Parva.Adhyaya 8.38

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

कृतवर्मा कृपो द्रौणिः सूतपुत्रश्च मारिषउलूकः सौबलश्चैव राजा च सह सोदरैः

kṛtavarmā kṛpo drauṇiḥ sūtaputraśca māriṣaulūkaḥ saubalaścaiva rājā ca saha sodaraiḥ

सीदमानां चमूं दृष्ट्वा पाण्डुपुत्रभयार्दिताम्समुज्जिहीर्षुर्वेगेन भिन्नां नावमिवार्णवे

sīdamānāṃ camūṃ dṛṣṭvā pāṇḍuputrabhayārditāmsamujjihīrṣurvegena bhinnāṃ nāvamivārṇave

ततो युद्धमतीवासीन्मुहूर्तमिव भारतभीरूणां त्रासजननं शूराणां हर्षवर्धनम्

tato yuddhamatīvāsīnmuhūrtamiva bhāratabhīrūṇāṃ trāsajananaṃ śūrāṇāṃ harṣavardhanam

कृपेण शरवर्षाणि विप्रमुक्तानि संयुगेसृञ्जयाः शातयामासुः शलभानां व्रजा इव

kṛpeṇa śaravarṣāṇi vipramuktāni saṃyugesṛñjayāḥ śātayāmāsuḥ śalabhānāṃ vrajā iva

शिखण्डी तु ततः क्रुद्धो गौतमं त्वरितो ययौववर्ष शरवर्षाणि समन्तादेव ब्राह्मणे

śikhaṇḍī tu tataḥ kruddho gautamaṃ tvarito yayauvavarṣa śaravarṣāṇi samantādeva brāhmaṇe

कृपस्तु शरवर्षं तद्विनिहत्य महास्त्रवित्शिखण्डिनं रणे क्रुद्धो विव्याध दशभिः शरैः

kṛpastu śaravarṣaṃ tadvinihatya mahāstravitśikhaṇḍinaṃ raṇe kruddho vivyādha daśabhiḥ śaraiḥ

ततः शिखण्डी कुपीतः शरैः सप्तभिराहवेकृपं विव्याध सुभृशं कङ्कपत्रैरजिह्मगैः

tataḥ śikhaṇḍī kupītaḥ śaraiḥ saptabhirāhavekṛpaṃ vivyādha subhṛśaṃ kaṅkapatrairajihmagaiḥ

ततः कृपः शरैस्तीक्ष्णैः सोऽतिविद्धो महारथःव्यश्वसूतरथं चक्रे पार्षतं तु द्विजोत्तमः

tataḥ kṛpaḥ śaraistīkṣṇaiḥ so'tividdho mahārathaḥvyaśvasūtarathaṃ cakre pārṣataṃ tu dvijottamaḥ

हताश्वात्तु ततो यानादवप्लुत्य महारथःचर्मखड्गे च संगृह्य सत्वरं ब्राह्मणं ययौ

hatāśvāttu tato yānādavaplutya mahārathaḥcarmakhaḍge ca saṃgṛhya satvaraṃ brāhmaṇaṃ yayau

तमापतन्तं सहसा शरैः संनतपर्वभिःछादयामास समरे तदद्भुतमिवाभवत्

tamāpatantaṃ sahasā śaraiḥ saṃnataparvabhiḥchādayāmāsa samare tadadbhutamivābhavat

तत्राद्भुतमपश्याम शिलानां प्लवनं यथानिश्चेष्टो यद्रणे राजञ्शिखण्डी समतिष्ठत

tatrādbhutamapaśyāma śilānāṃ plavanaṃ yathāniśceṣṭo yadraṇe rājañśikhaṇḍī samatiṣṭhata

कृपेण छादितं दृष्ट्वा नृपोत्तम शिखण्डिनम्प्रत्युद्ययौ कृपं तूर्णं धृष्टद्युम्नो महारथः

kṛpeṇa chāditaṃ dṛṣṭvā nṛpottama śikhaṇḍinampratyudyayau kṛpaṃ tūrṇaṃ dhṛṣṭadyumno mahārathaḥ

धृष्टद्युम्नं ततो यान्तं शारद्वतरथं प्रतिप्रतिजग्राह वेगेन कृतवर्मा महारथः

dhṛṣṭadyumnaṃ tato yāntaṃ śāradvatarathaṃ pratipratijagrāha vegena kṛtavarmā mahārathaḥ

युधिष्ठिरमथायान्तं शारद्वतरथं प्रतिसपुत्रं सहसेनं च द्रोणपुत्रो न्यवारयत्

yudhiṣṭhiramathāyāntaṃ śāradvatarathaṃ pratisaputraṃ sahasenaṃ ca droṇaputro nyavārayat

