Parva.Adhyaya 8.33

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

विदार्य कर्णस्तां सेनां धर्मराजमुपाद्रवत्रथहस्त्यश्वपत्तीनां सहस्रैः परिवारितः

vidārya karṇastāṃ senāṃ dharmarājamupādravatrathahastyaśvapattīnāṃ sahasraiḥ parivāritaḥ

नानायुधसहस्राणि प्रेषितान्यरिभिर्वृषःछित्त्वा बाणशतैरुग्रैस्तानविध्यदसंभ्रमः

nānāyudhasahasrāṇi preṣitānyaribhirvṛṣaḥchittvā bāṇaśatairugraistānavidhyadasaṃbhramaḥ

निचकर्त शिरांस्येषां बाहूनूरूंश्च सर्वशःते हता वसुधां पेतुर्भग्नाश्चान्ये विदुद्रुवुः

nicakarta śirāṃsyeṣāṃ bāhūnūrūṃśca sarvaśaḥte hatā vasudhāṃ peturbhagnāścānye vidudruvuḥ

द्रविडान्ध्रनिषादास्तु पुनः सात्यकिचोदिताःअभ्यर्दयञ्जिघांसन्तः पत्तयः कर्णमाहवे

draviḍāndhraniṣādāstu punaḥ sātyakicoditāḥabhyardayañjighāṃsantaḥ pattayaḥ karṇamāhave

ते विबाहुशिरस्त्राणाः प्रहताः कर्णसायकैःपेतुः पृथिव्यां युगपच्छिन्नं शालवनं यथा

te vibāhuśirastrāṇāḥ prahatāḥ karṇasāyakaiḥpetuḥ pṛthivyāṃ yugapacchinnaṃ śālavanaṃ yathā

एवं योधशतान्याजौ सहस्राण्ययुतानि चहतानीयुर्महीं देहैर्यशसापूरयन्दिशः

evaṃ yodhaśatānyājau sahasrāṇyayutāni cahatānīyurmahīṃ dehairyaśasāpūrayandiśaḥ

अथ वैकर्तनं कर्णं रणे क्रुद्धमिवान्तकम्रुरुधुः पाण्डुपाञ्चाला व्याधिं मन्त्रौषधैरिव

atha vaikartanaṃ karṇaṃ raṇe kruddhamivāntakamrurudhuḥ pāṇḍupāñcālā vyādhiṃ mantrauṣadhairiva

स तान्प्रमृद्याभ्यपतत्पुनरेव युधिष्ठिरम्मन्त्रौषधिक्रियातीतो व्याधिरत्युल्बणो यथा

sa tānpramṛdyābhyapatatpunareva yudhiṣṭhirammantrauṣadhikriyātīto vyādhiratyulbaṇo yathā

स राजगृद्धिभी रुद्धः पाण्डुपाञ्चालकेकयैःनाशकत्तानतिक्रान्तुं मृत्युर्ब्रह्मविदो यथा

sa rājagṛddhibhī ruddhaḥ pāṇḍupāñcālakekayaiḥnāśakattānatikrāntuṃ mṛtyurbrahmavido yathā

ततो युधिष्ठिरः कर्णमदूरस्थं निवारितम्अब्रवीत्परवीरघ्नः क्रोधसंरक्तलोचनः

tato yudhiṣṭhiraḥ karṇamadūrasthaṃ nivāritamabravītparavīraghnaḥ krodhasaṃraktalocanaḥ

कर्ण कर्ण वृथादृष्टे सूतपुत्र वचः शृणुसदा स्पर्धसि संग्रामे फल्गुनेन यशस्विनातथास्मान्बाधसे नित्यं धार्तराष्ट्रमते स्थितः

karṇa karṇa vṛthādṛṣṭe sūtaputra vacaḥ śṛṇusadā spardhasi saṃgrāme phalgunena yaśasvinātathāsmānbādhase nityaṃ dhārtarāṣṭramate sthitaḥ

यद्बलं यच्च ते वीर्यं प्रद्वेषो यश्च पाण्डुषुतत्सर्वं दर्शयस्वाद्य पौरुषं महदास्थितःयुद्धश्रद्धां स तेऽद्याहं विनेष्यामि महाहवे

yadbalaṃ yacca te vīryaṃ pradveṣo yaśca pāṇḍuṣutatsarvaṃ darśayasvādya pauruṣaṃ mahadāsthitaḥyuddhaśraddhāṃ sa te'dyāhaṃ vineṣyāmi mahāhave

