Parva.Adhyaya 8.36

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

क्षत्रियास्ते महाराज परस्परवधैषिणःअन्योन्यं समरे जघ्नुः कृतवैराः परस्परम्

kṣatriyāste mahārāja parasparavadhaiṣiṇaḥanyonyaṃ samare jaghnuḥ kṛtavairāḥ parasparam

रथौघाश्च हयौघाश्च नरौघाश्च समन्ततःगजौघाश्च महाराज संसक्ताः स्म परस्परम्

rathaughāśca hayaughāśca naraughāśca samantataḥgajaughāśca mahārāja saṃsaktāḥ sma parasparam

गदानां परिघाणां च कणपानां च सर्पताम्प्रासानां भिण्डिपालानां भुशुण्डीनां च सर्वशः

gadānāṃ parighāṇāṃ ca kaṇapānāṃ ca sarpatāmprāsānāṃ bhiṇḍipālānāṃ bhuśuṇḍīnāṃ ca sarvaśaḥ

संपातं चान्वपश्याम संग्रामे भृशदारुणेशलभा इव संपेतुः समन्ताच्छरवृष्टयः

saṃpātaṃ cānvapaśyāma saṃgrāme bhṛśadāruṇeśalabhā iva saṃpetuḥ samantāccharavṛṣṭayaḥ

नागा नागान्समासाद्य व्यधमन्त परस्परम्हया हयांश्च समरे रथिनो रथिनस्तथापत्तयः पत्तिसंघैश्च हयसंघैर्हयास्तथा

nāgā nāgānsamāsādya vyadhamanta parasparamhayā hayāṃśca samare rathino rathinastathāpattayaḥ pattisaṃghaiśca hayasaṃghairhayāstathā

पत्तयो रथमातङ्गान्रथा हस्त्यश्वमेव चनागाश्च समरे त्र्यङ्गं ममृदुः शीघ्रगा नृप

pattayo rathamātaṅgānrathā hastyaśvameva canāgāśca samare tryaṅgaṃ mamṛduḥ śīghragā nṛpa

पततां तत्र शूराणां क्रोशतां च परस्परम्घोरमायोधनं जज्ञे पशूनां वैशसं यथा

patatāṃ tatra śūrāṇāṃ krośatāṃ ca parasparamghoramāyodhanaṃ jajñe paśūnāṃ vaiśasaṃ yathā

रुधिरेण समास्तीर्णा भाति भारत मेदिनीशक्रगोपगणाकीर्णा प्रावृषीव यथा धरा

rudhireṇa samāstīrṇā bhāti bhārata medinīśakragopagaṇākīrṇā prāvṛṣīva yathā dharā

यथा वा वाससी शुक्ले महारजनरञ्जितेबिभृयाद्युवतिः श्यामा तद्वदासीद्वसुंधरामांसशोणितचित्रेव शातकौम्भमयीव च

yathā vā vāsasī śukle mahārajanarañjitebibhṛyādyuvatiḥ śyāmā tadvadāsīdvasuṃdharāmāṃsaśoṇitacitreva śātakaumbhamayīva ca

छिन्नानां चोत्तमाङ्गानां बाहूनां चोरुभिः सहकुण्डलानां प्रविद्धानां भूषणानां च भारत

chinnānāṃ cottamāṅgānāṃ bāhūnāṃ corubhiḥ sahakuṇḍalānāṃ praviddhānāṃ bhūṣaṇānāṃ ca bhārata

निष्काणामधिसूत्राणां शरीराणां च धन्विनाम्वर्मणां सपताकानां संघास्तत्रापतन्भुवि

niṣkāṇāmadhisūtrāṇāṃ śarīrāṇāṃ ca dhanvināmvarmaṇāṃ sapatākānāṃ saṃghāstatrāpatanbhuvi

गजान्गजाः समासाद्य विषाणाग्रैरदारयन्विषाणाभिहतास्ते च भ्राजन्ते द्विरदा यथा

gajāngajāḥ samāsādya viṣāṇāgrairadārayanviṣāṇābhihatāste ca bhrājante dviradā yathā

रुधिरेणावसिक्ताङ्गा गैरिकप्रस्रवा इवयथा भ्राजन्ति स्यन्दन्तः पर्वता धातुमण्डिताः

rudhireṇāvasiktāṅgā gairikaprasravā ivayathā bhrājanti syandantaḥ parvatā dhātumaṇḍitāḥ

