Parva.Adhyaya 8.51

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

ततः पुनरमेयात्मा केशवोऽर्जुनमब्रवीत्कृतसंकल्पमायस्तं वधे कर्णस्य सर्वशः

tataḥ punarameyātmā keśavo'rjunamabravītkṛtasaṃkalpamāyastaṃ vadhe karṇasya sarvaśaḥ

अद्य सप्तदशाहानि वर्तमानस्य भारतविनाशस्यातिघोरस्य नरवारणवाजिनाम्

adya saptadaśāhāni vartamānasya bhāratavināśasyātighorasya naravāraṇavājinām

भूत्वा हि विपुला सेना तावकानां परैः सहअन्योन्यं समरे प्राप्य किंचिच्छेषा विशां पते

bhūtvā hi vipulā senā tāvakānāṃ paraiḥ sahaanyonyaṃ samare prāpya kiṃciccheṣā viśāṃ pate

भूत्वा हि कौरवाः पार्थ प्रभूतगजवाजिनःत्वां वै शत्रुं समासाद्य विनष्टा रणमूर्धनि

bhūtvā hi kauravāḥ pārtha prabhūtagajavājinaḥtvāṃ vai śatruṃ samāsādya vinaṣṭā raṇamūrdhani

एते च सर्वे पाञ्चालाः सृञ्जयाश्च सहान्वयाःत्वां समासाद्य दुर्धर्षं पाण्डवाश्च व्यवस्थिताः

ete ca sarve pāñcālāḥ sṛñjayāśca sahānvayāḥtvāṃ samāsādya durdharṣaṃ pāṇḍavāśca vyavasthitāḥ

पाञ्चालैः पाण्डवैर्मत्स्यैः कारूषैश्चेदिकेकयैःत्वया गुप्तैरमित्रघ्न कृतः शत्रुगणक्षयः

pāñcālaiḥ pāṇḍavairmatsyaiḥ kārūṣaiścedikekayaiḥtvayā guptairamitraghna kṛtaḥ śatrugaṇakṣayaḥ

को हि शक्तो रणे जेतुं कौरवांस्तात संगतान्अन्यत्र पाण्डवान्युद्धे त्वया गुप्तान्महारथान्

ko hi śakto raṇe jetuṃ kauravāṃstāta saṃgatānanyatra pāṇḍavānyuddhe tvayā guptānmahārathān

त्वं हि शक्तो रणे जेतुं ससुरासुरमानुषान्त्रीँल्लोकान्सममुद्युक्तान्किं पुनः कौरवं बलम्

tvaṃ hi śakto raṇe jetuṃ sasurāsuramānuṣāntrīm̐llokānsamamudyuktānkiṃ punaḥ kauravaṃ balam

भगदत्तं हि राजानं कोऽन्यः शक्तस्त्वया विनाजेतुं पुरुषशार्दूल योऽपि स्याद्वासवोपमः

bhagadattaṃ hi rājānaṃ ko'nyaḥ śaktastvayā vinājetuṃ puruṣaśārdūla yo'pi syādvāsavopamaḥ

तथेमां विपुलां सेनां गुप्तां पार्थ त्वयानघन शेकुः पार्थिवाः सर्वे चक्षुर्भिरभिवीक्षितुम्

tathemāṃ vipulāṃ senāṃ guptāṃ pārtha tvayānaghana śekuḥ pārthivāḥ sarve cakṣurbhirabhivīkṣitum

तथैव सततं पार्थ रक्षिताभ्यां त्वया रणेधृष्टद्युम्नशिखण्डिभ्यां भीष्मद्रोणौ निपातितौ

tathaiva satataṃ pārtha rakṣitābhyāṃ tvayā raṇedhṛṣṭadyumnaśikhaṇḍibhyāṃ bhīṣmadroṇau nipātitau

को हि शक्तो रणे पार्थ पाञ्चालानां महारथौभीष्मद्रोणौ युधा जेतुं शक्रतुल्यपराक्रमौ

ko hi śakto raṇe pārtha pāñcālānāṃ mahārathaubhīṣmadroṇau yudhā jetuṃ śakratulyaparākramau

को हि शांतनवं संख्ये द्रोणं वैकर्तनं कृपम्द्रौणिं च सौमदत्तिं च कृतवर्माणमेव चसैन्धवं मद्रराजं च राजानं च सुयोधनम्

ko hi śāṃtanavaṃ saṃkhye droṇaṃ vaikartanaṃ kṛpamdrauṇiṃ ca saumadattiṃ ca kṛtavarmāṇameva casaindhavaṃ madrarājaṃ ca rājānaṃ ca suyodhanam

