Parva.Adhyaya 7.61

धृतराष्ट्र उवाच · dhṛtarāṣṭra uvāca

श्वोभूते किमकार्षुस्ते दुःखशोकसमन्विताःअभिमन्यौ हते तत्र के वायुध्यन्त मामकाः

śvobhūte kimakārṣuste duḥkhaśokasamanvitāḥabhimanyau hate tatra ke vāyudhyanta māmakāḥ

जानन्तस्तस्य कर्माणि कुरवः सव्यसाचिनःकथं तत्किल्बिषं कृत्वा निर्भया ब्रूहि मामकाः

jānantastasya karmāṇi kuravaḥ savyasācinaḥkathaṃ tatkilbiṣaṃ kṛtvā nirbhayā brūhi māmakāḥ

पुत्रशोकाभिसंतप्तं क्रुद्धं मृत्युमिवान्तकम्आयान्तं पुरुषव्याघ्रं कथं ददृशुराहवे

putraśokābhisaṃtaptaṃ kruddhaṃ mṛtyumivāntakamāyāntaṃ puruṣavyāghraṃ kathaṃ dadṛśurāhave

कपिराजध्वजं संख्ये विधुन्वानं महद्धनुःदृष्ट्वा पुत्रपरिद्यूनं किमकुर्वन्त मामकाः

kapirājadhvajaṃ saṃkhye vidhunvānaṃ mahaddhanuḥdṛṣṭvā putraparidyūnaṃ kimakurvanta māmakāḥ

किं नु संजय संग्रामे वृत्तं दुर्योधनं प्रतिपरिदेवो महानत्र श्रुतो मे नाभिनन्दनम्

kiṃ nu saṃjaya saṃgrāme vṛttaṃ duryodhanaṃ pratiparidevo mahānatra śruto me nābhinandanam

बभूवुर्ये मनोग्राह्याः शब्दाः श्रुतिसुखावहाःन श्रूयन्तेऽद्य ते सर्वे सैन्धवस्य निवेशने

babhūvurye manogrāhyāḥ śabdāḥ śrutisukhāvahāḥna śrūyante'dya te sarve saindhavasya niveśane

स्तुवतां नाद्य श्रूयन्ते पुत्राणां शिबिरे ममसूतमागधसंघानां नर्तकानां च सर्वशः

stuvatāṃ nādya śrūyante putrāṇāṃ śibire mamasūtamāgadhasaṃghānāṃ nartakānāṃ ca sarvaśaḥ

शब्देन नादिताभीक्ष्णमभवद्यत्र मे श्रुतिःदीनानामद्य तं शब्दं न शृणोमि समीरितम्

śabdena nāditābhīkṣṇamabhavadyatra me śrutiḥdīnānāmadya taṃ śabdaṃ na śṛṇomi samīritam

निवेशने सत्यधृतेः सोमदत्तस्य संजयआसीनोऽहं पुरा तात शब्दमश्रौषमुत्तमम्

niveśane satyadhṛteḥ somadattasya saṃjayaāsīno'haṃ purā tāta śabdamaśrauṣamuttamam

तदद्य हीनपुण्योऽहमार्तस्वरनिनादितम्निवेशनं हतोत्साहं पुत्राणां मम लक्षये

tadadya hīnapuṇyo'hamārtasvaranināditamniveśanaṃ hatotsāhaṃ putrāṇāṃ mama lakṣaye

विविंशतेर्दुर्मुखस्य चित्रसेनविकर्णयोःअन्येषां च सुतानां मे न तथा श्रूयते ध्वनिः

viviṃśaterdurmukhasya citrasenavikarṇayoḥanyeṣāṃ ca sutānāṃ me na tathā śrūyate dhvaniḥ

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्या यं शिष्याः पर्युपासतेद्रोणपुत्रं महेष्वासं पुत्राणां मे परायणम्

brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyā yaṃ śiṣyāḥ paryupāsatedroṇaputraṃ maheṣvāsaṃ putrāṇāṃ me parāyaṇam

वितण्डालापसंलापैर्हुतयाचितवन्दितैःगीतैश्च विविधैरिष्टै रमते यो दिवानिशम्

vitaṇḍālāpasaṃlāpairhutayācitavanditaiḥgītaiśca vividhairiṣṭai ramate yo divāniśam

