पर्व.अध्याय 7.168

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

अर्जुनस्य वचः श्रुत्वा नोचुस्तत्र महारथाःअप्रियं वा प्रियं वापि महाराज धनंजयम्

arjunasya vacaḥ śrutvā nocustatra mahārathāḥapriyaṃ vā priyaṃ vāpi mahārāja dhanaṃjayam

ततः क्रुद्धो महाबाहुर्भीमसेनोऽभ्यभाषतउत्स्मयन्निव कौन्तेयमर्जुनं भरतर्षभ

tataḥ kruddho mahābāhurbhīmaseno'bhyabhāṣatautsmayanniva kaunteyamarjunaṃ bharatarṣabha

मुनिर्यथारण्यगतो भाषसे धर्मसंहितम्न्यस्तदण्डो यथा पार्थ ब्राह्मणः संशितव्रतः

muniryathāraṇyagato bhāṣase dharmasaṃhitamnyastadaṇḍo yathā pārtha brāhmaṇaḥ saṃśitavrataḥ

क्षतात्त्राता क्षताज्जीवन्क्षान्तस्त्रिष्वपि साधुषुक्षत्रियः क्षितिमाप्नोति क्षिप्रं धर्मं यशः श्रियम्

kṣatāttrātā kṣatājjīvankṣāntastriṣvapi sādhuṣukṣatriyaḥ kṣitimāpnoti kṣipraṃ dharmaṃ yaśaḥ śriyam

स भवान्क्षत्रियगुणैर्युक्तः सर्वैः कुलोद्वहःअविपश्चिद्यथा वाक्यं व्याहरन्नाद्य शोभसे

sa bhavānkṣatriyaguṇairyuktaḥ sarvaiḥ kulodvahaḥavipaścidyathā vākyaṃ vyāharannādya śobhase

पराक्रमस्ते कौन्तेय शक्रस्येव शचीपतेःन चातिवर्तसे धर्मं वेलामिव महोदधिः

parākramaste kaunteya śakrasyeva śacīpateḥna cātivartase dharmaṃ velāmiva mahodadhiḥ

न पूजयेत्त्वा कोऽन्वद्य यत्त्रयोदशवार्षिकम्अमर्षं पृष्ठतः कृत्वा धर्ममेवाभिकाङ्क्षसे

na pūjayettvā ko'nvadya yattrayodaśavārṣikamamarṣaṃ pṛṣṭhataḥ kṛtvā dharmamevābhikāṅkṣase

दिष्ट्या तात मनस्तेऽद्य स्वधर्ममनुवर्ततेआनृशंस्ये च ते दिष्ट्या बुद्धिः सततमच्युत

diṣṭyā tāta manaste'dya svadharmamanuvartateānṛśaṃsye ca te diṣṭyā buddhiḥ satatamacyuta

यत्तु धर्मप्रवृत्तस्य हृतं राज्यमधर्मतःद्रौपदी च परामृष्टा सभामानीय शत्रुभिः

yattu dharmapravṛttasya hṛtaṃ rājyamadharmataḥdraupadī ca parāmṛṣṭā sabhāmānīya śatrubhiḥ

वनं प्रव्राजिताश्चास्म वल्कलाजिनवाससःअनर्हमाणास्तं भावं त्रयोदश समाः परैः

vanaṃ pravrājitāścāsma valkalājinavāsasaḥanarhamāṇāstaṃ bhāvaṃ trayodaśa samāḥ paraiḥ

एतान्यमर्षस्थानानि मर्षितानि त्वयानघक्षत्रधर्मप्रसक्तेन सर्वमेतदनुष्ठितम्

etānyamarṣasthānāni marṣitāni tvayānaghakṣatradharmaprasaktena sarvametadanuṣṭhitam

तमधर्ममपाक्रष्टुमारब्धः सहितस्त्वयासानुबन्धान्हनिष्यामि क्षुद्रान्राज्यहरानहम्

tamadharmamapākraṣṭumārabdhaḥ sahitastvayāsānubandhānhaniṣyāmi kṣudrānrājyaharānaham

त्वया तु कथितं पूर्वं युद्धायाभ्यागता वयम्घटामश्च यथाशक्ति त्वं तु नोऽद्य जुगुप्ससे

tvayā tu kathitaṃ pūrvaṃ yuddhāyābhyāgatā vayamghaṭāmaśca yathāśakti tvaṃ tu no'dya jugupsase