एवमुक्त्वा महाराज कर्णं पाण्डुसुतस्तदासुवर्णपुङ्खैर्दशभिर्विव्याधायस्मयैः शितैः

evamuktvā mahārāja karṇaṃ pāṇḍusutastadāsuvarṇapuṅkhairdaśabhirvivyādhāyasmayaiḥ śitaiḥ

तं सूतपुत्रो नवभिः प्रत्यविध्यदरिंदमःवत्सदन्तैर्महेष्वासः प्रहसन्निव भारत

taṃ sūtaputro navabhiḥ pratyavidhyadariṃdamaḥvatsadantairmaheṣvāsaḥ prahasanniva bhārata

ततः क्षुराभ्यां पाञ्चाल्यौ चक्ररक्षौ महात्मनःजघान समरे शूरः शरैः संनतपर्वभिः

tataḥ kṣurābhyāṃ pāñcālyau cakrarakṣau mahātmanaḥjaghāna samare śūraḥ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ

तावुभौ धर्मराजस्य प्रवीरौ परिपार्श्वतःरथाभ्याशे चकाशेते चन्द्रस्येव पुनर्वसू

tāvubhau dharmarājasya pravīrau paripārśvataḥrathābhyāśe cakāśete candrasyeva punarvasū

युधिष्ठिरः पुनः कर्णमविध्यत्त्रिंशता शरैःसुषेणं सत्यसेनं च त्रिभिस्त्रिभिरताडयत्

yudhiṣṭhiraḥ punaḥ karṇamavidhyattriṃśatā śaraiḥsuṣeṇaṃ satyasenaṃ ca tribhistribhiratāḍayat

शल्यं नवत्या विव्याध त्रिसप्तत्या च सूतजम्तांश्चास्य गोप्तॄन्विव्याध त्रिभिस्त्रिभिरजिह्मगैः

śalyaṃ navatyā vivyādha trisaptatyā ca sūtajamtāṃścāsya goptṝnvivyādha tribhistribhirajihmagaiḥ

ततः प्रहस्याधिरथिर्विधुन्वानः स कार्मुकम्भित्त्वा भल्लेन राजानं विद्ध्वा षष्ट्यानदन्मुदा

tataḥ prahasyādhirathirvidhunvānaḥ sa kārmukambhittvā bhallena rājānaṃ viddhvā ṣaṣṭyānadanmudā

ततः प्रवीराः पाण्डूनामभ्यधावन्युधिष्ठिरम्सूतपुत्रात्परीप्सन्तः कर्णमभ्यर्दयञ्शरैः

tataḥ pravīrāḥ pāṇḍūnāmabhyadhāvanyudhiṣṭhiramsūtaputrātparīpsantaḥ karṇamabhyardayañśaraiḥ

सात्यकिश्चेकितानश्च युयुत्सुः पाण्ड्य एव चधृष्टद्युम्नः शिखण्डी च द्रौपदेयाः प्रभद्रकाः

sātyakiścekitānaśca yuyutsuḥ pāṇḍya eva cadhṛṣṭadyumnaḥ śikhaṇḍī ca draupadeyāḥ prabhadrakāḥ

यमौ च भीमसेनश्च शिशुपालस्य चात्मजःकारूषा मत्स्यशेषाश्च केकयाः काशिकोसलाःएते च त्वरिता वीरा वसुषेणमवारयन्

yamau ca bhīmasenaśca śiśupālasya cātmajaḥkārūṣā matsyaśeṣāśca kekayāḥ kāśikosalāḥete ca tvaritā vīrā vasuṣeṇamavārayan

जनमेजयश्च पाञ्चाल्यः कर्णं विव्याध सायकैःवराहकर्णैर्नाराचैर्नालीकैर्निशितैः शरैःवत्सदन्तैर्विपाठैश्च क्षुरप्रैश्चटकामुखैः

janamejayaśca pāñcālyaḥ karṇaṃ vivyādha sāyakaiḥvarāhakarṇairnārācairnālīkairniśitaiḥ śaraiḥvatsadantairvipāṭhaiśca kṣurapraiścaṭakāmukhaiḥ

