Parva.Adhyaya 8.37

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

वर्तमाने तदा युद्धे क्षत्रियाणां निमज्जनेगाण्डीवस्य महान्घोषः शुश्रुवे युधि मारिष

vartamāne tadā yuddhe kṣatriyāṇāṃ nimajjanegāṇḍīvasya mahānghoṣaḥ śuśruve yudhi māriṣa

संशप्तकानां कदनमकरोद्यत्र पाण्डवःकोसलानां तथा राजन्नारायणबलस्य च

saṃśaptakānāṃ kadanamakarodyatra pāṇḍavaḥkosalānāṃ tathā rājannārāyaṇabalasya ca

संशप्तकास्तु समरे शरवृष्टिं समन्ततःअपातयन्पार्थमूर्ध्नि जयगृद्धाः प्रमन्यवः

saṃśaptakāstu samare śaravṛṣṭiṃ samantataḥapātayanpārthamūrdhni jayagṛddhāḥ pramanyavaḥ

तां वृष्टिं सहसा राजंस्तरसा धारयन्प्रभुःव्यगाहत रणे पार्थो विनिघ्नन्रथिनां वरः

tāṃ vṛṣṭiṃ sahasā rājaṃstarasā dhārayanprabhuḥvyagāhata raṇe pārtho vinighnanrathināṃ varaḥ

निगृह्य तु रथानीकं कङ्कपत्रैः शिलाशितैःआससाद रणे पार्थः सुशर्माणं महारथम्

nigṛhya tu rathānīkaṃ kaṅkapatraiḥ śilāśitaiḥāsasāda raṇe pārthaḥ suśarmāṇaṃ mahāratham

स तस्य शरवर्षाणि ववर्ष रथिनां वरःतथा संशप्तकाश्चैव पार्थस्य समरे स्थिताः

sa tasya śaravarṣāṇi vavarṣa rathināṃ varaḥtathā saṃśaptakāścaiva pārthasya samare sthitāḥ

सुशर्मा तु ततः पार्थं विद्ध्वा नवभिराशुगैःजनार्दनं त्रिभिर्बाणैरभ्यहन्दक्षिणे भुजेततोऽपरेण भल्लेन केतुं विव्याध मारिष

suśarmā tu tataḥ pārthaṃ viddhvā navabhirāśugaiḥjanārdanaṃ tribhirbāṇairabhyahandakṣiṇe bhujetato'pareṇa bhallena ketuṃ vivyādha māriṣa

स वानरवरो राजन्विश्वकर्मकृतो महान्ननाद सुमहन्नादं भीषयन्वै ननर्द च

sa vānaravaro rājanviśvakarmakṛto mahānnanāda sumahannādaṃ bhīṣayanvai nanarda ca

कपेस्तु निनदं श्रुत्वा संत्रस्ता तव वाहिनीभयं विपुलमादाय निश्चेष्टा समपद्यत

kapestu ninadaṃ śrutvā saṃtrastā tava vāhinībhayaṃ vipulamādāya niśceṣṭā samapadyata

ततः सा शुशुभे सेना निश्चेष्टावस्थिता नृपनानापुष्पसमाकीर्णं यथा चैत्ररथं वनम्

tataḥ sā śuśubhe senā niśceṣṭāvasthitā nṛpanānāpuṣpasamākīrṇaṃ yathā caitrarathaṃ vanam

प्रतिलभ्य ततः संज्ञां योधास्ते कुरुसत्तमअर्जुनं सिषिचुर्बाणैः पर्वतं जलदा इवपरिवव्रुस्तदा सर्वे पाण्डवस्य महारथम्

pratilabhya tataḥ saṃjñāṃ yodhāste kurusattamaarjunaṃ siṣicurbāṇaiḥ parvataṃ jaladā ivaparivavrustadā sarve pāṇḍavasya mahāratham

ते हयान्रथचक्रे च रथेषाश्चापि भारतनिगृह्य बलवत्तूर्णं सिंहनादमथानदन्

te hayānrathacakre ca ratheṣāścāpi bhāratanigṛhya balavattūrṇaṃ siṃhanādamathānadan

अपरे जगृहुश्चैव केशवस्य महाभुजौपार्थमन्ये महाराज रथस्थं जगृहुर्मुदा

apare jagṛhuścaiva keśavasya mahābhujaupārthamanye mahārāja rathasthaṃ jagṛhurmudā