वीरान्कृतास्त्रान्समरे सर्वानेवानुवर्तिनःअक्षौहिणीपतीनुग्रान्संरब्धान्युद्धदुर्मदान्

vīrānkṛtāstrānsamare sarvānevānuvartinaḥakṣauhiṇīpatīnugrānsaṃrabdhānyuddhadurmadān

श्रेण्यश्च बहुलाः क्षीणाः प्रदीर्णाश्वरथद्विपाःनानाजनपदाश्चोग्राः क्षत्रियाणाममर्षिणाम्

śreṇyaśca bahulāḥ kṣīṇāḥ pradīrṇāśvarathadvipāḥnānājanapadāścogrāḥ kṣatriyāṇāmamarṣiṇām

गोवासदासमीयानां वसातीनां च भारतव्रात्यानां वाटधानानां भोजानां चापि मानिनाम्

govāsadāsamīyānāṃ vasātīnāṃ ca bhāratavrātyānāṃ vāṭadhānānāṃ bhojānāṃ cāpi māninām

उदीर्णाश्च महासेना ब्रह्मक्षत्रस्य भारतत्वां समासाद्य निधनं गताः साश्वरथद्विपाः

udīrṇāśca mahāsenā brahmakṣatrasya bhāratatvāṃ samāsādya nidhanaṃ gatāḥ sāśvarathadvipāḥ

उग्राश्च क्रूरकर्माणस्तुखारा यवनाः खशाःदार्वाभिसारा दरदाः शका रमठतङ्गणाः

ugrāśca krūrakarmāṇastukhārā yavanāḥ khaśāḥdārvābhisārā daradāḥ śakā ramaṭhataṅgaṇāḥ

अन्ध्रकाश्च पुलिन्दाश्च किराताश्चोग्रविक्रमाःम्लेच्छाश्च पार्वतीयाश्च सागरानूपवासिनःसंरम्भिणो युद्धशौण्डा बलिनो दृब्धपाणयः

andhrakāśca pulindāśca kirātāścogravikramāḥmlecchāśca pārvatīyāśca sāgarānūpavāsinaḥsaṃrambhiṇo yuddhaśauṇḍā balino dṛbdhapāṇayaḥ

एते सुयोधनस्यार्थे संरब्धाः कुरुभिः सहन शक्या युधि निर्जेतुं त्वदन्येन परंतप

ete suyodhanasyārthe saṃrabdhāḥ kurubhiḥ sahana śakyā yudhi nirjetuṃ tvadanyena paraṃtapa

धार्तराष्ट्रमुदग्रं हि व्यूढं दृष्ट्वा महाबलम्यस्य त्वं न भवेस्त्राता प्रतीयात्को नु मानवः

dhārtarāṣṭramudagraṃ hi vyūḍhaṃ dṛṣṭvā mahābalamyasya tvaṃ na bhavestrātā pratīyātko nu mānavaḥ

तत्सागरमिवोद्धूतं रजसा संवृतं बलम्विदार्य पाण्डवैः क्रुद्धैस्त्वया गुप्तैर्हतं विभो

tatsāgaramivoddhūtaṃ rajasā saṃvṛtaṃ balamvidārya pāṇḍavaiḥ kruddhaistvayā guptairhataṃ vibho

मागधानामधिपतिर्जयत्सेनो महाबलःअद्य सप्तैव चाहानि हतः संख्येऽभिमन्युना

māgadhānāmadhipatirjayatseno mahābalaḥadya saptaiva cāhāni hataḥ saṃkhye'bhimanyunā

ततो दश सहस्राणि गजानां भीमकर्मणाम्जघान गदया भीमस्तस्य राज्ञः परिच्छदम्ततोऽन्येऽपि हता नागा रथाश्च शतशो बलात्

tato daśa sahasrāṇi gajānāṃ bhīmakarmaṇāmjaghāna gadayā bhīmastasya rājñaḥ paricchadamtato'nye'pi hatā nāgā rathāśca śataśo balāt

तदेवं समरे तात वर्तमाने महाभयेभीमसेनं समासाद्य त्वां च पाण्डव कौरवाःसवाजिरथनागाश्च मृत्युलोकमितो गताः

tadevaṃ samare tāta vartamāne mahābhayebhīmasenaṃ samāsādya tvāṃ ca pāṇḍava kauravāḥsavājirathanāgāśca mṛtyulokamito gatāḥ

तथा सेनामुखे तत्र निहते पार्थ पाण्डवैःभीष्मः प्रासृजदुग्राणि शरवर्षाणि मारिष

tathā senāmukhe tatra nihate pārtha pāṇḍavaiḥbhīṣmaḥ prāsṛjadugrāṇi śaravarṣāṇi māriṣa

