Parva.Adhyaya 7.22

धृतराष्ट्र उवाच · dhṛtarāṣṭra uvāca

सर्वेषामेव मे ब्रूहि रथचिह्नानि संजयये द्रोणमभ्यवर्तन्त क्रुद्धा भीमपुरोगमाः

sarveṣāmeva me brūhi rathacihnāni saṃjayaye droṇamabhyavartanta kruddhā bhīmapurogamāḥ

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

ऋश्यवर्णैर्हयैर्दृष्ट्वा व्यायच्छन्तं वृकोदरम्रजताश्वस्ततः शूरः शैनेयः संन्यवर्तत

ṛśyavarṇairhayairdṛṣṭvā vyāyacchantaṃ vṛkodaramrajatāśvastataḥ śūraḥ śaineyaḥ saṃnyavartata

दर्शनीयास्तु काम्बोजाः शुकपत्रपरिच्छदाःवहन्तो नकुलं शीघ्रं तावकानभिदुद्रुवुः

darśanīyāstu kāmbojāḥ śukapatraparicchadāḥvahanto nakulaṃ śīghraṃ tāvakānabhidudruvuḥ

कृष्णास्तु मेघसंकाशाः सहदेवमुदायुधम्भीमवेगा नरव्याघ्रमवहन्वातरंहसः

kṛṣṇāstu meghasaṃkāśāḥ sahadevamudāyudhambhīmavegā naravyāghramavahanvātaraṃhasaḥ

हेमोत्तमप्रतिच्छन्नैर्हयैर्वातसमैर्जवेअभ्यवर्तन्त सैन्यानि सर्वाण्येव युधिष्ठिरम्

hemottamapraticchannairhayairvātasamairjaveabhyavartanta sainyāni sarvāṇyeva yudhiṣṭhiram

राज्ञस्त्वनन्तरं राजा पाञ्चाल्यो द्रुपदोऽभवत्जातरूपमयच्छत्रः सर्वैः स्वैरभिरक्षितः

rājñastvanantaraṃ rājā pāñcālyo drupado'bhavatjātarūpamayacchatraḥ sarvaiḥ svairabhirakṣitaḥ

ललामैर्हरिभिर्युक्तैः सर्वशब्दक्षमैर्युधिराज्ञां मध्ये महेष्वासः शान्तभीरभ्यवर्तत

lalāmairharibhiryuktaiḥ sarvaśabdakṣamairyudhirājñāṃ madhye maheṣvāsaḥ śāntabhīrabhyavartata

तं विराटोऽन्वयात्पश्चात्सह शूरैर्महारथैःकेकयाश्च शिखण्डी च धृष्टकेतुस्तथैव चस्वैः स्वैः सैन्यैः परिवृता मत्स्यराजानमन्वयुः

taṃ virāṭo'nvayātpaścātsaha śūrairmahārathaiḥkekayāśca śikhaṇḍī ca dhṛṣṭaketustathaiva casvaiḥ svaiḥ sainyaiḥ parivṛtā matsyarājānamanvayuḥ

ते तु पाटलपुष्पाणां समवर्णा हयोत्तमाःवहमाना व्यराजन्त मत्स्यस्यामित्रघातिनः

te tu pāṭalapuṣpāṇāṃ samavarṇā hayottamāḥvahamānā vyarājanta matsyasyāmitraghātinaḥ

हारिद्रसमवर्णास्तु जवना हेममालिनःपुत्रं विराटराजस्य सत्वराः समुदावहन्

hāridrasamavarṇāstu javanā hemamālinaḥputraṃ virāṭarājasya satvarāḥ samudāvahan

इन्द्रगोपकवर्णैस्तु भ्रातरः पञ्च केकयाःजातरूपसमाभासः सर्वे लोहितकध्वजाः

indragopakavarṇaistu bhrātaraḥ pañca kekayāḥjātarūpasamābhāsaḥ sarve lohitakadhvajāḥ

ते हेममालिनः शूराः सर्वे युद्धविशारदाःवर्षन्त इव जीमूताः प्रत्यदृश्यन्त दंशिताः

te hemamālinaḥ śūrāḥ sarve yuddhaviśāradāḥvarṣanta iva jīmūtāḥ pratyadṛśyanta daṃśitāḥ