उपास्यमानो बहुभिः कुरुपाण्डवसात्वतैःसूत तस्य गृहे शब्दो नाद्य द्रौणेर्यथा पुरा

upāsyamāno bahubhiḥ kurupāṇḍavasātvataiḥsūta tasya gṛhe śabdo nādya drauṇeryathā purā

द्रोणपुत्रं महेष्वासं गायना नर्तकाश्च येअत्यर्थमुपतिष्ठन्ति तेषां न श्रूयते ध्वनिः

droṇaputraṃ maheṣvāsaṃ gāyanā nartakāśca yeatyarthamupatiṣṭhanti teṣāṃ na śrūyate dhvaniḥ

विन्दानुविन्दयोः सायं शिबिरे यो महाध्वनिःश्रूयते सोऽद्य न तथा केकयानां च वेश्मसु

vindānuvindayoḥ sāyaṃ śibire yo mahādhvaniḥśrūyate so'dya na tathā kekayānāṃ ca veśmasu

नित्यप्रमुदितानां च तालगीतस्वनो महान्नृत्यतां श्रूयते तात गणानां सोऽद्य न ध्वनिः

nityapramuditānāṃ ca tālagītasvano mahānnṛtyatāṃ śrūyate tāta gaṇānāṃ so'dya na dhvaniḥ

सप्ततन्तून्वितन्वाना यमुपासन्ति याजकाःसौमदत्तिं श्रुतनिधिं तेषां न श्रूयते ध्वनिः

saptatantūnvitanvānā yamupāsanti yājakāḥsaumadattiṃ śrutanidhiṃ teṣāṃ na śrūyate dhvaniḥ

ज्याघोषो ब्रह्मघोषश्च तोमरासिरथध्वनिःद्रोणस्यासीदविरतो गृहे तन्न शृणोम्यहम्

jyāghoṣo brahmaghoṣaśca tomarāsirathadhvaniḥdroṇasyāsīdavirato gṛhe tanna śṛṇomyaham

नानादेशसमुत्थानां गीतानां योऽभवत्स्वनःवादित्रनादितानां च सोऽद्य न श्रूयते महान्

nānādeśasamutthānāṃ gītānāṃ yo'bhavatsvanaḥvāditranāditānāṃ ca so'dya na śrūyate mahān

यदा प्रभृत्युपप्लव्याच्छान्तिमिच्छञ्जनार्दनःआगतः सर्वभूतानामनुकम्पार्थमच्युतः

yadā prabhṛtyupaplavyācchāntimicchañjanārdanaḥāgataḥ sarvabhūtānāmanukampārthamacyutaḥ

ततोऽहमब्रुवं सूत मन्दं दुर्योधनं तदावासुदेवेन तीर्थेन पुत्र संशाम्य पाण्डवैः

tato'hamabruvaṃ sūta mandaṃ duryodhanaṃ tadāvāsudevena tīrthena putra saṃśāmya pāṇḍavaiḥ

कालप्राप्तमहं मन्ये मा त्वं दुर्योधनातिगाःशमे चेद्याचमानं त्वं प्रत्याख्यास्यसि केशवम्हितार्थमभिजल्पन्तं न तथास्त्यपराजयः

kālaprāptamahaṃ manye mā tvaṃ duryodhanātigāḥśame cedyācamānaṃ tvaṃ pratyākhyāsyasi keśavamhitārthamabhijalpantaṃ na tathāstyaparājayaḥ

प्रत्याचष्ट स दाशार्हमृषभं सर्वधन्विनाम्अनुनेयानि जल्पन्तमनयान्नान्वपद्यत

pratyācaṣṭa sa dāśārhamṛṣabhaṃ sarvadhanvināmanuneyāni jalpantamanayānnānvapadyata

ततो दुःशासनस्यैव कर्णस्य च मतं द्वयोःअन्ववर्तत हित्वा मां कृष्टः कालेन दुर्मतिः

tato duḥśāsanasyaiva karṇasya ca mataṃ dvayoḥanvavartata hitvā māṃ kṛṣṭaḥ kālena durmatiḥ

न ह्यहं द्यूतमिच्छामि विदुरो न प्रशंसतिसैन्धवो नेच्छते द्यूतं भीष्मो न द्यूतमिच्छति

na hyahaṃ dyūtamicchāmi viduro na praśaṃsatisaindhavo necchate dyūtaṃ bhīṣmo na dyūtamicchati

शल्यो भूरिश्रवाश्चैव पुरुमित्रो जयस्तथाअश्वत्थामा कृपो द्रोणो द्यूतं नेच्छन्ति संजय