स चेदिकाशिपाञ्चालान्करूषान्मत्स्यकेकयान्शरैः प्रच्छाद्य निधनमनयत्परुषास्त्रवित्

sa cedikāśipāñcālānkarūṣānmatsyakekayānśaraiḥ pracchādya nidhanamanayatparuṣāstravit

तस्य चापच्युतैर्बाणैः परदेहविदारणैःपूर्णमाकाशमभवद्रुक्मपुङ्खैरजिह्मगैः

tasya cāpacyutairbāṇaiḥ paradehavidāraṇaiḥpūrṇamākāśamabhavadrukmapuṅkhairajihmagaiḥ

गत्या दशम्या ते गत्वा जघ्नुर्वाजिरथद्विपान्हित्वा नव गतीर्दुष्टाः स बाणान्व्यायतोऽमुचत्

gatyā daśamyā te gatvā jaghnurvājirathadvipānhitvā nava gatīrduṣṭāḥ sa bāṇānvyāyato'mucat

दिनानि दश भीष्मेण निघ्नता तावकं बलम्शून्याः कृता रथोपस्था हताश्च गजवाजिनः

dināni daśa bhīṣmeṇa nighnatā tāvakaṃ balamśūnyāḥ kṛtā rathopasthā hatāśca gajavājinaḥ

दर्शयित्वात्मनो रूपं रुद्रोपेन्द्रसमं युधिपाण्डवानामनीकानि प्रविगाह्य व्यशातयत्

darśayitvātmano rūpaṃ rudropendrasamaṃ yudhipāṇḍavānāmanīkāni pravigāhya vyaśātayat

विनिघ्नन्पृथिवीपालांश्चेदिपाञ्चालकेकयान्व्यदहत्पाण्डवीं सेनां नराश्वगजसंकुलाम्

vinighnanpṛthivīpālāṃścedipāñcālakekayānvyadahatpāṇḍavīṃ senāṃ narāśvagajasaṃkulām

मज्जन्तमप्लवे मन्दमुज्जिहीर्षुः सुयोधनम्तथा चरन्तं समरे तपन्तमिव भास्करम्न शेकुः सृञ्जया द्रष्टुं तथैवान्ये महीक्षितः

majjantamaplave mandamujjihīrṣuḥ suyodhanamtathā carantaṃ samare tapantamiva bhāskaramna śekuḥ sṛñjayā draṣṭuṃ tathaivānye mahīkṣitaḥ

विचरन्तं तथा तं तु संग्रामे जितकाशिनम्सर्वोद्योगेन सहसा पाण्डवाः समुपाद्रवन्

vicarantaṃ tathā taṃ tu saṃgrāme jitakāśinamsarvodyogena sahasā pāṇḍavāḥ samupādravan

स तु विद्राव्य समरे पाण्डवान्सृञ्जयानपिएक एव रणे भीष्म एकवीरत्वमागतः

sa tu vidrāvya samare pāṇḍavānsṛñjayānapieka eva raṇe bhīṣma ekavīratvamāgataḥ

तं शिखण्डी समासाद्य त्वया गुप्तो महारथम्जघान पुरुषव्याघ्रं शरैः संनतपर्वभिः

taṃ śikhaṇḍī samāsādya tvayā gupto mahārathamjaghāna puruṣavyāghraṃ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ

स एष पतितः शेते शरतल्पे पितामहःत्वां प्राप्य पुरुषव्याघ्र गृध्रः प्राप्येव वायसम्

sa eṣa patitaḥ śete śaratalpe pitāmahaḥtvāṃ prāpya puruṣavyāghra gṛdhraḥ prāpyeva vāyasam

द्रोणः पञ्च दिनान्युग्रो विधम्य रिपुवाहिनीःकृत्वा व्यूहं महायुद्धे पातयित्वा महारथान्

droṇaḥ pañca dinānyugro vidhamya ripuvāhinīḥkṛtvā vyūhaṃ mahāyuddhe pātayitvā mahārathān

जयद्रथस्य समरे कृत्वा रक्षां महारथःअन्तकप्रतिमश्चोग्रां रात्रिं युद्ध्वादहत्प्रजाः

jayadrathasya samare kṛtvā rakṣāṃ mahārathaḥantakapratimaścogrāṃ rātriṃ yuddhvādahatprajāḥ

अद्येति द्वे दिने वीरो भारद्वाजः प्रतापवान्धृष्टद्युम्नं समासाद्य स गतः परमां गतिम्

adyeti dve dine vīro bhāradvājaḥ pratāpavāndhṛṣṭadyumnaṃ samāsādya sa gataḥ paramāṃ gatim