आमपात्रनिभाकाराः पाञ्चाल्यममितौजसम्दान्तास्ताम्रारुणा युक्ताः शिखण्डिनमुदावहन्

āmapātranibhākārāḥ pāñcālyamamitaujasamdāntāstāmrāruṇā yuktāḥ śikhaṇḍinamudāvahan

तथा द्वादशसाहस्राः पाञ्चालानां महारथाःतेषां तु षट्सहस्राणि ये शिखण्डिनमन्वयुः

tathā dvādaśasāhasrāḥ pāñcālānāṃ mahārathāḥteṣāṃ tu ṣaṭsahasrāṇi ye śikhaṇḍinamanvayuḥ

पुत्रं तु शिशुपालस्य नरसिंहस्य मारिषआक्रीडन्तो वहन्ति स्म सारङ्गशबला हयाः

putraṃ tu śiśupālasya narasiṃhasya māriṣaākrīḍanto vahanti sma sāraṅgaśabalā hayāḥ

धृष्टकेतुश्च चेदीनामृषभोऽतिबलोदितःकाम्बोजैः शबलैरश्वैरभ्यवर्तत दुर्जयः

dhṛṣṭaketuśca cedīnāmṛṣabho'tibaloditaḥkāmbojaiḥ śabalairaśvairabhyavartata durjayaḥ

बृहत्क्षत्रं तु कैकेयं सुकुमारं हयोत्तमाःपलालधूमवर्णाभाः सैन्धवाः शीघ्रमावहन्

bṛhatkṣatraṃ tu kaikeyaṃ sukumāraṃ hayottamāḥpalāladhūmavarṇābhāḥ saindhavāḥ śīghramāvahan

मल्लिकाक्षाः पद्मवर्णा बाह्लिजाताः स्वलंकृताःशूरं शिखण्डिनः पुत्रं क्षत्रदेवमुदावहन्

mallikākṣāḥ padmavarṇā bāhlijātāḥ svalaṃkṛtāḥśūraṃ śikhaṇḍinaḥ putraṃ kṣatradevamudāvahan

युवानमवहन्युद्धे क्रौञ्चवर्णा हयोत्तमाःकाश्यस्याभिभुवः पुत्रं सुकुमारं महारथम्

yuvānamavahanyuddhe krauñcavarṇā hayottamāḥkāśyasyābhibhuvaḥ putraṃ sukumāraṃ mahāratham

श्वेतास्तु प्रतिविन्ध्यं तं कृष्णग्रीवा मनोजवाःयन्तुः प्रेष्यकरा राजन्राजपुत्रमुदावहन्

śvetāstu prativindhyaṃ taṃ kṛṣṇagrīvā manojavāḥyantuḥ preṣyakarā rājanrājaputramudāvahan

सुतसोमं तु यं धौम्यात्पार्थः पुत्रमयाचतमाषपुष्पसवर्णास्तमवहन्वाजिनो रणे

sutasomaṃ tu yaṃ dhaumyātpārthaḥ putramayācatamāṣapuṣpasavarṇāstamavahanvājino raṇe

सहस्रसोमप्रतिमा बभूवुः; पुरे कुरूणामुदयेन्दुनाम्नितस्मिञ्जातः सोमसंक्रन्दमध्ये; यस्मात्तस्मात्सुतसोमोऽभवत्सः

sahasrasomapratimā babhūvuḥ; pure kurūṇāmudayendunāmnitasmiñjātaḥ somasaṃkrandamadhye; yasmāttasmātsutasomo'bhavatsaḥ

नाकुलिं तु शतानीकं शालपुष्पनिभा हयाःआदित्यतरुणप्रख्याः श्लाघनीयमुदावहन्

nākuliṃ tu śatānīkaṃ śālapuṣpanibhā hayāḥādityataruṇaprakhyāḥ ślāghanīyamudāvahan

काञ्चनप्रतिमैर्योक्त्रैर्मयूरग्रीवसंनिभाःद्रौपदेयं नरव्याघ्रं श्रुतकर्माणमावहन्

kāñcanapratimairyoktrairmayūragrīvasaṃnibhāḥdraupadeyaṃ naravyāghraṃ śrutakarmāṇamāvahan

श्रुतकीर्तिं श्रुतनिधिं द्रौपदेयं हयोत्तमाःऊहुः पार्थसमं युद्धे चाषपत्रनिभा हयाः

śrutakīrtiṃ śrutanidhiṃ draupadeyaṃ hayottamāḥūhuḥ pārthasamaṃ yuddhe cāṣapatranibhā hayāḥ