śalyo bhūriśravāścaiva purumitro jayastathāaśvatthāmā kṛpo droṇo dyūtaṃ necchanti saṃjaya

एतेषां मतमाज्ञाय यदि वर्तेत पुत्रकःसज्ञातिमित्रः ससुहृच्चिरं जीवेदनामयः

eteṣāṃ matamājñāya yadi varteta putrakaḥsajñātimitraḥ sasuhṛcciraṃ jīvedanāmayaḥ

श्लक्ष्णा मधुरसंभाषा ज्ञातिमध्ये प्रियंवदाःकुलीनाः संमताः प्राज्ञाः सुखं प्राप्स्यन्ति पाण्डवाः

ślakṣṇā madhurasaṃbhāṣā jñātimadhye priyaṃvadāḥkulīnāḥ saṃmatāḥ prājñāḥ sukhaṃ prāpsyanti pāṇḍavāḥ

धर्मापेक्षो नरो नित्यं सर्वत्र लभते सुखम्प्रेत्यभावे च कल्याणं प्रसादं प्रतिपद्यते

dharmāpekṣo naro nityaṃ sarvatra labhate sukhampretyabhāve ca kalyāṇaṃ prasādaṃ pratipadyate

अर्हन्त्यर्धं पृथिव्यास्ते भोक्तुं सामर्थ्यसाधनाःतेषामपि समुद्रान्ता पितृपैतामही मही

arhantyardhaṃ pṛthivyāste bhoktuṃ sāmarthyasādhanāḥteṣāmapi samudrāntā pitṛpaitāmahī mahī

नियुज्यमानाः स्थास्यन्ति पाण्डवा धर्मवर्त्मनिसन्ति नो ज्ञातयस्तात येषां श्रोष्यन्ति पाण्डवाः

niyujyamānāḥ sthāsyanti pāṇḍavā dharmavartmanisanti no jñātayastāta yeṣāṃ śroṣyanti pāṇḍavāḥ

शल्यस्य सोमदत्तस्य भीष्मस्य च महात्मनःद्रोणस्याथ विकर्णस्य बाह्लिकस्य कृपस्य च

śalyasya somadattasya bhīṣmasya ca mahātmanaḥdroṇasyātha vikarṇasya bāhlikasya kṛpasya ca

अन्येषां चैव वृद्धानां भरतानां महात्मनाम्त्वदर्थं ब्रुवतां तात करिष्यन्ति वचो हितम्

anyeṣāṃ caiva vṛddhānāṃ bharatānāṃ mahātmanāmtvadarthaṃ bruvatāṃ tāta kariṣyanti vaco hitam

कं वा त्वं मन्यसे तेषां यस्त्वा ब्रूयादतोऽन्यथाकृष्णो न धर्मं संजह्यात्सर्वे ते च त्वदन्वयाः

kaṃ vā tvaṃ manyase teṣāṃ yastvā brūyādato'nyathākṛṣṇo na dharmaṃ saṃjahyātsarve te ca tvadanvayāḥ

मयापि चोक्तास्ते वीरा वचनं धर्मसंहितम्नान्यथा प्रकरिष्यन्ति धर्मात्मानो हि पाण्डवाः

mayāpi coktāste vīrā vacanaṃ dharmasaṃhitamnānyathā prakariṣyanti dharmātmāno hi pāṇḍavāḥ

इत्यहं विलपन्सूत बहुशः पुत्रमुक्तवान्न च मे श्रुतवान्मूढो मन्ये कालस्य पर्ययम्

ityahaṃ vilapansūta bahuśaḥ putramuktavānna ca me śrutavānmūḍho manye kālasya paryayam

वृकोदरार्जुनौ यत्र वृष्णिवीरश्च सात्यकिःउत्तमौजाश्च पाञ्चाल्यो युधामन्युश्च दुर्जयः

vṛkodarārjunau yatra vṛṣṇivīraśca sātyakiḥuttamaujāśca pāñcālyo yudhāmanyuśca durjayaḥ

धृष्टद्युम्नश्च दुर्धर्षः शिखण्डी चापराजितःअश्मकाः केकयाश्चैव क्षत्रधर्मा च सौमकिः

dhṛṣṭadyumnaśca durdharṣaḥ śikhaṇḍī cāparājitaḥaśmakāḥ kekayāścaiva kṣatradharmā ca saumakiḥ