यदि चैव परान्युद्धे सूतपुत्रमुखान्रथान्नावारयिष्यः संग्रामे न स्म द्रोणो व्यनङ्क्ष्यत

yadi caiva parānyuddhe sūtaputramukhānrathānnāvārayiṣyaḥ saṃgrāme na sma droṇo vyanaṅkṣyata

भवता तु बलं सर्वं धार्तराष्ट्रस्य वारितम्ततो द्रोणो हतो युद्धे पार्षतेन धनंजय

bhavatā tu balaṃ sarvaṃ dhārtarāṣṭrasya vāritamtato droṇo hato yuddhe pārṣatena dhanaṃjaya

क इवान्यो रणे कुर्यात्त्वदन्यः क्षत्रियो युधियादृशं ते कृतं पार्थ जयद्रथवधं प्रति

ka ivānyo raṇe kuryāttvadanyaḥ kṣatriyo yudhiyādṛśaṃ te kṛtaṃ pārtha jayadrathavadhaṃ prati

निवार्य सेनां महतीं हत्वा शूरांश्च पार्थिवान्निहतः सैन्धवो राजा त्वयास्त्रबलतेजसा

nivārya senāṃ mahatīṃ hatvā śūrāṃśca pārthivānnihataḥ saindhavo rājā tvayāstrabalatejasā

आश्चर्यं सिन्धुराजस्य वधं जानन्ति पार्थिवाःअनाश्चर्यं हि तत्त्वत्तस्त्वं हि पार्थ महारथः

āścaryaṃ sindhurājasya vadhaṃ jānanti pārthivāḥanāścaryaṃ hi tattvattastvaṃ hi pārtha mahārathaḥ

त्वां हि प्राप्य रणे क्षत्रमेकाहादिति भारततप्यमानमसंयुक्तं न भवेदिति मे मतिः

tvāṃ hi prāpya raṇe kṣatramekāhāditi bhāratatapyamānamasaṃyuktaṃ na bhavediti me matiḥ

सेयं पार्थ चमूर्घोरा धार्तराष्ट्रस्य संयुगेहता ससर्ववीरा हि भीष्मद्रोणौ यदा हतौ

seyaṃ pārtha camūrghorā dhārtarāṣṭrasya saṃyugehatā sasarvavīrā hi bhīṣmadroṇau yadā hatau

शीर्णप्रवरयोधाद्य हतवाजिनरद्विपाहीना सूर्येन्दुनक्षत्रैर्द्यौरिवाभाति भारती

śīrṇapravarayodhādya hatavājinaradvipāhīnā sūryendunakṣatrairdyaurivābhāti bhāratī

विध्वस्ता हि रणे पार्थ सेनेयं भीमविक्रमात्आसुरीव पुरा सेना शक्रस्येव पराक्रमैः

vidhvastā hi raṇe pārtha seneyaṃ bhīmavikramātāsurīva purā senā śakrasyeva parākramaiḥ

तेषां हतावशिष्टास्तु पञ्च सन्ति महारथाःअश्वत्थामा कृतवर्मा कर्णो मद्राधिपः कृपः

teṣāṃ hatāvaśiṣṭāstu pañca santi mahārathāḥaśvatthāmā kṛtavarmā karṇo madrādhipaḥ kṛpaḥ

तांस्त्वमद्य नरव्याघ्र हत्वा पञ्च महारथान्हतामित्रः प्रयच्छोर्वीं राज्ञः सद्वीपपत्तनाम्

tāṃstvamadya naravyāghra hatvā pañca mahārathānhatāmitraḥ prayacchorvīṃ rājñaḥ sadvīpapattanām

साकाशजलपातालां सपर्वतमहावनाम्प्राप्नोत्वमितवीर्यश्रीरद्य पार्थो वसुंधराम्

sākāśajalapātālāṃ saparvatamahāvanāmprāpnotvamitavīryaśrīradya pārtho vasuṃdharām

एतां पुरा विष्णुरिव हत्वा दैतेयदानवान्प्रयच्छ मेदिनीं राज्ञे शक्रायेव यथा हरिः

etāṃ purā viṣṇuriva hatvā daiteyadānavānprayaccha medinīṃ rājñe śakrāyeva yathā hariḥ

अद्य मोदन्तु पाञ्चाला निहतेष्वरिषु त्वयाविष्णुना निहतेष्वेव दानवेयेषु देवताः

adya modantu pāñcālā nihateṣvariṣu tvayāviṣṇunā nihateṣveva dānaveyeṣu devatāḥ

यदि वा द्विपदां श्रेष्ठ द्रोणं मानयतो गुरुम्अश्वत्थाम्नि कृपा तेऽस्ति कृपे चाचार्यगौरवात्

yadi vā dvipadāṃ śreṣṭha droṇaṃ mānayato gurumaśvatthāmni kṛpā te'sti kṛpe cācāryagauravāt

