Parva.Adhyaya 7.53

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

प्रतिज्ञाते तु पार्थेन सिन्धुराजवधे तदावासुदेवो महाबाहुर्धनंजयमभाषत

pratijñāte tu pārthena sindhurājavadhe tadāvāsudevo mahābāhurdhanaṃjayamabhāṣata

भ्रातॄणां मतमाज्ञाय त्वया वाचा प्रतिश्रुतम्सैन्धवं श्वोऽस्मि हन्तेति तत्साहसतमं कृतम्

bhrātṝṇāṃ matamājñāya tvayā vācā pratiśrutamsaindhavaṃ śvo'smi hanteti tatsāhasatamaṃ kṛtam

असंमन्त्र्य मया सार्धमतिभारोऽयमुद्यतःकथं नु सर्वलोकस्य नावहास्या भवेमहि

asaṃmantrya mayā sārdhamatibhāro'yamudyataḥkathaṃ nu sarvalokasya nāvahāsyā bhavemahi

धार्तराष्ट्रस्य शिबिरे मया प्रणिहिताश्चराःत इमे शीघ्रमागम्य प्रवृत्तिं वेदयन्ति नः

dhārtarāṣṭrasya śibire mayā praṇihitāścarāḥta ime śīghramāgamya pravṛttiṃ vedayanti naḥ

त्वया वै संप्रतिज्ञाते सिन्धुराजवधे तदासिंहनादः सवादित्रः सुमहानिह तैः श्रुतः

tvayā vai saṃpratijñāte sindhurājavadhe tadāsiṃhanādaḥ savāditraḥ sumahāniha taiḥ śrutaḥ

तेन शब्देन वित्रस्ता धार्तराष्ट्राः ससैन्धवाःनाकस्मात्सिंहनादोऽयमिति मत्वा व्यवस्थिताः

tena śabdena vitrastā dhārtarāṣṭrāḥ sasaindhavāḥnākasmātsiṃhanādo'yamiti matvā vyavasthitāḥ

सुमहाञ्शब्दसंपातः कौरवाणां महाभुजआसीन्नागाश्वपत्तीनां रथघोषश्च भैरवः

sumahāñśabdasaṃpātaḥ kauravāṇāṃ mahābhujaāsīnnāgāśvapattīnāṃ rathaghoṣaśca bhairavaḥ

अभिमन्युवधं श्रुत्वा ध्रुवमार्तो धनंजयःरात्रौ निर्यास्यति क्रोधादिति मत्वा व्यवस्थिताः

abhimanyuvadhaṃ śrutvā dhruvamārto dhanaṃjayaḥrātrau niryāsyati krodhāditi matvā vyavasthitāḥ

तैर्यतद्भिरियं सत्या श्रुता सत्यवतस्तवप्रतिज्ञा सिन्धुराजस्य वधे राजीवलोचन

tairyatadbhiriyaṃ satyā śrutā satyavatastavapratijñā sindhurājasya vadhe rājīvalocana

ततो विमनसः सर्वे त्रस्ताः क्षुद्रमृगा इवआसन्सुयोधनामात्याः स च राजा जयद्रथः

tato vimanasaḥ sarve trastāḥ kṣudramṛgā ivaāsansuyodhanāmātyāḥ sa ca rājā jayadrathaḥ

अथोत्थाय सहामात्यैर्दीनः शिबिरमात्मनःआयात्सौवीरसिन्धूनामीश्वरो भृशदुःखितः

athotthāya sahāmātyairdīnaḥ śibiramātmanaḥāyātsauvīrasindhūnāmīśvaro bhṛśaduḥkhitaḥ

स मन्त्रकाले संमन्त्र्य सर्वा नैःश्रेयसीः क्रियाःसुयोधनमिदं वाक्यमब्रवीद्राजसंसदि

sa mantrakāle saṃmantrya sarvā naiḥśreyasīḥ kriyāḥsuyodhanamidaṃ vākyamabravīdrājasaṃsadi

मामसौ पुत्रहन्तेति श्वोऽभियाता धनंजयःप्रतिज्ञातो हि सेनाया मध्ये तेन वधो मम

māmasau putrahanteti śvo'bhiyātā dhanaṃjayaḥpratijñāto hi senāyā madhye tena vadho mama

तां न देवा न गन्धर्वा नासुरोरगराक्षसाःउत्सहन्तेऽन्यथा कर्तुं प्रतिज्ञां सव्यसाचिनः

tāṃ na devā na gandharvā nāsuroragarākṣasāḥutsahante'nyathā kartuṃ pratijñāṃ savyasācinaḥ

