Parva.Adhyaya 7.19

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

परिणाम्य निशां तां तु भारद्वाजो महारथःबहूक्त्वा च ततो राजन्राजानं च सुयोधनम्

pariṇāmya niśāṃ tāṃ tu bhāradvājo mahārathaḥbahūktvā ca tato rājanrājānaṃ ca suyodhanam

विधाय योगं पार्थेन संशप्तकगणैः सहनिष्क्रान्ते च रणात्पार्थे संशप्तकवधं प्रति

vidhāya yogaṃ pārthena saṃśaptakagaṇaiḥ sahaniṣkrānte ca raṇātpārthe saṃśaptakavadhaṃ prati

व्यूढानीकस्ततो द्रोणः पाण्डवानां महाचमूम्अभ्ययाद्भरतश्रेष्ठ धर्मराजजिघृक्षया

vyūḍhānīkastato droṇaḥ pāṇḍavānāṃ mahācamūmabhyayādbharataśreṣṭha dharmarājajighṛkṣayā

व्यूहं दृष्ट्वा सुपर्णं तु भारद्वाजकृतं तदाव्यूहेन मण्डलार्धेन प्रत्यव्यूहद्युधिष्ठिरः

vyūhaṃ dṛṣṭvā suparṇaṃ tu bhāradvājakṛtaṃ tadāvyūhena maṇḍalārdhena pratyavyūhadyudhiṣṭhiraḥ

मुखमासीत्सुपर्णस्य भारद्वाजो महारथःशिरो दुर्योधनो राजा सोदर्यैः सानुगैः सह

mukhamāsītsuparṇasya bhāradvājo mahārathaḥśiro duryodhano rājā sodaryaiḥ sānugaiḥ saha

चक्षुषी कृतवर्मा च गौतमश्चास्यतां वरःभूतवर्मा क्षेमशर्मा करकर्षश्च वीर्यवान्

cakṣuṣī kṛtavarmā ca gautamaścāsyatāṃ varaḥbhūtavarmā kṣemaśarmā karakarṣaśca vīryavān

कलिङ्गाः सिंहलाः प्राच्याः शूराभीरा दशेरकाःशका यवनकाम्बोजास्तथा हंसपदाश्च ये

kaliṅgāḥ siṃhalāḥ prācyāḥ śūrābhīrā daśerakāḥśakā yavanakāmbojāstathā haṃsapadāśca ye

ग्रीवायां शूरसेनाश्च दरदा मद्रकेकयाःगजाश्वरथपत्त्यौघास्तस्थुः शतसहस्रशः

grīvāyāṃ śūrasenāśca daradā madrakekayāḥgajāśvarathapattyaughāstasthuḥ śatasahasraśaḥ

भूरिश्रवाः शलः शल्यः सोमदत्तश्च बाह्लिकःअक्षौहिण्या वृता वीरा दक्षिणं पक्षमाश्रिताः

bhūriśravāḥ śalaḥ śalyaḥ somadattaśca bāhlikaḥakṣauhiṇyā vṛtā vīrā dakṣiṇaṃ pakṣamāśritāḥ

विन्दानुविन्दावावन्त्यौ काम्बोजश्च सुदक्षिणःवामं पक्षं समाश्रित्य द्रोणपुत्राग्रगाः स्थिताः

vindānuvindāvāvantyau kāmbojaśca sudakṣiṇaḥvāmaṃ pakṣaṃ samāśritya droṇaputrāgragāḥ sthitāḥ

पृष्ठे कलिङ्गाः साम्बष्ठा मागधाः पौण्ड्रमद्रकाःगान्धाराः शकुनिप्राग्याः पार्वतीया वसातयः

pṛṣṭhe kaliṅgāḥ sāmbaṣṭhā māgadhāḥ pauṇḍramadrakāḥgāndhārāḥ śakuniprāgyāḥ pārvatīyā vasātayaḥ

पुच्छे वैकर्तनः कर्णः सपुत्रज्ञातिबान्धवःमहत्या सेनया तस्थौ नानाध्वजसमुत्थया

pucche vaikartanaḥ karṇaḥ saputrajñātibāndhavaḥmahatyā senayā tasthau nānādhvajasamutthayā