केशवस्तु तदा बाहू विधुन्वन्रणमूर्धनिपातयामास तान्सर्वान्दुष्टहस्तीव हस्तिनः

keśavastu tadā bāhū vidhunvanraṇamūrdhanipātayāmāsa tānsarvānduṣṭahastīva hastinaḥ

ततः क्रुद्धो रणे पार्थः संवृतस्तैर्महारथैःनिगृहीतं रथं दृष्ट्वा केशवं चाप्यभिद्रुतम्रथारूढांश्च सुबहून्पदातींश्चाप्यपातयत्

tataḥ kruddho raṇe pārthaḥ saṃvṛtastairmahārathaiḥnigṛhītaṃ rathaṃ dṛṣṭvā keśavaṃ cāpyabhidrutamrathārūḍhāṃśca subahūnpadātīṃścāpyapātayat

आसन्नांश्च ततो योधाञ्शरैरासन्नयोधिभिःच्यावयामास समरे केशवं चेदमब्रवीत्

āsannāṃśca tato yodhāñśarairāsannayodhibhiḥcyāvayāmāsa samare keśavaṃ cedamabravīt

पश्य कृष्ण महाबाहो संशप्तकगणान्मयाकुर्वाणान्दारुणं कर्म वध्यमानान्सहस्रशः

paśya kṛṣṇa mahābāho saṃśaptakagaṇānmayākurvāṇāndāruṇaṃ karma vadhyamānānsahasraśaḥ

रथबन्धमिमं घोरं पृथिव्यां नास्ति कश्चनयः सहेत पुमाँल्लोके मदन्यो यदुपुंगव

rathabandhamimaṃ ghoraṃ pṛthivyāṃ nāsti kaścanayaḥ saheta pumām̐lloke madanyo yadupuṃgava

इत्येवमुक्त्वा बीभत्सुर्देवदत्तमथाधमत्पाञ्चजन्यं च कृष्णोऽपि पूरयन्निव रोदसी

ityevamuktvā bībhatsurdevadattamathādhamatpāñcajanyaṃ ca kṛṣṇo'pi pūrayanniva rodasī

तं तु शङ्खस्वनं श्रुत्वा संशप्तकवरूथिनीसंचचाल महाराज वित्रस्ता चाभवद्भृशम्

taṃ tu śaṅkhasvanaṃ śrutvā saṃśaptakavarūthinīsaṃcacāla mahārāja vitrastā cābhavadbhṛśam

पदबन्धं ततश्चक्रे पाण्डवः परवीरहानागमस्त्रं महाराज संप्रोदीर्य मुहुर्मुहुः

padabandhaṃ tataścakre pāṇḍavaḥ paravīrahānāgamastraṃ mahārāja saṃprodīrya muhurmuhuḥ

यानुद्दिश्य रणे पार्थः पदबन्धं चकार हते बद्धाः पदबन्धेन पाण्डवेन महात्मनानिश्चेष्टा अभवन्राजन्नश्मसारमया इव

yānuddiśya raṇe pārthaḥ padabandhaṃ cakāra hate baddhāḥ padabandhena pāṇḍavena mahātmanāniśceṣṭā abhavanrājannaśmasāramayā iva

निश्चेष्टांस्तु ततो योधानवधीत्पाण्डुनन्दनःयथेन्द्रः समरे दैत्यांस्तारकस्य वधे पुरा

niśceṣṭāṃstu tato yodhānavadhītpāṇḍunandanaḥyathendraḥ samare daityāṃstārakasya vadhe purā

ते वध्यमानाः समरे मुमुचुस्तं रथोत्तमम्आयुधानि च सर्वाणि विस्रष्टुमुपचक्रमुः

te vadhyamānāḥ samare mumucustaṃ rathottamamāyudhāni ca sarvāṇi visraṣṭumupacakramuḥ

ततः सुशर्मा राजेन्द्र गृहीतां वीक्ष्य वाहिनीम्सौपर्णमस्त्रं त्वरितः प्रादुश्चक्रे महारथः

tataḥ suśarmā rājendra gṛhītāṃ vīkṣya vāhinīmsauparṇamastraṃ tvaritaḥ prāduścakre mahārathaḥ

ततः सुपर्णाः संपेतुर्भक्षयन्तो भुजंगमान्ते वै विदुद्रुवुर्नागा दृष्ट्वा तान्खचरान्नृप

tataḥ suparṇāḥ saṃpeturbhakṣayanto bhujaṃgamānte vai vidudruvurnāgā dṛṣṭvā tānkhacarānnṛpa