यमाहुरध्यर्धगुणं कृष्णात्पार्थाच्च संयुगेअभिमन्युं पिशङ्गास्तं कुमारमवहन्रणे

yamāhuradhyardhaguṇaṃ kṛṣṇātpārthācca saṃyugeabhimanyuṃ piśaṅgāstaṃ kumāramavahanraṇe

एकस्तु धार्तराष्ट्रेभ्यः पाण्डवान्यः समाश्रितःतं बृहन्तो महाकाया युयुत्सुमवहन्रणे

ekastu dhārtarāṣṭrebhyaḥ pāṇḍavānyaḥ samāśritaḥtaṃ bṛhanto mahākāyā yuyutsumavahanraṇe

पलालकाण्डवर्णास्तु वार्धक्षेमिं तरस्विनम्ऊहुः सुतुमुले युद्धे हया हृष्टाः स्वलंकृताः

palālakāṇḍavarṇāstu vārdhakṣemiṃ tarasvinamūhuḥ sutumule yuddhe hayā hṛṣṭāḥ svalaṃkṛtāḥ

कुमारं शितिपादास्तु रुक्मपत्रैरुरश्छदैःसौचित्तिमवहन्युद्धे यन्तुः प्रेष्यकरा हयाः

kumāraṃ śitipādāstu rukmapatrairuraśchadaiḥsaucittimavahanyuddhe yantuḥ preṣyakarā hayāḥ

रुक्मपृष्ठावकीर्णास्तु कौशेयसदृशा हयाःसुवर्णमालिनः क्षान्ताः श्रेणिमन्तमुदावहन्

rukmapṛṣṭhāvakīrṇāstu kauśeyasadṛśā hayāḥsuvarṇamālinaḥ kṣāntāḥ śreṇimantamudāvahan

रुक्ममालाधराः शूरा हेमवर्णाः स्वलंकृताःकाशिराजं हयश्रेष्ठाः श्लाघनीयमुदावहन्

rukmamālādharāḥ śūrā hemavarṇāḥ svalaṃkṛtāḥkāśirājaṃ hayaśreṣṭhāḥ ślāghanīyamudāvahan

अस्त्राणां च धनुर्वेदे ब्राह्मे वेदे च पारगम्तं सत्यधृतिमायान्तमरुणाः समुदावहन्

astrāṇāṃ ca dhanurvede brāhme vede ca pāragamtaṃ satyadhṛtimāyāntamaruṇāḥ samudāvahan

यः स पाञ्चालसेनानीर्द्रोणमंशमकल्पयत्पारावतसवर्णाश्वा धृष्टद्युम्नमुदावहन्

yaḥ sa pāñcālasenānīrdroṇamaṃśamakalpayatpārāvatasavarṇāśvā dhṛṣṭadyumnamudāvahan

तमन्वयात्सत्यधृतिः सौचित्तिर्युद्धदुर्मदःश्रेणिमान्वसुदानश्च पुत्रः काश्यस्य चाभिभो

tamanvayātsatyadhṛtiḥ saucittiryuddhadurmadaḥśreṇimānvasudānaśca putraḥ kāśyasya cābhibho

युक्तैः परमकाम्बोजैर्जवनैर्हेममालिभिःभीषयन्तो द्विषत्सैन्यं यमवैश्रवणोपमाः

yuktaiḥ paramakāmbojairjavanairhemamālibhiḥbhīṣayanto dviṣatsainyaṃ yamavaiśravaṇopamāḥ

प्रभद्रकास्तु पाञ्चालाः षट्सहस्राण्युदायुधाःनानावर्णैर्हयश्रेष्ठैर्हेमचित्ररथध्वजाः

prabhadrakāstu pāñcālāḥ ṣaṭsahasrāṇyudāyudhāḥnānāvarṇairhayaśreṣṭhairhemacitrarathadhvajāḥ

शरव्रातैर्विधुन्वन्तः शत्रून्विततकार्मुकाःसमानमृत्यवो भूत्वा धृष्टद्युम्नं समन्वयुः

śaravrātairvidhunvantaḥ śatrūnvitatakārmukāḥsamānamṛtyavo bhūtvā dhṛṣṭadyumnaṃ samanvayuḥ