तोमरान्गजिभिर्मुक्तान्प्रतीपानास्थितान्बहून्हस्तैर्विचेरुस्ते नागा बभञ्जुश्चापरे तथा

tomarāngajibhirmuktānpratīpānāsthitānbahūnhastairviceruste nāgā babhañjuścāpare tathā

नाराचैश्छिन्नवर्माणो भ्राजन्ते स्म गजोत्तमाःहिमागमे महाराज व्यभ्रा इव महीधराः

nārācaiśchinnavarmāṇo bhrājante sma gajottamāḥhimāgame mahārāja vyabhrā iva mahīdharāḥ

शरैः कनकपुङ्खैस्तु चिता रेजुर्गजोत्तमाःउल्काभिः संप्रदीप्ताग्राः पर्वता इव मारिष

śaraiḥ kanakapuṅkhaistu citā rejurgajottamāḥulkābhiḥ saṃpradīptāgrāḥ parvatā iva māriṣa

केचिदभ्याहता नागा नागैर्नगनिभा भुविनिपेतुः समरे तस्मिन्पक्षवन्त इवाद्रयः

kecidabhyāhatā nāgā nāgairnaganibhā bhuvinipetuḥ samare tasminpakṣavanta ivādrayaḥ

अपरे प्राद्रवन्नागाः शल्यार्ता व्रणपीडिताःप्रतिमानैश्च कुम्भैश्च पेतुरुर्व्यां महाहवे

apare prādravannāgāḥ śalyārtā vraṇapīḍitāḥpratimānaiśca kumbhaiśca petururvyāṃ mahāhave

निषेदुः सिंहवच्चान्ये नदन्तो भैरवान्रवान्मम्लुश्च बहवो राजंश्चुकूजुश्चापरे तथा

niṣeduḥ siṃhavaccānye nadanto bhairavānravānmamluśca bahavo rājaṃścukūjuścāpare tathā

हयाश्च निहता बाणैः स्वर्णभाण्डपरिच्छदाःनिषेदुश्चैव मम्लुश्च बभ्रमुश्च दिशो दश

hayāśca nihatā bāṇaiḥ svarṇabhāṇḍaparicchadāḥniṣeduścaiva mamluśca babhramuśca diśo daśa

अपरे कृष्यमाणाश्च विवेष्टन्तो महीतलेभावान्बहुविधांश्चक्रुस्ताडिताः शरतोमरैः

apare kṛṣyamāṇāśca viveṣṭanto mahītalebhāvānbahuvidhāṃścakrustāḍitāḥ śaratomaraiḥ

नरास्तु निहता भूमौ कूजन्तस्तत्र मारिषदृष्ट्वा च बान्धवानन्ये पितॄनन्ये पितामहान्

narāstu nihatā bhūmau kūjantastatra māriṣadṛṣṭvā ca bāndhavānanye pitṝnanye pitāmahān

धावमानान्परांश्चैव दृष्ट्वान्ये तत्र भारतगोत्रनामानि ख्यातानि शशंसुरितरेतरम्

dhāvamānānparāṃścaiva dṛṣṭvānye tatra bhāratagotranāmāni khyātāni śaśaṃsuritaretaram

तेषां छिन्ना महाराज भुजाः कनकभूषणाःउद्वेष्टन्ते विवेष्टन्ते पतन्ते चोत्पतन्ति च

teṣāṃ chinnā mahārāja bhujāḥ kanakabhūṣaṇāḥudveṣṭante viveṣṭante patante cotpatanti ca

निपतन्ति तथा भूमौ स्फुरन्ति च सहस्रशःवेगांश्चान्ये रणे चक्रुः स्फुरन्त इव पन्नगाः

nipatanti tathā bhūmau sphuranti ca sahasraśaḥvegāṃścānye raṇe cakruḥ sphuranta iva pannagāḥ

ते भुजा भोगिभोगाभाश्चन्दनाक्ता विशां पतेलोहितार्द्रा भृशं रेजुस्तपनीयध्वजा इव

te bhujā bhogibhogābhāścandanāktā viśāṃ patelohitārdrā bhṛśaṃ rejustapanīyadhvajā iva

वर्तमाने तथा घोरे संकुले सर्वतोदिशम्अविज्ञाताः स्म युध्यन्ते विनिघ्नन्तः परस्परम्

vartamāne tathā ghore saṃkule sarvatodiśamavijñātāḥ sma yudhyante vinighnantaḥ parasparam