ते मां रक्षत संग्रामे मा वो मूर्ध्नि धनंजयःपदं कृत्वाप्नुयाल्लक्ष्यं तस्मादत्र विधीयताम्

te māṃ rakṣata saṃgrāme mā vo mūrdhni dhanaṃjayaḥpadaṃ kṛtvāpnuyāllakṣyaṃ tasmādatra vidhīyatām

अथ रक्षा न मे संख्ये क्रियते कुरुनन्दनअनुजानीहि मां राजन्गमिष्यामि गृहान्प्रति

atha rakṣā na me saṃkhye kriyate kurunandanaanujānīhi māṃ rājangamiṣyāmi gṛhānprati

एवमुक्तस्त्ववाक्शीर्षो विमनाः स सुयोधनःश्रुत्वाभिशप्तवन्तं त्वां ध्यानमेवान्वपद्यत

evamuktastvavākśīrṣo vimanāḥ sa suyodhanaḥśrutvābhiśaptavantaṃ tvāṃ dhyānamevānvapadyata

तमार्तमभिसंप्रेक्ष्य राजा किल स सैन्धवःमृदु चात्महितं चैव सापेक्षमिदमुक्तवान्

tamārtamabhisaṃprekṣya rājā kila sa saindhavaḥmṛdu cātmahitaṃ caiva sāpekṣamidamuktavān

नाहं पश्यामि भवतां तथावीर्यं धनुर्धरम्योऽर्जुनस्यास्त्रमस्त्रेण प्रतिहन्यान्महाहवे

nāhaṃ paśyāmi bhavatāṃ tathāvīryaṃ dhanurdharamyo'rjunasyāstramastreṇa pratihanyānmahāhave

वासुदेवसहायस्य गाण्डीवं धुन्वतो धनुःकोऽर्जुनस्याग्रतस्तिष्ठेत्साक्षादपि शतक्रतुः

vāsudevasahāyasya gāṇḍīvaṃ dhunvato dhanuḥko'rjunasyāgratastiṣṭhetsākṣādapi śatakratuḥ

महेश्वरोऽपि पार्थेन श्रूयते योधितः पुरापदातिना महातेजा गिरौ हिमवति प्रभुः

maheśvaro'pi pārthena śrūyate yodhitaḥ purāpadātinā mahātejā girau himavati prabhuḥ

दानवानां सहस्राणि हिरण्यपुरवासिनाम्जघानैकरथेनैव देवराजप्रचोदितः

dānavānāṃ sahasrāṇi hiraṇyapuravāsināmjaghānaikarathenaiva devarājapracoditaḥ

समायुक्तो हि कौन्तेयो वासुदेवेन धीमतासामरानपि लोकांस्त्रीन्निहन्यादिति मे मतिः

samāyukto hi kaunteyo vāsudevena dhīmatāsāmarānapi lokāṃstrīnnihanyāditi me matiḥ

सोऽहमिच्छाम्यनुज्ञातुं रक्षितुं वा महात्मनाद्रोणेन सहपुत्रेण वीरेण यदि मन्यसे

so'hamicchāmyanujñātuṃ rakṣituṃ vā mahātmanādroṇena sahaputreṇa vīreṇa yadi manyase

स राज्ञा स्वयमाचार्यो भृशमाक्रन्दितोऽर्जुनसंविधानं च विहितं रथाश्च किल सज्जिताः

sa rājñā svayamācāryo bhṛśamākrandito'rjunasaṃvidhānaṃ ca vihitaṃ rathāśca kila sajjitāḥ

कर्णो भूरिश्रवा द्रौणिर्वृषसेनश्च दुर्जयःकृपश्च मद्रराजश्च षडेतेऽस्य पुरोगमाः

karṇo bhūriśravā drauṇirvṛṣasenaśca durjayaḥkṛpaśca madrarājaśca ṣaḍete'sya purogamāḥ

शकटः पद्मपश्चार्धो व्यूहो द्रोणेन कल्पितःपद्मकर्णिकमध्यस्थः सूचीपाशे जयद्रथःस्थास्यते रक्षितो वीरैः सिन्धुराड्युद्धदुर्मदैः

śakaṭaḥ padmapaścārdho vyūho droṇena kalpitaḥpadmakarṇikamadhyasthaḥ sūcīpāśe jayadrathaḥsthāsyate rakṣito vīraiḥ sindhurāḍyuddhadurmadaiḥ

धनुष्यस्त्रे च वीर्ये च प्राणे चैव तथोरसिअविषह्यतमा ह्येते निश्चिताः पार्थ षड्रथाःएतानजित्वा सगणान्नैव प्राप्यो जयद्रथः

dhanuṣyastre ca vīrye ca prāṇe caiva tathorasiaviṣahyatamā hyete niścitāḥ pārtha ṣaḍrathāḥetānajitvā sagaṇānnaiva prāpyo jayadrathaḥ