अत्यन्तोपचितान्वा त्वं मानयन्भ्रातृबान्धवान्कृतवर्माणमासाद्य न नेष्यसि यमक्षयम्

atyantopacitānvā tvaṃ mānayanbhrātṛbāndhavānkṛtavarmāṇamāsādya na neṣyasi yamakṣayam

भ्रातरं मातुरासाद्य शल्यं मद्रजनाधिपम्यदि त्वमरविन्दाक्ष दयावान्न जिघांससि

bhrātaraṃ māturāsādya śalyaṃ madrajanādhipamyadi tvamaravindākṣa dayāvānna jighāṃsasi

इमं पापमतिं क्षुद्रमत्यन्तं पाण्डवान्प्रतिकर्णमद्य नरश्रेष्ठ जह्याशु निशितैः शरैः

imaṃ pāpamatiṃ kṣudramatyantaṃ pāṇḍavānpratikarṇamadya naraśreṣṭha jahyāśu niśitaiḥ śaraiḥ

एतत्ते सुकृतं कर्म नात्र किंचिन्न युज्यतेवयमप्यत्र जानीमो नात्र दोषोऽस्ति कश्चन

etatte sukṛtaṃ karma nātra kiṃcinna yujyatevayamapyatra jānīmo nātra doṣo'sti kaścana

दहने यत्सपुत्राया निशि मातुस्तवानघद्यूतार्थे यच्च युष्मासु प्रावर्तत सुयोधनःतत्र सर्वत्र दुष्टात्मा कर्णो मूलमिहार्जुन

dahane yatsaputrāyā niśi mātustavānaghadyūtārthe yacca yuṣmāsu prāvartata suyodhanaḥtatra sarvatra duṣṭātmā karṇo mūlamihārjuna

कर्णाद्धि मन्यते त्राणं नित्यमेव सुयोधनःततो मामपि संरब्धो निग्रहीतुं प्रचक्रमे

karṇāddhi manyate trāṇaṃ nityameva suyodhanaḥtato māmapi saṃrabdho nigrahītuṃ pracakrame

स्थिरा बुद्धिर्नरेन्द्रस्य धार्तराष्ट्रस्य मानदकर्णः पार्थान्रणे सर्वान्विजेष्यति न संशयः

sthirā buddhirnarendrasya dhārtarāṣṭrasya mānadakarṇaḥ pārthānraṇe sarvānvijeṣyati na saṃśayaḥ

कर्णमाश्रित्य कौन्तेय धार्तराष्ट्रेण विग्रहःरोचितो भवता सार्धं जानतापि बलं तव

karṇamāśritya kaunteya dhārtarāṣṭreṇa vigrahaḥrocito bhavatā sārdhaṃ jānatāpi balaṃ tava

कर्णो हि भाषते नित्यमहं पार्थान्समागतान्वासुदेवं सराजानं विजेष्यामि महारणे

karṇo hi bhāṣate nityamahaṃ pārthānsamāgatānvāsudevaṃ sarājānaṃ vijeṣyāmi mahāraṇe

प्रोत्साहयन्दुरात्मानं धार्तराष्ट्रं सुदुर्मतिःसमितौ गर्जते कर्णस्तमद्य जहि भारत

protsāhayandurātmānaṃ dhārtarāṣṭraṃ sudurmatiḥsamitau garjate karṇastamadya jahi bhārata

यच्च युष्मासु पापं वै धार्तराष्ट्रः प्रयुक्तवान्तत्र सर्वत्र दुष्टात्मा कर्णः पापमतिर्मुखम्

yacca yuṣmāsu pāpaṃ vai dhārtarāṣṭraḥ prayuktavāntatra sarvatra duṣṭātmā karṇaḥ pāpamatirmukham

यच्च तद्धार्तराष्ट्राणां क्रूरैः षड्भिर्महारथैःअपश्यं निहतं वीरं सौभद्रमृषभेक्षणम्

yacca taddhārtarāṣṭrāṇāṃ krūraiḥ ṣaḍbhirmahārathaiḥapaśyaṃ nihataṃ vīraṃ saubhadramṛṣabhekṣaṇam

द्रोणद्रौणिकृपान्वीरान्कम्पयन्तो महारथान्निर्मनुष्यांश्च मातङ्गान्विरथांश्च महारथान्

droṇadrauṇikṛpānvīrānkampayanto mahārathānnirmanuṣyāṃśca mātaṅgānvirathāṃśca mahārathān

व्यश्वारोहांश्च तुरगान्पत्तीन्व्यायुधजीवितान्कुर्वन्तमृषभस्कन्धं कुरुवृष्णियशस्करम्

vyaśvārohāṃśca turagānpattīnvyāyudhajīvitānkurvantamṛṣabhaskandhaṃ kuruvṛṣṇiyaśaskaram