भौमेन रजसा कीर्णे शस्त्रसंपातसंकुलेनैव स्वे न परे राजन्व्यज्ञायन्त तमोवृते

bhaumena rajasā kīrṇe śastrasaṃpātasaṃkulenaiva sve na pare rājanvyajñāyanta tamovṛte

तथा तदभवद्युद्धं घोररूपं भयानकम्शोणितोदा महानद्यः प्रसस्रुस्तत्र चासकृत्

tathā tadabhavadyuddhaṃ ghorarūpaṃ bhayānakamśoṇitodā mahānadyaḥ prasasrustatra cāsakṛt

शीर्षपाषाणसंछन्नाः केशशैवलशाद्वलाःअस्थिसंघातसंकीर्णा धनुःशरवरोत्तमाः

śīrṣapāṣāṇasaṃchannāḥ keśaśaivalaśādvalāḥasthisaṃghātasaṃkīrṇā dhanuḥśaravarottamāḥ

मांसकर्दमपङ्काश्च शोणितौघाः सुदारुणाःनदीः प्रवर्तयामासुर्यमराष्ट्रविवर्धनीः

māṃsakardamapaṅkāśca śoṇitaughāḥ sudāruṇāḥnadīḥ pravartayāmāsuryamarāṣṭravivardhanīḥ

ता नद्यो घोररूपाश्च नयन्त्यो यमसादनम्अवगाढा मज्जयन्त्यः क्षत्रस्याजनयन्भयम्

tā nadyo ghorarūpāśca nayantyo yamasādanamavagāḍhā majjayantyaḥ kṣatrasyājanayanbhayam

क्रव्यादानां नरव्याघ्र नर्दतां तत्र तत्र हघोरमायोधनं जज्ञे प्रेतराजपुरोपमम्

kravyādānāṃ naravyāghra nardatāṃ tatra tatra haghoramāyodhanaṃ jajñe pretarājapuropamam

उत्थितान्यगणेयानि कबन्धानि समन्ततःनृत्यन्ति वै भूतगणाः संतृप्ता मांसशोणितैः

utthitānyagaṇeyāni kabandhāni samantataḥnṛtyanti vai bhūtagaṇāḥ saṃtṛptā māṃsaśoṇitaiḥ

पीत्वा च शोणितं तत्र वसां पीत्वा च भारतमेदोमज्जावसातृप्तास्तृप्ता मांसस्य चैव हिधावमानाश्च दृश्यन्ते काकगृध्रबलास्तथा

pītvā ca śoṇitaṃ tatra vasāṃ pītvā ca bhāratamedomajjāvasātṛptāstṛptā māṃsasya caiva hidhāvamānāśca dṛśyante kākagṛdhrabalāstathā

शूरास्तु समरे राजन्भयं त्यक्त्वा सुदुस्त्यजम्योधव्रतसमाख्याताश्चक्रुः कर्माण्यभीतवत्

śūrāstu samare rājanbhayaṃ tyaktvā sudustyajamyodhavratasamākhyātāścakruḥ karmāṇyabhītavat

शरशक्तिसमाकीर्णे क्रव्यादगणसंकुलेव्यचरन्त गणैः शूराः ख्यापयन्तः स्वपौरुषम्

śaraśaktisamākīrṇe kravyādagaṇasaṃkulevyacaranta gaṇaiḥ śūrāḥ khyāpayantaḥ svapauruṣam

अन्योन्यं श्रावयन्ति स्म नामगोत्राणि भारतपितृनामानि च रणे गोत्रनामानि चाभितः

anyonyaṃ śrāvayanti sma nāmagotrāṇi bhāratapitṛnāmāni ca raṇe gotranāmāni cābhitaḥ

श्रावयन्तो हि बहवस्तत्र योधा विशां पतेअन्योन्यमवमृद्नन्तः शक्तितोमरपट्टिशैः

śrāvayanto hi bahavastatra yodhā viśāṃ pateanyonyamavamṛdnantaḥ śaktitomarapaṭṭiśaiḥ

वर्तमाने तदा युद्धे घोररूपे सुदारुणेव्यषीदत्कौरवी सेना भिन्ना नौरिव सागरे

vartamāne tadā yuddhe ghorarūpe sudāruṇevyaṣīdatkauravī senā bhinnā nauriva sāgare