नानाप्रहरणैश्चोग्रै रथहस्त्यश्वसादिनःसर्वतोऽभ्याद्रवन्कर्णं परिवार्य जिघांसया

nānāpraharaṇaiścograi rathahastyaśvasādinaḥsarvato'bhyādravankarṇaṃ parivārya jighāṃsayā

स पाण्डवानां प्रवरैः सर्वतः समभिद्रुतःउदैरयद्ब्राह्ममस्त्रं शरैः संपूरयन्दिशः

sa pāṇḍavānāṃ pravaraiḥ sarvataḥ samabhidrutaḥudairayadbrāhmamastraṃ śaraiḥ saṃpūrayandiśaḥ

ततः शरमहाज्वालो वीर्योष्मा कर्णपावकःनिर्दहन्पाण्डववनं चारु पर्यचरद्रणे

tataḥ śaramahājvālo vīryoṣmā karṇapāvakaḥnirdahanpāṇḍavavanaṃ cāru paryacaradraṇe

स संवार्य महास्त्राणि महेष्वासो महात्मनाम्प्रहस्य पुरुषेन्द्रस्य शरैश्चिच्छेद कार्मुकम्

sa saṃvārya mahāstrāṇi maheṣvāso mahātmanāmprahasya puruṣendrasya śaraiściccheda kārmukam

ततः संधाय नवतिं निमेषान्नतपर्वणाम्बिभेद कवचं राज्ञो रणे कर्णः शितैः शरैः

tataḥ saṃdhāya navatiṃ nimeṣānnataparvaṇāmbibheda kavacaṃ rājño raṇe karṇaḥ śitaiḥ śaraiḥ

तद्वर्म हेमविकृतं रराज निपतत्तदासविद्युदभ्रं सवितुः शिष्टं वातहतं यथा

tadvarma hemavikṛtaṃ rarāja nipatattadāsavidyudabhraṃ savituḥ śiṣṭaṃ vātahataṃ yathā

तदङ्गं पुरुषेन्द्रस्य भ्रष्टवर्म व्यरोचतरत्नैरलंकृतं दिव्यैर्व्यभ्रं निशि यथा नभः

tadaṅgaṃ puruṣendrasya bhraṣṭavarma vyarocataratnairalaṃkṛtaṃ divyairvyabhraṃ niśi yathā nabhaḥ

स विवर्मा शरैः पार्थो रुधिरेण समुक्षितःक्रुद्धः सर्वायसीं शक्तिं चिक्षेपाधिरथिं प्रति

sa vivarmā śaraiḥ pārtho rudhireṇa samukṣitaḥkruddhaḥ sarvāyasīṃ śaktiṃ cikṣepādhirathiṃ prati

तां ज्वलन्तीमिवाकाशे शरैश्चिच्छेद सप्तभिःसा छिन्ना भूमिमपतन्महेष्वासस्य सायकैः

tāṃ jvalantīmivākāśe śaraiściccheda saptabhiḥsā chinnā bhūmimapatanmaheṣvāsasya sāyakaiḥ

ततो बाह्वोर्ललाटे च हृदि चैव युधिष्ठिरःचतुर्भिस्तोमरैः कर्णं ताडयित्वा मुदानदत्

tato bāhvorlalāṭe ca hṛdi caiva yudhiṣṭhiraḥcaturbhistomaraiḥ karṇaṃ tāḍayitvā mudānadat

उद्भिन्नरुधिरः कर्णः क्रुद्धः सर्प इव श्वसन्ध्वजं चिच्छेद भल्लेन त्रिभिर्विव्याध पाण्डवम्इषुधी चास्य चिच्छेद रथं च तिलशोऽच्छिनत्

udbhinnarudhiraḥ karṇaḥ kruddhaḥ sarpa iva śvasandhvajaṃ ciccheda bhallena tribhirvivyādha pāṇḍavamiṣudhī cāsya ciccheda rathaṃ ca tilaśo'cchinat