स्वधर्मं नेच्छसे ज्ञातुं मिथ्या वचनमेव तेभयार्दितानामस्माकं वाचा मर्माणि कृन्तसि

svadharmaṃ necchase jñātuṃ mithyā vacanameva tebhayārditānāmasmākaṃ vācā marmāṇi kṛntasi

वपन्व्रणे क्षारमिव क्षतानां शत्रुकर्शनविदीर्यते मे हृदयं त्वया वाक्शल्यपीडितम्

vapanvraṇe kṣāramiva kṣatānāṃ śatrukarśanavidīryate me hṛdayaṃ tvayā vākśalyapīḍitam

अधर्ममेतद्विपुलं धार्मिकः सन्न बुध्यसेयत्त्वमात्मानमस्मांश्च प्रशंस्यान्न प्रशंससियः कलां षोडशीं त्वत्तो नार्हते तं प्रशंससि

adharmametadvipulaṃ dhārmikaḥ sanna budhyaseyattvamātmānamasmāṃśca praśaṃsyānna praśaṃsasiyaḥ kalāṃ ṣoḍaśīṃ tvatto nārhate taṃ praśaṃsasi

स्वयमेवात्मनो वक्तुं न युक्तं गुणसंस्तवम्दारयेयं महीं क्रोधाद्विकिरेयं च पर्वतान्

svayamevātmano vaktuṃ na yuktaṃ guṇasaṃstavamdārayeyaṃ mahīṃ krodhādvikireyaṃ ca parvatān

आविध्य च गदां गुर्वीं भीमां काञ्चनमालिनीम्गिरिप्रकाशान्क्षितिजान्भञ्जेयमनिलो यथा

āvidhya ca gadāṃ gurvīṃ bhīmāṃ kāñcanamālinīmgiriprakāśānkṣitijānbhañjeyamanilo yathā

स त्वमेवंविधं जानन्भ्रातरं मां नरर्षभद्रोणपुत्राद्भयं कर्तुं नार्हस्यमितविक्रम

sa tvamevaṃvidhaṃ jānanbhrātaraṃ māṃ nararṣabhadroṇaputrādbhayaṃ kartuṃ nārhasyamitavikrama

अथ वा तिष्ठ बीभत्सो सह सर्वैर्नरर्षभैःअहमेनं गदापाणिर्जेष्याम्येको महाहवे

atha vā tiṣṭha bībhatso saha sarvairnararṣabhaiḥahamenaṃ gadāpāṇirjeṣyāmyeko mahāhave

ततः पाञ्चालराजस्य पुत्रः पार्थमथाब्रवीत्संक्रुद्धमिव नर्दन्तं हिरण्यकशिपुं हरिः

tataḥ pāñcālarājasya putraḥ pārthamathābravītsaṃkruddhamiva nardantaṃ hiraṇyakaśipuṃ hariḥ

बीभत्सो विप्रकर्माणि विदितानि मनीषिणाम्याजनाध्यापने दानं तथा यज्ञप्रतिग्रहौ

bībhatso viprakarmāṇi viditāni manīṣiṇāmyājanādhyāpane dānaṃ tathā yajñapratigrahau

षष्ठमध्ययनं नाम तेषां कस्मिन्प्रतिष्ठितःहतो द्रोणो मया यत्तत्किं मां पार्थ विगर्हसे

ṣaṣṭhamadhyayanaṃ nāma teṣāṃ kasminpratiṣṭhitaḥhato droṇo mayā yattatkiṃ māṃ pārtha vigarhase

अपक्रान्तः स्वधर्माच्च क्षत्रधर्ममुपाश्रितःअमानुषेण हन्त्यस्मानस्त्रेण क्षुद्रकर्मकृत्

apakrāntaḥ svadharmācca kṣatradharmamupāśritaḥamānuṣeṇa hantyasmānastreṇa kṣudrakarmakṛt

तथा मायां प्रयुञ्जानमसह्यं ब्राह्मणब्रुवम्माययैव निहन्याद्यो न युक्तं पार्थ तत्र किम्

tathā māyāṃ prayuñjānamasahyaṃ brāhmaṇabruvammāyayaiva nihanyādyo na yuktaṃ pārtha tatra kim

तस्मिंस्तथा मया शस्ते यदि द्रौणायनी रुषाकुरुते भैरवं नादं तत्र किं मम हीयते

tasmiṃstathā mayā śaste yadi drauṇāyanī ruṣākurute bhairavaṃ nādaṃ tatra kiṃ mama hīyate

