ pārthaṃ cihnamātreṇa jajñire

तयोर्नृवरयो राजन्दृश्य तादृक्पराक्रमम्विस्मयं सर्वभूतानि जग्मुर्भारत संयुगे

tayornṛvarayo rājandṛśya tādṛkparākramamvismayaṃ sarvabhūtāni jagmurbhārata saṃyuge

न तयोर्विवरं कश्चिद्रणे पश्यति भारतधर्मे स्थितस्य हि यथा न कश्चिद्वृजिनं क्वचित्

na tayorvivaraṃ kaścidraṇe paśyati bhāratadharme sthitasya hi yathā na kaścidvṛjinaṃ kvacit

उभौ हि शरजालेन तावदृश्यौ बभूवतुःप्रकाशौ च पुनस्तूर्णं बभूवतुरुभौ रणे

ubhau hi śarajālena tāvadṛśyau babhūvatuḥprakāśau ca punastūrṇaṃ babhūvaturubhau raṇe

तत्र देवाः सगन्धर्वाश्चारणाश्च सहर्षिभिःअन्योन्यं प्रत्यभाषन्त तयोर्दृष्ट्वा पराक्रमम्

tatra devāḥ sagandharvāścāraṇāśca saharṣibhiḥanyonyaṃ pratyabhāṣanta tayordṛṣṭvā parākramam

न शक्यौ युधि संरब्धौ जेतुमेतौ महारथौसदेवासुरगन्धर्वैर्लोकैरपि कथंचन

na śakyau yudhi saṃrabdhau jetumetau mahārathausadevāsuragandharvairlokairapi kathaṃcana

आश्चर्यभूतं लोकेषु युद्धमेतन्महाद्भुतम्नैतादृशानि युद्धानि भविष्यन्ति कथंचन

āścaryabhūtaṃ lokeṣu yuddhametanmahādbhutamnaitādṛśāni yuddhāni bhaviṣyanti kathaṃcana

नापि शक्यो रणे जेतुं भीष्मः पार्थेन धीमतासधनुश्च रथस्थश्च प्रवपन्सायकान्रणे

nāpi śakyo raṇe jetuṃ bhīṣmaḥ pārthena dhīmatāsadhanuśca rathasthaśca pravapansāyakānraṇe

तथैव पाण्डवं युद्धे देवैरपि दुरासदम्न विजेतुं रणे भीष्म उत्सहेत धनुर्धरम्

tathaiva pāṇḍavaṃ yuddhe devairapi durāsadamna vijetuṃ raṇe bhīṣma utsaheta dhanurdharam

इति स्म वाचः श्रूयन्ते प्रोच्चरन्त्यस्ततस्ततःगाङ्गेयार्जुनयोः संख्ये स्तवयुक्ता विशां पते

iti sma vācaḥ śrūyante proccarantyastatastataḥgāṅgeyārjunayoḥ saṃkhye stavayuktā viśāṃ pate

त्वदीयास्तु ततो योधाः पाण्डवेयाश्च भारतअन्योन्यं समरे जघ्नुस्तयोस्तत्र पराक्रमे

tvadīyāstu tato yodhāḥ pāṇḍaveyāśca bhārataanyonyaṃ samare jaghnustayostatra parākrame

शितधारैस्तथा खड्गैर्विमलैश्च परश्वधैःशरैरन्यैश्च बहुभिः शस्त्रैर्नानाविधैर्युधिउभयोः सेनयोर्वीरा न्यकृन्तन्त परस्परम्

śitadhāraistathā khaḍgairvimalaiśca paraśvadhaiḥśarairanyaiśca bahubhiḥ śastrairnānāvidhairyudhiubhayoḥ senayorvīrā nyakṛntanta parasparam

वर्तमाने तथा घोरे तस्मिन्युद्धे सुदारुणेद्रोणपाञ्चाल्ययो राजन्महानासीत्समागमः

vartamāne tathā ghore tasminyuddhe sudāruṇedroṇapāñcālyayo rājanmahānāsītsamāgamaḥ