जयद्रथो भीमरथः सांयात्रिकसभो जयःभूमिंजयो वृषक्राथो नैषधश्च महाबलः

jayadratho bhīmarathaḥ sāṃyātrikasabho jayaḥbhūmiṃjayo vṛṣakrātho naiṣadhaśca mahābalaḥ

वृता बलेन महता ब्रह्मलोकपुरस्कृताःव्यूहस्योपरि ते राजन्स्थिता युद्धविशारदाः

vṛtā balena mahatā brahmalokapuraskṛtāḥvyūhasyopari te rājansthitā yuddhaviśāradāḥ

द्रोणेन विहितो व्यूहः पदात्यश्वरथद्विपैःवातोद्धूतार्णवाकारः प्रवृत्त इव लक्ष्यते

droṇena vihito vyūhaḥ padātyaśvarathadvipaiḥvātoddhūtārṇavākāraḥ pravṛtta iva lakṣyate

तस्य पक्षप्रपक्षेभ्यो निष्पतन्ति युयुत्सवःसविद्युत्स्तनिता मेघाः सर्वदिग्भ्य इवोष्णगे

tasya pakṣaprapakṣebhyo niṣpatanti yuyutsavaḥsavidyutstanitā meghāḥ sarvadigbhya ivoṣṇage

तस्य प्राग्ज्योतिषो मध्ये विधिवत्कल्पितं गजम्आस्थितः शुशुभे राजन्नंशुमानुदये यथा

tasya prāgjyotiṣo madhye vidhivatkalpitaṃ gajamāsthitaḥ śuśubhe rājannaṃśumānudaye yathā

माल्यदामवता राजा श्वेतच्छत्रेण धार्यताकृत्तिकायोगयुक्तेन पौर्णमास्यामिवेन्दुना

mālyadāmavatā rājā śvetacchatreṇa dhāryatākṛttikāyogayuktena paurṇamāsyāmivendunā

नीलाञ्जनचयप्रख्यो मदान्धो द्विरदो बभौअभिवृष्टो महामेघैर्यथा स्यात्पर्वतो महान्

nīlāñjanacayaprakhyo madāndho dvirado babhauabhivṛṣṭo mahāmeghairyathā syātparvato mahān

नानानृपतिभिर्वीरैर्विविधायुधभूषणैःसमन्वितः पार्वतीयैः शक्रो देवगणैरिव

nānānṛpatibhirvīrairvividhāyudhabhūṣaṇaiḥsamanvitaḥ pārvatīyaiḥ śakro devagaṇairiva

ततो युधिष्ठिरः प्रेक्ष्य व्यूहं तमतिमानुषम्अजय्यमरिभिः संख्ये पार्षतं वाक्यमब्रवीत्

tato yudhiṣṭhiraḥ prekṣya vyūhaṃ tamatimānuṣamajayyamaribhiḥ saṃkhye pārṣataṃ vākyamabravīt

ब्राह्मणस्य वशं नाहमियामद्य यथा प्रभोपारावतसवर्णाश्व तथा नीतिर्विधीयताम्

brāhmaṇasya vaśaṃ nāhamiyāmadya yathā prabhopārāvatasavarṇāśva tathā nītirvidhīyatām

धृष्टद्युम्न उवाच · dhṛṣṭadyumna uvāca

द्रोणस्य यतमानस्य वशं नैष्यसि सुव्रतअहमावारयिष्यामि द्रोणमद्य सहानुगम्

droṇasya yatamānasya vaśaṃ naiṣyasi suvrataahamāvārayiṣyāmi droṇamadya sahānugam

मयि जीवति कौरव्य नोद्वेगं कर्तुमर्हसिन हि शक्तो रणे द्रोणो विजेतुं मां कथंचन

mayi jīvati kauravya nodvegaṃ kartumarhasina hi śakto raṇe droṇo vijetuṃ māṃ kathaṃcana

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

एवमुक्त्वा किरन्बाणान्द्रुपदस्य सुतो बलीपारावतसवर्णाश्वः स्वयं द्रोणमुपाद्रवत्

evamuktvā kiranbāṇāndrupadasya suto balīpārāvatasavarṇāśvaḥ svayaṃ droṇamupādravat