विधमन्तमनीकानि व्यथयन्तं महारथान्मनुष्यवाजिमातङ्गान्प्रहिण्वन्तं यमक्षयम्

vidhamantamanīkāni vyathayantaṃ mahārathānmanuṣyavājimātaṅgānprahiṇvantaṃ yamakṣayam

शरैः सौभद्रमायस्तं दहन्तमिव वाहिनीम्तन्मे दहति गात्राणि सखे सत्येन ते शपे

śaraiḥ saubhadramāyastaṃ dahantamiva vāhinīmtanme dahati gātrāṇi sakhe satyena te śape

यत्तत्रापि च दुष्टात्मा कर्णोऽभ्यद्रुह्यत प्रभोअशक्नुवंश्चाभिमन्योः कर्णः स्थातुं रणेऽग्रतः

yattatrāpi ca duṣṭātmā karṇo'bhyadruhyata prabhoaśaknuvaṃścābhimanyoḥ karṇaḥ sthātuṃ raṇe'grataḥ

सौभद्रशरनिर्भिन्नो विसंज्ञः शोणितोक्षितःनिःश्वसन्क्रोधसंदीप्तो विमुखः सायकार्दितः

saubhadraśaranirbhinno visaṃjñaḥ śoṇitokṣitaḥniḥśvasankrodhasaṃdīpto vimukhaḥ sāyakārditaḥ

अपयानकृतोत्साहो निराशश्चापि जीवितेतस्थौ सुविह्वलः संख्ये प्रहारजनितश्रमः

apayānakṛtotsāho nirāśaścāpi jīvitetasthau suvihvalaḥ saṃkhye prahārajanitaśramaḥ

अथ द्रोणस्य समरे तत्कालसदृशं तदाश्रुत्वा कर्णो वचः क्रूरं ततश्चिच्छेद कार्मुकम्

atha droṇasya samare tatkālasadṛśaṃ tadāśrutvā karṇo vacaḥ krūraṃ tataściccheda kārmukam

ततश्छिन्नायुधं तेन रणे पञ्च महारथाःस चैव निकृतिप्रज्ञः प्रावधीच्छरवृष्टिभिः

tataśchinnāyudhaṃ tena raṇe pañca mahārathāḥsa caiva nikṛtiprajñaḥ prāvadhīccharavṛṣṭibhiḥ

यच्च कर्णोऽब्रवीत्कृष्णां सभायां परुषं वचःप्रमुखे पाण्डवेयानां कुरूणां च नृशंसवत्

yacca karṇo'bravītkṛṣṇāṃ sabhāyāṃ paruṣaṃ vacaḥpramukhe pāṇḍaveyānāṃ kurūṇāṃ ca nṛśaṃsavat

विनष्टाः पाण्डवाः कृष्णे शाश्वतं नरकं गताःपतिमन्यं पृथुश्रोणि वृणीष्व मितभाषिणि

vinaṣṭāḥ pāṇḍavāḥ kṛṣṇe śāśvataṃ narakaṃ gatāḥpatimanyaṃ pṛthuśroṇi vṛṇīṣva mitabhāṣiṇi

लेखाभ्रु धृतराष्ट्रस्य दासी भूत्वा निवेशनम्प्रविशारालपक्ष्माक्षि न सन्ति पतयस्तव

lekhābhru dhṛtarāṣṭrasya dāsī bhūtvā niveśanampraviśārālapakṣmākṣi na santi patayastava

इत्युक्तवानधर्मज्ञस्तदा परमदुर्मतिःपापः पापं वचः कर्णः शृण्वतस्तव भारत

ityuktavānadharmajñastadā paramadurmatiḥpāpaḥ pāpaṃ vacaḥ karṇaḥ śṛṇvatastava bhārata

तस्य पापस्य तद्वाक्यं सुवर्णविकृताः शराःशमयन्तु शिलाधौतास्त्वयास्ता जीवितच्छिदः

tasya pāpasya tadvākyaṃ suvarṇavikṛtāḥ śarāḥśamayantu śilādhautāstvayāstā jīvitacchidaḥ

यानि चान्यानि दुष्टात्मा पापानि कृतवांस्त्वयितान्यद्य जीवितं चास्य शमयन्तु शरास्तव

yāni cānyāni duṣṭātmā pāpāni kṛtavāṃstvayitānyadya jīvitaṃ cāsya śamayantu śarāstava

गाण्डीवप्रहितान्घोरानद्य गात्रैः स्पृशञ्शरान्कर्णः स्मरतु दुष्टात्मा वचनं द्रोणभीष्मयोः

gāṇḍīvaprahitānghorānadya gātraiḥ spṛśañśarānkarṇaḥ smaratu duṣṭātmā vacanaṃ droṇabhīṣmayoḥ