चैद्यश्च चेकितानश्च पुत्रः काश्यस्य चाभिभुःद्रौपदेया विराटश्च द्रुपदश्च महारथःयमौ च पुरुषव्याघ्रौ मन्त्री च मधुसूदनः

caidyaśca cekitānaśca putraḥ kāśyasya cābhibhuḥdraupadeyā virāṭaśca drupadaśca mahārathaḥyamau ca puruṣavyāghrau mantrī ca madhusūdanaḥ

क एताञ्जातु युध्येत लोकेऽस्मिन्वै जिजीविषुःदिव्यमस्त्रं विकुर्वाणान्संहरेयुररिंदमाः

ka etāñjātu yudhyeta loke'sminvai jijīviṣuḥdivyamastraṃ vikurvāṇānsaṃhareyurariṃdamāḥ

अन्यो दुर्योधनात्कर्णाच्छकुनेश्चापि सौबलात्दुःशासनचतुर्थानां नान्यं पश्यामि पञ्चमम्

anyo duryodhanātkarṇācchakuneścāpi saubalātduḥśāsanacaturthānāṃ nānyaṃ paśyāmi pañcamam

येषामभीशुहस्तः स्याद्विष्वक्सेनो रथे स्थितःसंनद्धश्चार्जुनो योद्धा तेषां नास्ति पराजयः

yeṣāmabhīśuhastaḥ syādviṣvakseno rathe sthitaḥsaṃnaddhaścārjuno yoddhā teṣāṃ nāsti parājayaḥ

तेषां मम विलापानां न हि दुर्योधनः स्मरेत्हतौ हि पुरुषव्याघ्रौ भीष्मद्रोणौ त्वमात्थ मे

teṣāṃ mama vilāpānāṃ na hi duryodhanaḥ smarethatau hi puruṣavyāghrau bhīṣmadroṇau tvamāttha me

तेषां विदुरवाक्यानामुक्तानां दीर्घदर्शिनाम्दृष्ट्वेमां फलनिर्वृत्तिं मन्ये शोचन्ति पुत्रकाः

teṣāṃ viduravākyānāmuktānāṃ dīrghadarśināmdṛṣṭvemāṃ phalanirvṛttiṃ manye śocanti putrakāḥ

हिमात्यये यथा कक्षं शुष्कं वातेरितो महान्अग्निर्दहेत्तथा सेनां मामिकां स धनंजयः

himātyaye yathā kakṣaṃ śuṣkaṃ vāterito mahānagnirdahettathā senāṃ māmikāṃ sa dhanaṃjayaḥ

आचक्ष्व तद्धि नः सर्वं कुशलो ह्यसि संजययदुपायात्तु सायाह्ने कृत्वा पार्थस्य किल्बिषम्अभिमन्यौ हते तात कथमासीन्मनो हि वः

ācakṣva taddhi naḥ sarvaṃ kuśalo hyasi saṃjayayadupāyāttu sāyāhne kṛtvā pārthasya kilbiṣamabhimanyau hate tāta kathamāsīnmano hi vaḥ

न जातु तस्य कर्माणि युधि गाण्डीवधन्वनःअपकृत्वा महत्तात सोढुं शक्ष्यन्ति मामकाः

na jātu tasya karmāṇi yudhi gāṇḍīvadhanvanaḥapakṛtvā mahattāta soḍhuṃ śakṣyanti māmakāḥ

किं नु दुर्योधनः कृत्यं कर्णः कृत्यं किमब्रवीत्दुःशासनः सौबलश्च तेषामेवं गते अपिसर्वेषां समवेतानां पुत्राणां मम संजय

kiṃ nu duryodhanaḥ kṛtyaṃ karṇaḥ kṛtyaṃ kimabravītduḥśāsanaḥ saubalaśca teṣāmevaṃ gate apisarveṣāṃ samavetānāṃ putrāṇāṃ mama saṃjaya

यद्वृत्तं तात संग्रामे मन्दस्यापनयैर्भृशम्लोभानुगतदुर्बुद्धेः क्रोधेन विकृतात्मनः

yadvṛttaṃ tāta saṃgrāme mandasyāpanayairbhṛśamlobhānugatadurbuddheḥ krodhena vikṛtātmanaḥ

राज्यकामस्य मूढस्य रागोपहतचेतसःदुर्नीतं वा सुनीतं वा तन्ममाचक्ष्व संजय

rājyakāmasya mūḍhasya rāgopahatacetasaḥdurnītaṃ vā sunītaṃ vā tanmamācakṣva saṃjaya