एवं पार्थो व्यपायात्स निहतप्रार्ष्टिसारथिःअशक्नुवन्प्रमुखतः स्थातुं कर्णस्य दुर्मनाः

evaṃ pārtho vyapāyātsa nihataprārṣṭisārathiḥaśaknuvanpramukhataḥ sthātuṃ karṇasya durmanāḥ

तमभिद्रुत्य राधेयः स्कन्धं संस्पृश्य पाणिनाअब्रवीत्प्रहसन्राजन्कुत्सयन्निव पाण्डवम्

tamabhidrutya rādheyaḥ skandhaṃ saṃspṛśya pāṇināabravītprahasanrājankutsayanniva pāṇḍavam

कथं नाम कुले जातः क्षत्रधर्मे व्यवस्थितःप्रजह्यात्समरे शत्रून्प्राणान्रक्षन्महाहवे

kathaṃ nāma kule jātaḥ kṣatradharme vyavasthitaḥprajahyātsamare śatrūnprāṇānrakṣanmahāhave

न भवान्क्षत्रधर्मेषु कुशलोऽसीति मे मतिःब्राह्मे बले भवान्युक्तः स्वाध्याये यज्ञकर्मणि

na bhavānkṣatradharmeṣu kuśalo'sīti me matiḥbrāhme bale bhavānyuktaḥ svādhyāye yajñakarmaṇi

मा स्म युध्यस्व कौन्तेय मा च वीरान्समासदःमा चैनानप्रियं ब्रूहि मा च व्रज महारणम्

mā sma yudhyasva kaunteya mā ca vīrānsamāsadaḥmā cainānapriyaṃ brūhi mā ca vraja mahāraṇam

एवमुक्त्वा ततः पार्थं विसृज्य च महाबलःन्यहनत्पाण्डवीं सेनां वज्रहस्त इवासुरीम्ततः प्रायाद्द्रुतं राजन्व्रीडन्निव जनेश्वरः

evamuktvā tataḥ pārthaṃ visṛjya ca mahābalaḥnyahanatpāṇḍavīṃ senāṃ vajrahasta ivāsurīmtataḥ prāyāddrutaṃ rājanvrīḍanniva janeśvaraḥ

अथ प्रयान्तं राजानमन्वयुस्ते तदाच्युतम्चेदिपाण्डवपाञ्चालाः सात्यकिश्च महारथःद्रौपदेयास्तथा शूरा माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ

atha prayāntaṃ rājānamanvayuste tadācyutamcedipāṇḍavapāñcālāḥ sātyakiśca mahārathaḥdraupadeyāstathā śūrā mādrīputrau ca pāṇḍavau

ततो युधिष्ठिरानीकं दृष्ट्वा कर्णः पराङ्मुखम्कुरुभिः सहितो वीरैः पृष्ठगैः पृष्ठमन्वयात्

tato yudhiṣṭhirānīkaṃ dṛṣṭvā karṇaḥ parāṅmukhamkurubhiḥ sahito vīraiḥ pṛṣṭhagaiḥ pṛṣṭhamanvayāt

शङ्खभेरीनिनादैश्च कार्मुकाणां च निस्वनैःबभूव धार्तराष्ट्राणां सिंहनादरवस्तदा

śaṅkhabherīninādaiśca kārmukāṇāṃ ca nisvanaiḥbabhūva dhārtarāṣṭrāṇāṃ siṃhanādaravastadā

युधिष्ठिरस्तु कौरव्य रथमारुह्य सत्वरःश्रुतकीर्तेर्महाराज दृष्टवान्कर्णविक्रमम्

yudhiṣṭhirastu kauravya rathamāruhya satvaraḥśrutakīrtermahārāja dṛṣṭavānkarṇavikramam

काल्यमानं बलं दृष्ट्वा धर्मराजो युधिष्ठिरःतान्योधानब्रवीत्क्रुद्धो हतैनं वै सहस्रशः

kālyamānaṃ balaṃ dṛṣṭvā dharmarājo yudhiṣṭhiraḥtānyodhānabravītkruddho hatainaṃ vai sahasraśaḥ

ततो राज्ञाभ्यनुज्ञाताः पाण्डवानां महारथाःभीमसेनमुखाः सर्वे पुत्रांस्ते प्रत्युपाद्रवन्

tato rājñābhyanujñātāḥ pāṇḍavānāṃ mahārathāḥbhīmasenamukhāḥ sarve putrāṃste pratyupādravan