सुवर्णपुङ्खा नाराचाः शत्रुघ्ना वैद्युतप्रभाःत्वयास्तास्तस्य मर्माणि भित्त्वा पास्यन्ति शोणितम्

suvarṇapuṅkhā nārācāḥ śatrughnā vaidyutaprabhāḥtvayāstāstasya marmāṇi bhittvā pāsyanti śoṇitam

उग्रास्त्वद्भुजनिर्मुक्ता मर्म भित्त्वा शिताः शराःअद्य कर्णं महावेगाः प्रेषयन्तु यमक्षयम्

ugrāstvadbhujanirmuktā marma bhittvā śitāḥ śarāḥadya karṇaṃ mahāvegāḥ preṣayantu yamakṣayam

अद्य हाहाकृता दीना विषण्णास्त्वच्छरार्दिताःप्रपतन्तं रथात्कर्णं पश्यन्तु वसुधाधिपाः

adya hāhākṛtā dīnā viṣaṇṇāstvaccharārditāḥprapatantaṃ rathātkarṇaṃ paśyantu vasudhādhipāḥ

अद्य स्वशोणिते मग्नं शयानं पतितं भुविअपविद्धायुधं कर्णं पश्यन्तु सुहृदो निजाः

adya svaśoṇite magnaṃ śayānaṃ patitaṃ bhuviapaviddhāyudhaṃ karṇaṃ paśyantu suhṛdo nijāḥ

हस्तिकक्ष्यो महानस्य भल्लेनोन्मथितस्त्वयाप्रकम्पमानः पततु भूमावाधिरथेर्ध्वजः

hastikakṣyo mahānasya bhallenonmathitastvayāprakampamānaḥ patatu bhūmāvādhiratherdhvajaḥ

त्वया शरशतैश्छिन्नं रथं हेमविभूषितम्हतयोधं समुत्सृज्य भीतः शल्यः पलायताम्

tvayā śaraśataiśchinnaṃ rathaṃ hemavibhūṣitamhatayodhaṃ samutsṛjya bhītaḥ śalyaḥ palāyatām

ततः सुयोधनो दृष्ट्वा हतमाधिरथिं त्वयानिराशो जीविते त्वद्य राज्ये चैव धनंजय

tataḥ suyodhano dṛṣṭvā hatamādhirathiṃ tvayānirāśo jīvite tvadya rājye caiva dhanaṃjaya

एते द्रवन्ति पाञ्चाला वध्यमानाः शितैः शरैःकर्णेन भरतश्रेष्ठ पाण्डवानुज्जिहीर्षवः

ete dravanti pāñcālā vadhyamānāḥ śitaiḥ śaraiḥkarṇena bharataśreṣṭha pāṇḍavānujjihīrṣavaḥ

पाञ्चालान्द्रौपदेयांश्च धृष्टद्युम्नशिखण्डिनौधृष्टद्युम्नतनूजांश्च शतानीकं च नाकुलिम्

pāñcālāndraupadeyāṃśca dhṛṣṭadyumnaśikhaṇḍinaudhṛṣṭadyumnatanūjāṃśca śatānīkaṃ ca nākulim

नकुलं सहदेवं च दुर्मुखं जनमेजयम्सुवर्माणं सात्यकिं च विद्धि कर्णवशं गतान्

nakulaṃ sahadevaṃ ca durmukhaṃ janamejayamsuvarmāṇaṃ sātyakiṃ ca viddhi karṇavaśaṃ gatān

अभ्याहतानां कर्णेन पाञ्चालानां महारणेश्रूयते निनदो घोरस्त्वद्बन्धूनां परंतप

abhyāhatānāṃ karṇena pāñcālānāṃ mahāraṇeśrūyate ninado ghorastvadbandhūnāṃ paraṃtapa

न त्वेव भीताः पाञ्चालाः कथंचित्स्युः पराङ्मुखाःन हि मृत्युं महेष्वासा गणयन्ति महारथाः

na tveva bhītāḥ pāñcālāḥ kathaṃcitsyuḥ parāṅmukhāḥna hi mṛtyuṃ maheṣvāsā gaṇayanti mahārathāḥ

य एकः पाण्डवीं सेनां शरौघैः समवेष्टयत्तं समासाद्य पाञ्चाला भीष्मं नासन्पराङ्मुखाः

ya ekaḥ pāṇḍavīṃ senāṃ śaraughaiḥ samaveṣṭayattaṃ samāsādya pāñcālā bhīṣmaṃ nāsanparāṅmukhāḥ