तेषामेकैकशो वीर्यं षण्णां त्वमनुचिन्तयसहिता हि नरव्याघ्रा न शक्या जेतुमञ्जसा

teṣāmekaikaśo vīryaṃ ṣaṇṇāṃ tvamanucintayasahitā hi naravyāghrā na śakyā jetumañjasā

भूयश्च चिन्तयिष्यामि नीतिमात्महिताय वैमन्त्रज्ञैः सचिवैः सार्धं सुहृद्भिः कार्यसिद्धये

bhūyaśca cintayiṣyāmi nītimātmahitāya vaimantrajñaiḥ sacivaiḥ sārdhaṃ suhṛdbhiḥ kāryasiddhaye

अर्जुन उवाच · arjuna uvāca

षड्रथान्धार्तराष्ट्रस्य मन्यसे यान्बलाधिकान्तेषां वीर्यं ममार्धेन न तुल्यमिति लक्षये

ṣaḍrathāndhārtarāṣṭrasya manyase yānbalādhikānteṣāṃ vīryaṃ mamārdhena na tulyamiti lakṣaye

अस्त्रमस्त्रेण सर्वेषामेतेषां मधुसूदनमया द्रक्ष्यसि निर्भिन्नं जयद्रथवधैषिणा

astramastreṇa sarveṣāmeteṣāṃ madhusūdanamayā drakṣyasi nirbhinnaṃ jayadrathavadhaiṣiṇā

द्रोणस्य मिषतः सोऽहं सगणस्य विलप्यतःमूर्धानं सिन्धुराजस्य पातयिष्यामि भूतले

droṇasya miṣataḥ so'haṃ sagaṇasya vilapyataḥmūrdhānaṃ sindhurājasya pātayiṣyāmi bhūtale

यदि साध्याश्च रुद्राश्च वसवश्च सहाश्विनःमरुतश्च सहेन्द्रेण विश्वेदेवास्तथासुराः

yadi sādhyāśca rudrāśca vasavaśca sahāśvinaḥmarutaśca sahendreṇa viśvedevāstathāsurāḥ

पितरः सहगन्धर्वाः सुपर्णाः सागराद्रयःद्यौर्वियत्पृथिवी चेयं दिशश्च सदिगीश्वराः

pitaraḥ sahagandharvāḥ suparṇāḥ sāgarādrayaḥdyaurviyatpṛthivī ceyaṃ diśaśca sadigīśvarāḥ

ग्राम्यारण्यानि भूतानि स्थावराणि चराणि चत्रातारः सिन्धुराजस्य भवन्ति मधुसूदन

grāmyāraṇyāni bhūtāni sthāvarāṇi carāṇi catrātāraḥ sindhurājasya bhavanti madhusūdana

तथापि बाणैर्निहतं श्वो द्रष्टासि रणे मयासत्येन ते शपे कृष्ण तथैवायुधमालभे

tathāpi bāṇairnihataṃ śvo draṣṭāsi raṇe mayāsatyena te śape kṛṣṇa tathaivāyudhamālabhe

यश्च गोप्ता महेष्वासस्तस्य पापस्य दुर्मतेःतमेव प्रथमं द्रोणमभियास्यामि केशव

yaśca goptā maheṣvāsastasya pāpasya durmateḥtameva prathamaṃ droṇamabhiyāsyāmi keśava

तस्मिन्द्यूतमिदं बद्धं मन्यते स्म सुयोधनःतस्मात्तस्यैव सेनाग्रं भित्त्वा यास्यामि सैन्धवम्

tasmindyūtamidaṃ baddhaṃ manyate sma suyodhanaḥtasmāttasyaiva senāgraṃ bhittvā yāsyāmi saindhavam

द्रष्टासि श्वो महेष्वासान्नाराचैस्तिग्मतेजनैःशृङ्गाणीव गिरेर्वज्रैर्दार्यमाणान्मया युधि

draṣṭāsi śvo maheṣvāsānnārācaistigmatejanaiḥśṛṅgāṇīva girervajrairdāryamāṇānmayā yudhi

नरनागाश्वदेहेभ्यो विस्रविष्यति शोणितम्पतद्भ्यः पतितेभ्यश्च विभिन्नेभ्यः शितैः शरैः

naranāgāśvadehebhyo visraviṣyati śoṇitampatadbhyaḥ patitebhyaśca vibhinnebhyaḥ śitaiḥ śaraiḥ

गाण्डीवप्रेषिता बाणा मनोनिलसमा जवेनृनागाश्वान्विदेहासून्कर्तारश्च सहस्रशः

gāṇḍīvapreṣitā bāṇā manonilasamā javenṛnāgāśvānvidehāsūnkartāraśca sahasraśaḥ

यमात्कुबेराद्वरुणाद्रुद्रादिन्द्राच्च यन्मयाउपात्तमस्त्रं घोरं वै तद्द्रष्टारो नरा युधि

yamātkuberādvaruṇādrudrādindrācca yanmayāupāttamastraṃ ghoraṃ vai taddraṣṭāro narā yudhi