बभ्रुकौशेयवर्णास्तु सुवर्णवरमालिनःऊहुरग्लानमनसश्चेकितानं हयोत्तमाः

babhrukauśeyavarṇāstu suvarṇavaramālinaḥūhuraglānamanasaścekitānaṃ hayottamāḥ

इन्द्रायुधसवर्णैस्तु कुन्तिभोजो हयोत्तमैःआयात्सुवश्यैः पुरुजिन्मातुलः सव्यसाचिनः

indrāyudhasavarṇaistu kuntibhojo hayottamaiḥāyātsuvaśyaiḥ purujinmātulaḥ savyasācinaḥ

अन्तरिक्षसवर्णास्तु तारकाचित्रिता इवराजानं रोचमानं ते हयाः संख्ये समावहन्

antarikṣasavarṇāstu tārakācitritā ivarājānaṃ rocamānaṃ te hayāḥ saṃkhye samāvahan

कर्बुराः शितिपादास्तु स्वर्णजालपरिच्छदाःजारासंधिं हयश्रेष्ठाः सहदेवमुदावहन्

karburāḥ śitipādāstu svarṇajālaparicchadāḥjārāsaṃdhiṃ hayaśreṣṭhāḥ sahadevamudāvahan

ये तु पुष्करनालस्य समवर्णा हयोत्तमाःजवे श्येनसमाश्चित्राः सुदामानमुदावहन्

ye tu puṣkaranālasya samavarṇā hayottamāḥjave śyenasamāścitrāḥ sudāmānamudāvahan

शशलोहितवर्णास्तु पाण्डुरोद्गतराजयःपाञ्चाल्यं गोपतेः पुत्रं सिंहसेनमुदावहन्

śaśalohitavarṇāstu pāṇḍurodgatarājayaḥpāñcālyaṃ gopateḥ putraṃ siṃhasenamudāvahan

पाञ्चालानां नरव्याघ्रो यः ख्यातो जनमेजयःतस्य सर्षपपुष्पाणां तुल्यवर्णा हयोत्तमाः

pāñcālānāṃ naravyāghro yaḥ khyāto janamejayaḥtasya sarṣapapuṣpāṇāṃ tulyavarṇā hayottamāḥ

माषवर्णास्तु जवना बृहन्तो हेममालिनःदधिपृष्ठाश्चन्द्रमुखाः पाञ्चाल्यमवहन्द्रुतम्

māṣavarṇāstu javanā bṛhanto hemamālinaḥdadhipṛṣṭhāścandramukhāḥ pāñcālyamavahandrutam

शूराश्च भद्रकाश्चैव शरकाण्डनिभा हयाःपद्मकिञ्जल्कवर्णाभा दण्डधारमुदावहन्

śūrāśca bhadrakāścaiva śarakāṇḍanibhā hayāḥpadmakiñjalkavarṇābhā daṇḍadhāramudāvahan

बिभ्रतो हेममालाश्च चक्रवाकोदरा हयाःकोसलाधिपतेः पुत्रं सुक्षत्रं वाजिनोऽवहन्

bibhrato hemamālāśca cakravākodarā hayāḥkosalādhipateḥ putraṃ sukṣatraṃ vājino'vahan

शबलास्तु बृहन्तोऽश्वा दान्ता जाम्बूनदस्रजःयुद्धे सत्यधृतिं क्षैमिमवहन्प्रांशवः शुभाः

śabalāstu bṛhanto'śvā dāntā jāmbūnadasrajaḥyuddhe satyadhṛtiṃ kṣaimimavahanprāṃśavaḥ śubhāḥ

एकवर्णेन सर्वेण ध्वजेन कवचेन चअश्वैश्च धनुषा चैव शुक्लैः शुक्लो न्यवर्तत

ekavarṇena sarveṇa dhvajena kavacena caaśvaiśca dhanuṣā caiva śuklaiḥ śuklo nyavartata

समुद्रसेनपुत्रं तु सामुद्रा रुद्रतेजसम्अश्वाः शशाङ्कसदृशाश्चन्द्रदेवमुदावहन्

samudrasenaputraṃ tu sāmudrā rudratejasamaśvāḥ śaśāṅkasadṛśāścandradevamudāvahan

नीलोत्पलसवर्णास्तु तपनीयविभूषिताःशैब्यं चित्ररथं युद्धे चित्रमाल्यावहन्हयाः

nīlotpalasavarṇāstu tapanīyavibhūṣitāḥśaibyaṃ citrarathaṃ yuddhe citramālyāvahanhayāḥ