अभवत्तुमुलः शब्दो योधानां तत्र भारतहस्त्यश्वरथपत्तीनां शस्त्राणां च ततस्ततः

abhavattumulaḥ śabdo yodhānāṃ tatra bhāratahastyaśvarathapattīnāṃ śastrāṇāṃ ca tatastataḥ

उत्तिष्ठत प्रहरत प्रैताभिपततेति चइति ब्रुवाणा अन्योन्यं जघ्नुर्योधा रणाजिरे

uttiṣṭhata praharata praitābhipatateti caiti bruvāṇā anyonyaṃ jaghnuryodhā raṇājire

अभ्रच्छायेव तत्रासीच्छरवृष्टिभिरम्बरेसमावृत्तैर्नरवरैर्निघ्नद्भिरितरेतरम्

abhracchāyeva tatrāsīccharavṛṣṭibhirambaresamāvṛttairnaravarairnighnadbhiritaretaram

विपताकाध्वजच्छत्रा व्यश्वसूतायुधा रणेव्यङ्गाङ्गावयवाः पेतुः क्षितौ क्षीणा हतेश्वराः

vipatākādhvajacchatrā vyaśvasūtāyudhā raṇevyaṅgāṅgāvayavāḥ petuḥ kṣitau kṣīṇā hateśvarāḥ

प्रवराणीव शैलानां शिखराणि द्विपोत्तमाःसारोहा निहताः पेतुर्वज्रभिन्ना इवाद्रयः

pravarāṇīva śailānāṃ śikharāṇi dvipottamāḥsārohā nihatāḥ peturvajrabhinnā ivādrayaḥ

छिन्नभिन्नविपर्यस्तैर्वर्मालंकारविग्रहैःसारोहास्तुरगाः पेतुर्हतवीराः सहस्रशः

chinnabhinnaviparyastairvarmālaṃkāravigrahaiḥsārohāsturagāḥ peturhatavīrāḥ sahasraśaḥ

विप्रविद्धायुधाङ्गाश्च द्विरदाश्वरथैर्हताःप्रतिवीरैश्च संमर्दे पत्तिसंघाः सहस्रशः

vipraviddhāyudhāṅgāśca dviradāśvarathairhatāḥprativīraiśca saṃmarde pattisaṃghāḥ sahasraśaḥ

विशालायतताम्राक्षैः पद्मेन्दुसदृशाननैःशिरोभिर्युद्धशौण्डानां सर्वतः संस्तृता मही

viśālāyatatāmrākṣaiḥ padmendusadṛśānanaiḥśirobhiryuddhaśauṇḍānāṃ sarvataḥ saṃstṛtā mahī

तथा तु वितते व्योम्नि निस्वनं शुश्रुवुर्जनाःविमानैरप्सरःसंघैर्गीतवादित्रनिस्वनैः

tathā tu vitate vyomni nisvanaṃ śuśruvurjanāḥvimānairapsaraḥsaṃghairgītavāditranisvanaiḥ

हतान्कृत्तानभिमुखान्वीरान्वीरैः सहस्रशःआरोप्यारोप्य गच्छन्ति विमानेष्वप्सरोगणाः

hatānkṛttānabhimukhānvīrānvīraiḥ sahasraśaḥāropyāropya gacchanti vimāneṣvapsarogaṇāḥ

तद्दृष्ट्वा महदाश्चर्यं प्रत्यक्षं स्वर्गलिप्सयाप्रहृष्टमनसः शूराः क्षिप्रं जग्मुः परस्परम्

taddṛṣṭvā mahadāścaryaṃ pratyakṣaṃ svargalipsayāprahṛṣṭamanasaḥ śūrāḥ kṣipraṃ jagmuḥ parasparam

रथिनो रथिभिः सार्धं चित्रं युयुधुराहवेपत्तयः पत्तिभिर्नागा नागैः सह हयैर्हयाः

rathino rathibhiḥ sārdhaṃ citraṃ yuyudhurāhavepattayaḥ pattibhirnāgā nāgaiḥ saha hayairhayāḥ