ब्राह्मेणास्त्रेण चास्त्राणि हन्यमानानि संयुगेमया द्रष्टासि सर्वेषां सैन्धवस्याभिरक्षिणाम्

brāhmeṇāstreṇa cāstrāṇi hanyamānāni saṃyugemayā draṣṭāsi sarveṣāṃ saindhavasyābhirakṣiṇām

शरवेगसमुत्कृत्तै राज्ञां केशव मूर्धभिःआस्तीर्यमाणां पृथिवीं द्रष्टासि श्वो मया युधि

śaravegasamutkṛttai rājñāṃ keśava mūrdhabhiḥāstīryamāṇāṃ pṛthivīṃ draṣṭāsi śvo mayā yudhi

क्रव्यादांस्तर्पयिष्यामि द्रावयिष्यामि शात्रवान्सुहृदो नन्दयिष्यामि पातयिष्यामि सैन्धवम्

kravyādāṃstarpayiṣyāmi drāvayiṣyāmi śātravānsuhṛdo nandayiṣyāmi pātayiṣyāmi saindhavam

बह्वागस्कृत्कुसंबन्धी पापदेशसमुद्भवःमया सैन्धवको राजा हतः स्वाञ्शोचयिष्यति

bahvāgaskṛtkusaṃbandhī pāpadeśasamudbhavaḥmayā saindhavako rājā hataḥ svāñśocayiṣyati

सर्वक्षीरान्नभोक्तारः पापाचारा रणाजिरेमया सराजका बाणैर्नुन्ना नंक्ष्यन्ति सैन्धवाः

sarvakṣīrānnabhoktāraḥ pāpācārā raṇājiremayā sarājakā bāṇairnunnā naṃkṣyanti saindhavāḥ

तथा प्रभाते कर्तास्मि यथा कृष्ण सुयोधनःनान्यं धनुर्धरं लोके मंस्यते मत्समं युधि

tathā prabhāte kartāsmi yathā kṛṣṇa suyodhanaḥnānyaṃ dhanurdharaṃ loke maṃsyate matsamaṃ yudhi

गाण्डीवं च धनुर्दिव्यं योद्धा चाहं नरर्षभत्वं च यन्ता हृषीकेश किं नु स्यादजितं मया

gāṇḍīvaṃ ca dhanurdivyaṃ yoddhā cāhaṃ nararṣabhatvaṃ ca yantā hṛṣīkeśa kiṃ nu syādajitaṃ mayā

यथा हि लक्ष्म चन्द्रे वै समुद्रे च यथा जलम्एवमेतां प्रतिज्ञां मे सत्यां विद्धि जनार्दन

yathā hi lakṣma candre vai samudre ca yathā jalamevametāṃ pratijñāṃ me satyāṃ viddhi janārdana

मावमंस्था ममास्त्राणि मावमंस्था धनुर्दृढम्मावमंस्था बलं बाह्वोर्मावमंस्था धनंजयम्

māvamaṃsthā mamāstrāṇi māvamaṃsthā dhanurdṛḍhammāvamaṃsthā balaṃ bāhvormāvamaṃsthā dhanaṃjayam

यथा हि यात्वा संग्रामे न जीये विजयामि चतेन सत्येन संग्रामे हतं विद्धि जयद्रथम्

yathā hi yātvā saṃgrāme na jīye vijayāmi catena satyena saṃgrāme hataṃ viddhi jayadratham

ध्रुवं वै ब्राह्मणे सत्यं ध्रुवा साधुषु संनतिःश्रीर्ध्रुवा चापि दक्षेषु ध्रुवो नारायणे जयः

dhruvaṃ vai brāhmaṇe satyaṃ dhruvā sādhuṣu saṃnatiḥśrīrdhruvā cāpi dakṣeṣu dhruvo nārāyaṇe jayaḥ

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

एवमुक्त्वा हृषीकेशं स्वयमात्मानमात्मनासंदिदेशार्जुनो नर्दन्वासविः केशवं प्रभुम्

evamuktvā hṛṣīkeśaṃ svayamātmānamātmanāsaṃdideśārjuno nardanvāsaviḥ keśavaṃ prabhum

यथा प्रभातां रजनीं कल्पितः स्याद्रथो ममतथा कार्यं त्वया कृष्ण कार्यं हि महदुद्यतम्

yathā prabhātāṃ rajanīṃ kalpitaḥ syādratho mamatathā kāryaṃ tvayā kṛṣṇa kāryaṃ hi mahadudyatam