अनिष्टदर्शनं दृष्ट्वा धृष्टद्युम्नमवस्थितम्क्षणेनैवाभवद्द्रोणो नातिहृष्टमना इव

aniṣṭadarśanaṃ dṛṣṭvā dhṛṣṭadyumnamavasthitamkṣaṇenaivābhavaddroṇo nātihṛṣṭamanā iva

तं तु संप्रेक्ष्य पुत्रस्ते दुर्मुखः शत्रुकर्शनःप्रियं चिकीर्षन्द्रोणस्य धृष्टद्युम्नमवारयत्

taṃ tu saṃprekṣya putraste durmukhaḥ śatrukarśanaḥpriyaṃ cikīrṣandroṇasya dhṛṣṭadyumnamavārayat

स संप्रहारस्तुमुलः समरूप इवाभवत्पार्षतस्य च शूरस्य दुर्मुखस्य च भारत

sa saṃprahārastumulaḥ samarūpa ivābhavatpārṣatasya ca śūrasya durmukhasya ca bhārata

पार्षतः शरजालेन क्षिप्रं प्रच्छाद्य दुर्मुखम्भारद्वाजं शरौघेण महता समवारयत्

pārṣataḥ śarajālena kṣipraṃ pracchādya durmukhambhāradvājaṃ śaraugheṇa mahatā samavārayat

द्रोणमावारितं दृष्ट्वा भृशायस्तस्तवात्मजःनानालिङ्गैः शरव्रातैः पार्षतं सममोहयत्

droṇamāvāritaṃ dṛṣṭvā bhṛśāyastastavātmajaḥnānāliṅgaiḥ śaravrātaiḥ pārṣataṃ samamohayat

तयोर्विषक्तयोः संख्ये पाञ्चाल्यकुरुमुख्ययोःद्रोणो यौधिष्ठिरं सैन्यं बहुधा व्यधमच्छरैः

tayorviṣaktayoḥ saṃkhye pāñcālyakurumukhyayoḥdroṇo yaudhiṣṭhiraṃ sainyaṃ bahudhā vyadhamaccharaiḥ

अनिलेन यथाभ्राणि विच्छिन्नानि समन्ततःतथा पार्थस्य सैन्यानि विच्छिन्नानि क्वचित्क्वचित्

anilena yathābhrāṇi vicchinnāni samantataḥtathā pārthasya sainyāni vicchinnāni kvacitkvacit

मुहूर्तमिव तद्युद्धमासीन्मधुरदर्शनम्तत उन्मत्तवद्राजन्निर्मर्यादमवर्तत

muhūrtamiva tadyuddhamāsīnmadhuradarśanamtata unmattavadrājannirmaryādamavartata

नैव स्वे न परे राजन्नज्ञायन्त परस्परम्अनुमानेन संज्ञाभिर्युद्धं तत्समवर्तत

naiva sve na pare rājannajñāyanta parasparamanumānena saṃjñābhiryuddhaṃ tatsamavartata

चूडामणिषु निष्केषु भूषणेष्वसिचर्मसुतेषामादित्यवर्णाभा मरीच्यः प्रचकाशिरे

cūḍāmaṇiṣu niṣkeṣu bhūṣaṇeṣvasicarmasuteṣāmādityavarṇābhā marīcyaḥ pracakāśire

तत्प्रकीर्णपताकानां रथवारणवाजिनाम्बलाकाशबलाभ्राभं ददृशे रूपमाहवे

tatprakīrṇapatākānāṃ rathavāraṇavājināmbalākāśabalābhrābhaṃ dadṛśe rūpamāhave

नरानेव नरा जघ्नुरुदग्राश्च हया हयान्रथांश्च रथिनो जघ्नुर्वारणा वरवारणान्

narāneva narā jaghnurudagrāśca hayā hayānrathāṃśca rathino jaghnurvāraṇā varavāraṇān

समुच्छ्रितपताकानां गजानां परमद्विपैःक्षणेन तुमुलो घोरः संग्रामः समवर्तत

samucchritapatākānāṃ gajānāṃ paramadvipaiḥkṣaṇena tumulo ghoraḥ saṃgrāmaḥ samavartata