तथा ज्वलन्तमस्त्राग्निं गुरुं सर्वधनुष्मताम्निर्दहन्तं समारोहन्दुर्धर्षं द्रोणमोजसा

tathā jvalantamastrāgniṃ guruṃ sarvadhanuṣmatāmnirdahantaṃ samārohandurdharṣaṃ droṇamojasā

ते नित्यमुदिता जेतुं युद्धे शत्रूनरिंदमाःन जात्वाधिरथेर्भीताः पाञ्चालाः स्युः पराङ्मुखाः

te nityamuditā jetuṃ yuddhe śatrūnariṃdamāḥna jātvādhiratherbhītāḥ pāñcālāḥ syuḥ parāṅmukhāḥ

तेषामापततां शूरः पाञ्चालानां तरस्विनाम्आदत्तेऽसूञ्शरैः कर्णः पतंगानामिवानलः

teṣāmāpatatāṃ śūraḥ pāñcālānāṃ tarasvināmādatte'sūñśaraiḥ karṇaḥ pataṃgānāmivānalaḥ

तांस्तथाभिमुखान्वीरान्मित्रार्थे त्यक्तजीवितान्क्षयं नयति राधेयः पाञ्चालाञ्शतशो रणे

tāṃstathābhimukhānvīrānmitrārthe tyaktajīvitānkṣayaṃ nayati rādheyaḥ pāñcālāñśataśo raṇe

अस्त्रं हि रामात्कर्णेन भार्गवादृषिसत्तमात्यदुपात्तं पुरा घोरं तस्य रूपमुदीर्यते

astraṃ hi rāmātkarṇena bhārgavādṛṣisattamātyadupāttaṃ purā ghoraṃ tasya rūpamudīryate

तापनं सर्वसैन्यानां घोररूपं सुदारुणम्समावृत्य महासेनां ज्वलति स्वेन तेजसा

tāpanaṃ sarvasainyānāṃ ghorarūpaṃ sudāruṇamsamāvṛtya mahāsenāṃ jvalati svena tejasā

एते चरन्ति संग्रामे कर्णचापच्युताः शराःभ्रमराणामिव व्रातास्तापयन्तः स्म तावकान्

ete caranti saṃgrāme karṇacāpacyutāḥ śarāḥbhramarāṇāmiva vrātāstāpayantaḥ sma tāvakān

एते चरन्ति पाञ्चाला दिक्षु सर्वासु भारतकर्णास्त्रं समरे प्राप्य दुर्निवारमनात्मभिः

ete caranti pāñcālā dikṣu sarvāsu bhāratakarṇāstraṃ samare prāpya durnivāramanātmabhiḥ

एष भीमो दृढक्रोधो वृतः पार्थ समन्ततःसृञ्जयैर्योधयन्कर्णं पीड्यते स्म शितैः शरैः

eṣa bhīmo dṛḍhakrodho vṛtaḥ pārtha samantataḥsṛñjayairyodhayankarṇaṃ pīḍyate sma śitaiḥ śaraiḥ

पाण्डवान्सृञ्जयांश्चैव पाञ्चालांश्चैव भारतहन्यादुपेक्षितः कर्णो रोगो देहमिवाततः

pāṇḍavānsṛñjayāṃścaiva pāñcālāṃścaiva bhāratahanyādupekṣitaḥ karṇo rogo dehamivātataḥ

नान्यं त्वत्तोऽभिपश्यामि योधं यौधिष्ठिरे बलेयः समासाद्य राधेयं स्वस्तिमानाव्रजेद्गृहम्

nānyaṃ tvatto'bhipaśyāmi yodhaṃ yaudhiṣṭhire baleyaḥ samāsādya rādheyaṃ svastimānāvrajedgṛham

तमद्य निशितैर्बाणैर्निहत्य भरतर्षभयथाप्रतिज्ञं पार्थ त्वं कृत्वा कीर्तिमवाप्नुहि

tamadya niśitairbāṇairnihatya bharatarṣabhayathāpratijñaṃ pārtha tvaṃ kṛtvā kīrtimavāpnuhi

त्वं हि शक्तो रणे जेतुं सकर्णानपि कौरवान्नान्यो युधि युधां श्रेष्ठ सत्यमेतद्ब्रवीमि ते

tvaṃ hi śakto raṇe jetuṃ sakarṇānapi kauravānnānyo yudhi yudhāṃ śreṣṭha satyametadbravīmi te

एतत्कृत्वा महत्कर्म हत्वा कर्णं महारथम्कृतार्थः सफलः पार्थ सुखी भव नरोत्तम

etatkṛtvā mahatkarma hatvā karṇaṃ mahārathamkṛtārthaḥ saphalaḥ pārtha sukhī bhava narottama