नकुलं सहदेवं च त्वरमाणौ महारथौप्रतिजग्राह ते पुत्रः शरवर्षेण वारयन्

nakulaṃ sahadevaṃ ca tvaramāṇau mahārathaupratijagrāha te putraḥ śaravarṣeṇa vārayan

भीमसेनं करूषांश्च केकयान्सहसृञ्जयान्कर्णो वैकर्तनो युद्धे वारयामास भारत

bhīmasenaṃ karūṣāṃśca kekayānsahasṛñjayānkarṇo vaikartano yuddhe vārayāmāsa bhārata

शिखण्डिनस्ततो बाणान्कृपः शारद्वतो युधिप्राहिणोत्त्वरया युक्तो दिधक्षुरिव मारिष

śikhaṇḍinastato bāṇānkṛpaḥ śāradvato yudhiprāhiṇottvarayā yukto didhakṣuriva māriṣa

ताञ्शरान्प्रेषितांस्तेन समन्ताद्धेमभूषणान्चिच्छेद खड्गमाविध्य भ्रामयंश्च पुनः पुनः

tāñśarānpreṣitāṃstena samantāddhemabhūṣaṇānciccheda khaḍgamāvidhya bhrāmayaṃśca punaḥ punaḥ

शतचन्द्रं ततश्चर्म गौतमः पार्षतस्य हव्यधमत्सायकैस्तूर्णं तत उच्चुक्रुशुर्जनाः

śatacandraṃ tataścarma gautamaḥ pārṣatasya havyadhamatsāyakaistūrṇaṃ tata uccukruśurjanāḥ

स विचर्मा महाराज खड्गपाणिरुपाद्रवत्कृपस्य वशमापन्नो मृत्योरास्यमिवातुरः

sa vicarmā mahārāja khaḍgapāṇirupādravatkṛpasya vaśamāpanno mṛtyorāsyamivāturaḥ

शारद्वतशरैर्ग्रस्तं क्लिश्यमानं महाबलम्चित्रकेतुसुतो राजन्सुकेतुस्त्वरितो ययौ

śāradvataśarairgrastaṃ kliśyamānaṃ mahābalamcitraketusuto rājansuketustvarito yayau

विकिरन्ब्राह्मणं युद्धे बहुभिर्निशितैः शरैःअभ्यापतदमेयात्मा गौतमस्य रथं प्रति

vikiranbrāhmaṇaṃ yuddhe bahubhirniśitaiḥ śaraiḥabhyāpatadameyātmā gautamasya rathaṃ prati

दृष्ट्वाविषह्यं तं युद्धे ब्राह्मणं चरितव्रतम्अपयातस्ततस्तूर्णं शिखण्डी राजसत्तम

dṛṣṭvāviṣahyaṃ taṃ yuddhe brāhmaṇaṃ caritavratamapayātastatastūrṇaṃ śikhaṇḍī rājasattama

सुकेतुस्तु ततो राजन्गौतमं नवभिः शरैःविद्ध्वा विव्याध सप्तत्या पुनश्चैनं त्रिभिः शरैः

suketustu tato rājangautamaṃ navabhiḥ śaraiḥviddhvā vivyādha saptatyā punaścainaṃ tribhiḥ śaraiḥ

अथास्य सशरं चापं पुनश्चिच्छेद मारिषसारथिं च शरेणास्य भृशं मर्मण्यताडयत्

athāsya saśaraṃ cāpaṃ punaściccheda māriṣasārathiṃ ca śareṇāsya bhṛśaṃ marmaṇyatāḍayat

गौतमस्तु ततः क्रुद्धो धनुर्गृह्य नवं दृढम्सुकेतुं त्रिंशता बाणैः सर्वमर्मस्वताडयत्

gautamastu tataḥ kruddho dhanurgṛhya navaṃ dṛḍhamsuketuṃ triṃśatā bāṇaiḥ sarvamarmasvatāḍayat

स विह्वलितसर्वाङ्गः प्रचचाल रथोत्तमेभूमिचाले यथा वृक्षश्चलत्याकम्पितो भृशम्

sa vihvalitasarvāṅgaḥ pracacāla rathottamebhūmicāle yathā vṛkṣaścalatyākampito bhṛśam

चलतस्तस्य कायात्तु शिरो ज्वलितकुण्डलम्सोष्णीषं सशिरस्त्राणं क्षुरप्रेणान्वपातयत्

calatastasya kāyāttu śiro jvalitakuṇḍalamsoṣṇīṣaṃ saśirastrāṇaṃ kṣurapreṇānvapātayat