तेषां संसक्तगात्राणां कर्षतामितरेतरम्दन्तसंघातसंघर्षात्सधूमोऽग्निरजायत

teṣāṃ saṃsaktagātrāṇāṃ karṣatāmitaretaramdantasaṃghātasaṃgharṣātsadhūmo'gnirajāyata

विप्रकीर्णपताकास्ते विषाणजनिताग्नयःबभूवुः खं समासाद्य सविद्युत इवाम्बुदाः

viprakīrṇapatākāste viṣāṇajanitāgnayaḥbabhūvuḥ khaṃ samāsādya savidyuta ivāmbudāḥ

विक्षरद्भिर्नदद्भिश्च निपतद्भिश्च वारणैःसंबभूव मही कीर्णा मेघैर्द्यौरिव शारदी

vikṣaradbhirnadadbhiśca nipatadbhiśca vāraṇaiḥsaṃbabhūva mahī kīrṇā meghairdyauriva śāradī

तेषामाहन्यमानानां बाणतोमरवृष्टिभिःवारणानां रवो जज्ञे मेघानामिव संप्लवे

teṣāmāhanyamānānāṃ bāṇatomaravṛṣṭibhiḥvāraṇānāṃ ravo jajñe meghānāmiva saṃplave

तोमराभिहताः केचिद्बाणैश्च परमद्विपाःवित्रेसुः सर्वभूतानां शब्दमेवापरेऽव्रजन्

tomarābhihatāḥ kecidbāṇaiśca paramadvipāḥvitresuḥ sarvabhūtānāṃ śabdamevāpare'vrajan

विषाणाभिहताश्चापि केचित्तत्र गजा गजैःचक्रुरार्तस्वरं घोरमुत्पातजलदा इव

viṣāṇābhihatāścāpi kecittatra gajā gajaiḥcakrurārtasvaraṃ ghoramutpātajaladā iva

प्रतीपं ह्रियमाणाश्च वारणा वरवारणैःउन्मथ्य पुनराजह्रुः प्रेरिताः परमाङ्कुशैः

pratīpaṃ hriyamāṇāśca vāraṇā varavāraṇaiḥunmathya punarājahruḥ preritāḥ paramāṅkuśaiḥ

महामात्रा महामात्रैस्ताडिताः शरतोमरैःगजेभ्यः पृथिवीं जग्मुर्मुक्तप्रहरणाङ्कुशाः

mahāmātrā mahāmātraistāḍitāḥ śaratomaraiḥgajebhyaḥ pṛthivīṃ jagmurmuktapraharaṇāṅkuśāḥ

निर्मनुष्याश्च मातङ्गा विनदन्तस्ततस्ततःछिन्नाभ्राणीव संपेतुः संप्रविश्य परस्परम्

nirmanuṣyāśca mātaṅgā vinadantastatastataḥchinnābhrāṇīva saṃpetuḥ saṃpraviśya parasparam

हतान्परिवहन्तश्च यन्त्रिताः परमायुधैःदिशो जग्मुर्महानागाः केचिदेकचरा इव

hatānparivahantaśca yantritāḥ paramāyudhaiḥdiśo jagmurmahānāgāḥ kecidekacarā iva

ताडितास्ताड्यमानाश्च तोमरर्ष्टिपरश्वधैःपेतुरार्तस्वरं कृत्वा तदा विशसने गजाः

tāḍitāstāḍyamānāśca tomararṣṭiparaśvadhaiḥpeturārtasvaraṃ kṛtvā tadā viśasane gajāḥ

तेषां शैलोपमैः कायैर्निपतद्भिः समन्ततःआहता सहसा भूमिश्चकम्पे च ननाद च

teṣāṃ śailopamaiḥ kāyairnipatadbhiḥ samantataḥāhatā sahasā bhūmiścakampe ca nanāda ca

सादितैः सगजारोहैः सपताकैः समन्ततःमातङ्गैः शुशुभे भूमिर्विकीर्णैरिव पर्वतैः

sāditaiḥ sagajārohaiḥ sapatākaiḥ samantataḥmātaṅgaiḥ śuśubhe bhūmirvikīrṇairiva parvataiḥ