बभौ बलं तद्विमुक्तं पदबन्धाद्विशां पतेमेघवृन्दाद्यथा मुक्तो भास्करस्तापयन्प्रजाः

babhau balaṃ tadvimuktaṃ padabandhādviśāṃ patemeghavṛndādyathā mukto bhāskarastāpayanprajāḥ

विप्रमुक्तास्तु ते योधाः फल्गुनस्य रथं प्रतिससृजुर्बाणसंघांश्च शस्त्रसंघांश्च मारिष

vipramuktāstu te yodhāḥ phalgunasya rathaṃ pratisasṛjurbāṇasaṃghāṃśca śastrasaṃghāṃśca māriṣa

तां महास्त्रमयीं वृष्टिं संछिद्य शरवृष्टिभिःव्यवातिष्ठत्ततो योधान्वासविः परवीरहा

tāṃ mahāstramayīṃ vṛṣṭiṃ saṃchidya śaravṛṣṭibhiḥvyavātiṣṭhattato yodhānvāsaviḥ paravīrahā

सुशर्मा तु ततो राजन्बाणेनानतपर्वणाअर्जुनं हृदये विद्ध्वा विव्याधान्यैस्त्रिभिः शरैःस गाढविद्धो व्यथितो रथोपस्थ उपाविशत्

suśarmā tu tato rājanbāṇenānataparvaṇāarjunaṃ hṛdaye viddhvā vivyādhānyaistribhiḥ śaraiḥsa gāḍhaviddho vyathito rathopastha upāviśat

प्रतिलभ्य ततः संज्ञां श्वेताश्वः कृष्णसारथिःऐन्द्रमस्त्रममेयात्मा प्रादुश्चक्रे त्वरान्वितःततो बाणसहस्राणि समुत्पन्नानि मारिष

pratilabhya tataḥ saṃjñāṃ śvetāśvaḥ kṛṣṇasārathiḥaindramastramameyātmā prāduścakre tvarānvitaḥtato bāṇasahasrāṇi samutpannāni māriṣa

सर्वदिक्षु व्यदृश्यन्त सूदयन्तो नृप द्विपान्हयान्रथांश्च समरे शस्त्रैः शतसहस्रशः

sarvadikṣu vyadṛśyanta sūdayanto nṛpa dvipānhayānrathāṃśca samare śastraiḥ śatasahasraśaḥ

वध्यमाने ततः सैन्ये विपुला भीः समाविशत्संशप्तकगणानां च गोपालानां च भारतन हि कश्चित्पुमांस्तत्र योऽर्जुनं प्रत्ययुध्यत

vadhyamāne tataḥ sainye vipulā bhīḥ samāviśatsaṃśaptakagaṇānāṃ ca gopālānāṃ ca bhāratana hi kaścitpumāṃstatra yo'rjunaṃ pratyayudhyata

पश्यतां तत्र वीराणामहन्यत महद्बलम्हन्यमानमपश्यंश्च निश्चेष्टाः स्म पराक्रमे

paśyatāṃ tatra vīrāṇāmahanyata mahadbalamhanyamānamapaśyaṃśca niśceṣṭāḥ sma parākrame

अयुतं तत्र योधानां हत्वा पाण्डुसुतो रणेव्यभ्राजत रणे राजन्विधूमोऽग्निरिव ज्वलन्

ayutaṃ tatra yodhānāṃ hatvā pāṇḍusuto raṇevyabhrājata raṇe rājanvidhūmo'gniriva jvalan

चतुर्दश सहस्राणि यानि शिष्टानि भारतरथानामयुतं चैव त्रिसाहस्राश्च दन्तिनः

caturdaśa sahasrāṇi yāni śiṣṭāni bhāratarathānāmayutaṃ caiva trisāhasrāśca dantinaḥ

ततः संशप्तका भूयः परिवव्रुर्धनंजयम्मर्तव्यमिति निश्चित्य जयं वापि निवर्तनम्

tataḥ saṃśaptakā bhūyaḥ parivavrurdhanaṃjayammartavyamiti niścitya jayaṃ vāpi nivartanam

तत्र युद्धं महद्ध्यासीत्तावकानां विशां पतेशूरेण बलिना सार्धं पाण्डवेन किरीटिना

tatra yuddhaṃ mahaddhyāsīttāvakānāṃ viśāṃ pateśūreṇa balinā sārdhaṃ pāṇḍavena kirīṭinā