तच्छिरः प्रापतद्भूमौ श्येनाहृतमिवामिषम्ततोऽस्य कायो वसुधां पश्चात्प्राप तदा च्युतः

tacchiraḥ prāpatadbhūmau śyenāhṛtamivāmiṣamtato'sya kāyo vasudhāṃ paścātprāpa tadā cyutaḥ

तस्मिन्हते महाराज त्रस्तास्तस्य पदानुगाःगौतमं समरे त्यक्त्वा दुद्रुवुस्ते दिशो दश

tasminhate mahārāja trastāstasya padānugāḥgautamaṃ samare tyaktvā dudruvuste diśo daśa

धृष्टद्युम्नं तु समरे संनिवार्य महाबलःकृतवर्माब्रवीद्धृष्टस्तिष्ठ तिष्ठेति पार्षतम्

dhṛṣṭadyumnaṃ tu samare saṃnivārya mahābalaḥkṛtavarmābravīddhṛṣṭastiṣṭha tiṣṭheti pārṣatam

तदभूत्तुमुलं युद्धं वृष्णिपार्षतयो रणेआमिषार्थे यथा युद्धं श्येनयोर्गृद्धयोर्नृप

tadabhūttumulaṃ yuddhaṃ vṛṣṇipārṣatayo raṇeāmiṣārthe yathā yuddhaṃ śyenayorgṛddhayornṛpa

धृष्टद्युम्नस्तु समरे हार्दिक्यं नवभिः शरैःआजघानोरसि क्रुद्धः पीडयन्हृदिकात्मजम्

dhṛṣṭadyumnastu samare hārdikyaṃ navabhiḥ śaraiḥājaghānorasi kruddhaḥ pīḍayanhṛdikātmajam

कृतवर्मा तु समरे पार्षतेन दृढाहतःपार्षतं सरथं साश्वं छादयामास सायकैः

kṛtavarmā tu samare pārṣatena dṛḍhāhataḥpārṣataṃ sarathaṃ sāśvaṃ chādayāmāsa sāyakaiḥ

सरथश्छादितो राजन्धृष्टद्युम्नो न दृश्यतेमेघैरिव परिच्छन्नो भास्करो जलदागमे

sarathaśchādito rājandhṛṣṭadyumno na dṛśyatemeghairiva paricchanno bhāskaro jaladāgame

विधूय तं बाणगणं शरैः कनकभूषणैःव्यरोचत रणे राजन्धृष्टद्युम्नः कृतव्रणः

vidhūya taṃ bāṇagaṇaṃ śaraiḥ kanakabhūṣaṇaiḥvyarocata raṇe rājandhṛṣṭadyumnaḥ kṛtavraṇaḥ

ततस्तु पार्षतः क्रुद्धः शस्त्रवृष्टिं सुदारुणाम्कृतवर्माणमासाद्य व्यसृजत्पृतनापतिः

tatastu pārṣataḥ kruddhaḥ śastravṛṣṭiṃ sudāruṇāmkṛtavarmāṇamāsādya vyasṛjatpṛtanāpatiḥ

तामापतन्तीं सहसा शस्त्रवृष्टिं निरन्तराम्शरैरनेकसाहस्रैर्हार्दिक्यो व्यधमद्युधि

tāmāpatantīṃ sahasā śastravṛṣṭiṃ nirantarāmśarairanekasāhasrairhārdikyo vyadhamadyudhi

दृष्ट्वा तु दारितां युद्धे शस्त्रवृष्टिं दुरुत्तराम्कृतवर्माणमभ्येत्य वारयामास पार्षतः

dṛṣṭvā tu dāritāṃ yuddhe śastravṛṣṭiṃ duruttarāmkṛtavarmāṇamabhyetya vārayāmāsa pārṣataḥ

सारथिं चास्य तरसा प्राहिणोद्यमसादनम्भल्लेन शितधारेण स हतः प्रापतद्रथात्

sārathiṃ cāsya tarasā prāhiṇodyamasādanambhallena śitadhāreṇa sa hataḥ prāpatadrathāt

धृष्टद्युम्नस्तु बलवाञ्जित्वा शत्रुं महारथम्कौरवान्समरे तूर्णं वारयामास सायकैः

dhṛṣṭadyumnastu balavāñjitvā śatruṃ mahārathamkauravānsamare tūrṇaṃ vārayāmāsa sāyakaiḥ

ततस्ते तावका योधा धृष्टद्युम्नमुपाद्रवन्सिंहनादरवं कृत्वा ततो युद्धमवर्तत

tataste tāvakā yodhā dhṛṣṭadyumnamupādravansiṃhanādaravaṃ kṛtvā tato yuddhamavartata