गजस्थाश्च महामात्रा निर्भिन्नहृदया रणेरथिभिः पातिता भल्लैर्विकीर्णाङ्कुशतोमराः

gajasthāśca mahāmātrā nirbhinnahṛdayā raṇerathibhiḥ pātitā bhallairvikīrṇāṅkuśatomarāḥ

क्रौञ्चवद्विनदन्तोऽन्ये नाराचाभिहता गजाःपरान्स्वांश्चापि मृद्नन्तः परिपेतुर्दिशो दश

krauñcavadvinadanto'nye nārācābhihatā gajāḥparānsvāṃścāpi mṛdnantaḥ paripeturdiśo daśa

गजाश्वरथसंघानां शरीरौघसमावृताबभूव पृथिवी राजन्मांसशोणितकर्दमा

gajāśvarathasaṃghānāṃ śarīraughasamāvṛtābabhūva pṛthivī rājanmāṃsaśoṇitakardamā

प्रमथ्य च विषाणाग्रैः समुत्क्षिप्य च वारणैःसचक्राश्च विचक्राश्च रथैरेव महारथाः

pramathya ca viṣāṇāgraiḥ samutkṣipya ca vāraṇaiḥsacakrāśca vicakrāśca rathaireva mahārathāḥ

रथाश्च रथिभिर्हीना निर्मनुष्याश्च वाजिनःहतारोहाश्च मातङ्गा दिशो जग्मुः शरातुराः

rathāśca rathibhirhīnā nirmanuṣyāśca vājinaḥhatārohāśca mātaṅgā diśo jagmuḥ śarāturāḥ

जघानात्र पिता पुत्रं पुत्रश्च पितरं तथाइत्यासीत्तुमुलं युद्धं न प्रज्ञायत किंचन

jaghānātra pitā putraṃ putraśca pitaraṃ tathāityāsīttumulaṃ yuddhaṃ na prajñāyata kiṃcana

आ गुल्फेभ्योऽवसीदन्त नराः शोणितकर्दमेदीप्यमानैः परिक्षिप्ता दावैरिव महाद्रुमाः

ā gulphebhyo'vasīdanta narāḥ śoṇitakardamedīpyamānaiḥ parikṣiptā dāvairiva mahādrumāḥ

शोणितैः सिच्यमानानि वस्त्राणि कवचानि चछत्राणि च पताकाश्च सर्वं रक्तमदृश्यत

śoṇitaiḥ sicyamānāni vastrāṇi kavacāni cachatrāṇi ca patākāśca sarvaṃ raktamadṛśyata

हयौघाश्च रथौघाश्च नरौघाश्च निपातिताःसंवृत्ताः पुनरावृत्ता बहुधा रथनेमिभिः

hayaughāśca rathaughāśca naraughāśca nipātitāḥsaṃvṛttāḥ punarāvṛttā bahudhā rathanemibhiḥ

स गजौघमहावेगः परासुनरशैवलःरथौघतुमुलावर्तः प्रबभौ सैन्यसागरः

sa gajaughamahāvegaḥ parāsunaraśaivalaḥrathaughatumulāvartaḥ prababhau sainyasāgaraḥ

तं वाहनमहानौभिर्योधा जयधनैषिणःअवगाह्यावमज्जन्तो नैव मोहं प्रचक्रिरे

taṃ vāhanamahānaubhiryodhā jayadhanaiṣiṇaḥavagāhyāvamajjanto naiva mohaṃ pracakrire

शरवर्षाभिवृष्टेषु योधेष्वजितलक्ष्मसुन हि स्वचित्ततां लेभे कश्चिदाहतलक्षणः

śaravarṣābhivṛṣṭeṣu yodheṣvajitalakṣmasuna hi svacittatāṃ lebhe kaścidāhatalakṣaṇaḥ

वर्तमाने तथा युद्धे घोररूपे भयंकरेमोहयित्वा परान्द्रोणो युधिष्ठिरमुपाद्रवत्

vartamāne tathā yuddhe ghorarūpe bhayaṃkaremohayitvā parāndroṇo yudhiṣṭhiramupādravat