कलायपुष्पवर्णास्तु श्वेतलोहितराजयःरथसेनं हयश्रेष्ठाः समूहुर्युद्धदुर्मदम्

kalāyapuṣpavarṇāstu śvetalohitarājayaḥrathasenaṃ hayaśreṣṭhāḥ samūhuryuddhadurmadam

यं तु सर्वमनुष्येभ्यः प्राहुः शूरतरं नृपम्तं पटच्चरहन्तारं शुकवर्णावहन्हयाः

yaṃ tu sarvamanuṣyebhyaḥ prāhuḥ śūrataraṃ nṛpamtaṃ paṭaccarahantāraṃ śukavarṇāvahanhayāḥ

चित्रायुधं चित्रमाल्यं चित्रवर्मायुधध्वजम्ऊहुः किंशुकपुष्पाणां तुल्यवर्णा हयोत्तमाः

citrāyudhaṃ citramālyaṃ citravarmāyudhadhvajamūhuḥ kiṃśukapuṣpāṇāṃ tulyavarṇā hayottamāḥ

एकवर्णेन सर्वेण ध्वजेन कवचेन चधनुषा रथवाहैश्च नीलैर्नीलोऽभ्यवर्तत

ekavarṇena sarveṇa dhvajena kavacena cadhanuṣā rathavāhaiśca nīlairnīlo'bhyavartata

नानारूपै रत्नचित्रैर्वरूथध्वजकार्मुकैःवाजिध्वजपताकाभिश्चित्रैश्चित्रोऽभ्यवर्तत

nānārūpai ratnacitrairvarūthadhvajakārmukaiḥvājidhvajapatākābhiścitraiścitro'bhyavartata

ये तु पुष्करपत्रस्य तुल्यवर्णा हयोत्तमाःते रोचमानस्य सुतं हेमवर्णमुदावहन्

ye tu puṣkarapatrasya tulyavarṇā hayottamāḥte rocamānasya sutaṃ hemavarṇamudāvahan

योधाश्च भद्रकाराश्च शरदण्डानुदण्डजाःश्वेताण्डाः कुक्कुटाण्डाभा दण्डकेतुमुदावहन्

yodhāśca bhadrakārāśca śaradaṇḍānudaṇḍajāḥśvetāṇḍāḥ kukkuṭāṇḍābhā daṇḍaketumudāvahan

आटरूषकपुष्पाभा हयाः पाण्ड्यानुयायिनाम्अवहन्रथमुख्यानामयुतानि चतुर्दश

āṭarūṣakapuṣpābhā hayāḥ pāṇḍyānuyāyināmavahanrathamukhyānāmayutāni caturdaśa

नानारूपेण वर्णेन नानाकृतिमुखा हयाःरथचक्रध्वजं वीरं घटोत्कचमुदावहन्

nānārūpeṇa varṇena nānākṛtimukhā hayāḥrathacakradhvajaṃ vīraṃ ghaṭotkacamudāvahan

सुवर्णवर्णा धर्मज्ञमनीकस्थं युधिष्ठिरम्राजश्रेष्ठं हयश्रेष्ठाः सर्वतः पृष्ठतोऽन्वयुःवर्णैश्चोच्चावचैर्दिव्यैः सदश्वानां प्रभद्रकाः

suvarṇavarṇā dharmajñamanīkasthaṃ yudhiṣṭhiramrājaśreṣṭhaṃ hayaśreṣṭhāḥ sarvataḥ pṛṣṭhato'nvayuḥvarṇaiścoccāvacairdivyaiḥ sadaśvānāṃ prabhadrakāḥ

ते यत्ता भीमसेनेन सहिताः काञ्चनध्वजाःप्रत्यदृश्यन्त राजेन्द्र सेन्द्रा इव दिवौकसः

te yattā bhīmasenena sahitāḥ kāñcanadhvajāḥpratyadṛśyanta rājendra sendrā iva divaukasaḥ

अत्यरोचत तान्सर्वान्धृष्टद्युम्नः समागतान्सर्वाण्यपि च सैन्यानि भारद्वाजोऽत्यरोचत

atyarocata tānsarvāndhṛṣṭadyumnaḥ samāgatānsarvāṇyapi ca sainyāni bhāradvājo'tyarocata