न चाद्भुतमिदं मन्ये यद्द्रौणिः शुद्धगर्जयाघातयिष्यति कौरव्यान्परित्रातुमशक्नुवन्

na cādbhutamidaṃ manye yaddrauṇiḥ śuddhagarjayāghātayiṣyati kauravyānparitrātumaśaknuvan

यच्च मां धार्मिको भूत्वा ब्रवीषि गुरुघातिनम्तदर्थमहमुत्पन्नः पाञ्चाल्यस्य सुतोऽनलात्

yacca māṃ dhārmiko bhūtvā bravīṣi gurughātinamtadarthamahamutpannaḥ pāñcālyasya suto'nalāt

यस्य कार्यमकार्यं वा युध्यतः स्यात्समं रणेतं कथं ब्राह्मणं ब्रूयाः क्षत्रियं वा धनंजय

yasya kāryamakāryaṃ vā yudhyataḥ syātsamaṃ raṇetaṃ kathaṃ brāhmaṇaṃ brūyāḥ kṣatriyaṃ vā dhanaṃjaya

यो ह्यनस्त्रविदो हन्याद्ब्रह्मास्त्रैः क्रोधमूर्छितःसर्वोपायैर्न स कथं वध्यः पुरुषसत्तम

yo hyanastravido hanyādbrahmāstraiḥ krodhamūrchitaḥsarvopāyairna sa kathaṃ vadhyaḥ puruṣasattama

विधर्मिणं धर्मविद्भिः प्रोक्तं तेषां विषोपमम्जानन्धर्मार्थतत्त्वज्ञः किमर्जुन विगर्हसे

vidharmiṇaṃ dharmavidbhiḥ proktaṃ teṣāṃ viṣopamamjānandharmārthatattvajñaḥ kimarjuna vigarhase

नृशंसः स मयाक्रम्य रथ एव निपातितःतन्माभिनन्द्यं बीभत्सो किमर्थं नाभिनन्दसे

nṛśaṃsaḥ sa mayākramya ratha eva nipātitaḥtanmābhinandyaṃ bībhatso kimarthaṃ nābhinandase

कृते रणे कथं पार्थ ज्वलनार्कविषोपमम्भीमं द्रोणशिरश्छेदे प्रशस्यं न प्रशंससि

kṛte raṇe kathaṃ pārtha jvalanārkaviṣopamambhīmaṃ droṇaśiraśchede praśasyaṃ na praśaṃsasi

योऽसौ ममैव नान्यस्य बान्धवान्युधि जघ्निवान्छित्त्वापि तस्य मूर्धानं नैवास्मि विगतज्वरः

yo'sau mamaiva nānyasya bāndhavānyudhi jaghnivānchittvāpi tasya mūrdhānaṃ naivāsmi vigatajvaraḥ

तच्च मे कृन्तते मर्म यन्न तस्य शिरो मयानिषादविषये क्षिप्तं जयद्रथशिरो यथा

tacca me kṛntate marma yanna tasya śiro mayāniṣādaviṣaye kṣiptaṃ jayadrathaśiro yathā

अवधश्चापि शत्रूणामधर्मः शिष्यतेऽर्जुनक्षत्रियस्य ह्ययं धर्मो हन्याद्धन्येत वा पुनः

avadhaścāpi śatrūṇāmadharmaḥ śiṣyate'rjunakṣatriyasya hyayaṃ dharmo hanyāddhanyeta vā punaḥ

स शत्रुर्निहतः संख्ये मया धर्मेण पाण्डवयथा त्वया हतः शूरो भगदत्तः पितुः सखा

sa śatrurnihataḥ saṃkhye mayā dharmeṇa pāṇḍavayathā tvayā hataḥ śūro bhagadattaḥ pituḥ sakhā

पितामहं रणे हत्वा मन्यसे धर्ममात्मनःमया शत्रौ हते कस्मात्पापे धर्मं न मन्यसे

pitāmahaṃ raṇe hatvā manyase dharmamātmanaḥmayā śatrau hate kasmātpāpe dharmaṃ na manyase

नानृतः पाण्डवो ज्येष्ठो नाहं वाधार्मिकोऽर्जुनशिष्यध्रुङ्निहतः पापो युध्यस्व विजयस्तव

nānṛtaḥ pāṇḍavo jyeṣṭho nāhaṃ vādhārmiko'rjunaśiṣyadhruṅnihataḥ pāpo yudhyasva vijayastava