एवं प्रवृत्ते संग्रामे गजवाजिजनक्षयेसैन्ये च रजसा व्याप्ते स्वे स्वाञ्जघ्नुः परे परान्

evaṃ pravṛtte saṃgrāme gajavājijanakṣayesainye ca rajasā vyāpte sve svāñjaghnuḥ pare parān

कचाकचि बभौ युद्धं दन्तादन्ति नखानखिमुष्टियुद्धं नियुद्धं च देहपाप्मविनाशनम्

kacākaci babhau yuddhaṃ dantādanti nakhānakhimuṣṭiyuddhaṃ niyuddhaṃ ca dehapāpmavināśanam

तथा वर्तति संग्रामे गजवाजिजनक्षयेनराश्वगजदेहेभ्यः प्रसृता लोहितापगानराश्वगजदेहान्सा व्युवाह पतितान्बहून्

tathā vartati saṃgrāme gajavājijanakṣayenarāśvagajadehebhyaḥ prasṛtā lohitāpagānarāśvagajadehānsā vyuvāha patitānbahūn

नराश्वगजसंबाधे नराश्वगजसादिनाम्लोहितोदा महाघोरा नदी लोहितकर्दमानराश्वगजदेहान्सा वहन्ती भीरुभीषणी

narāśvagajasaṃbādhe narāśvagajasādināmlohitodā mahāghorā nadī lohitakardamānarāśvagajadehānsā vahantī bhīrubhīṣaṇī

तस्याः परमपारं च व्रजन्ति विजयैषिणःगाधेन च प्लवन्तश्च निमज्ज्योन्मज्ज्य चापरे

tasyāḥ paramapāraṃ ca vrajanti vijayaiṣiṇaḥgādhena ca plavantaśca nimajjyonmajjya cāpare

ते तु लोहितदिग्धाङ्गा रक्तवर्मायुधाम्बराःसस्नुस्तस्यां पपुश्चासृङ्मम्लुश्च भरतर्षभ

te tu lohitadigdhāṅgā raktavarmāyudhāmbarāḥsasnustasyāṃ papuścāsṛṅmamluśca bharatarṣabha

रथानश्वान्नरान्नागानायुधाभरणानि चवसनान्यथ वर्माणि हन्यमानान्हतानपिभूमिं खं द्यां दिशश्चैव प्रायः पश्याम लोहितम्

rathānaśvānnarānnāgānāyudhābharaṇāni cavasanānyatha varmāṇi hanyamānānhatānapibhūmiṃ khaṃ dyāṃ diśaścaiva prāyaḥ paśyāma lohitam

लोहितस्य तु गन्धेन स्पर्शेन च रसेन चरूपेण चातिरिक्तेन शब्देन च विसर्पताविषादः सुमहानासीत्प्रायः सैन्यस्य भारत

lohitasya tu gandhena sparśena ca rasena carūpeṇa cātiriktena śabdena ca visarpatāviṣādaḥ sumahānāsītprāyaḥ sainyasya bhārata

तत्तु विप्रहतं सैन्यं भीमसेनमुखैस्तवभूयः समाद्रवन्वीराः सात्यकिप्रमुखा रथाः

tattu viprahataṃ sainyaṃ bhīmasenamukhaistavabhūyaḥ samādravanvīrāḥ sātyakipramukhā rathāḥ

तेषामापततां वेगमविषह्य महात्मनाम्पुत्राणां ते महत्सैन्यमासीद्राजन्पराङ्मुखम्

teṣāmāpatatāṃ vegamaviṣahya mahātmanāmputrāṇāṃ te mahatsainyamāsīdrājanparāṅmukham

तत्प्रकीर्णरथाश्वेभं नरवाजिसमाकुलम्विध्वस्तचर्मकवचं प्रविद्धायुधकार्मुकम्

tatprakīrṇarathāśvebhaṃ naravājisamākulamvidhvastacarmakavacaṃ praviddhāyudhakārmukam

व्यद्रवत्तावकं सैन्यं लोड्यमानं समन्ततःसिंहार्दितं महारण्ये यथा गजकुलं तथा

vyadravattāvakaṃ sainyaṃ loḍyamānaṃ samantataḥsiṃhārditaṃ mahāraṇye yathā gajakulaṃ tathā