Parva.Adhyaya 8.56

धृतराष्ट्र उवाच · dhṛtarāṣṭra uvāca

ततो भग्नेषु सैन्येषु भीमसेनेन संयुगेदुर्योधनोऽब्रवीत्किं नु सौबलो वापि संजय

tato bhagneṣu sainyeṣu bhīmasenena saṃyugeduryodhano'bravītkiṃ nu saubalo vāpi saṃjaya

कर्णो वा जयतां श्रेष्ठो योधा वा मामका युधिकृपो वा कृतवर्मा च द्रौणिर्दुःशासनोऽपि वा

karṇo vā jayatāṃ śreṣṭho yodhā vā māmakā yudhikṛpo vā kṛtavarmā ca drauṇirduḥśāsano'pi vā

अत्यद्भुतमिदं मन्ये पाण्डवेयस्य विक्रमम्यथाप्रतिज्ञं योधानां राधेयः कृतवानपि

atyadbhutamidaṃ manye pāṇḍaveyasya vikramamyathāpratijñaṃ yodhānāṃ rādheyaḥ kṛtavānapi

कुरूणामपि सर्वेषां कर्णः शत्रुनिषूदनःशर्म वर्म प्रतिष्ठा च जीविताशा च संजय

kurūṇāmapi sarveṣāṃ karṇaḥ śatruniṣūdanaḥśarma varma pratiṣṭhā ca jīvitāśā ca saṃjaya

तत्प्रभग्नं बलं दृष्ट्वा कौन्तेयेनामितौजसाराधेयानामधिरथः कर्णः किमकरोद्युधि

tatprabhagnaṃ balaṃ dṛṣṭvā kaunteyenāmitaujasārādheyānāmadhirathaḥ karṇaḥ kimakarodyudhi

पुत्रा वा मम दुर्धर्षा राजानो वा महारथाःएतन्मे सर्वमाचक्ष्व कुशलो ह्यसि संजय

putrā vā mama durdharṣā rājāno vā mahārathāḥetanme sarvamācakṣva kuśalo hyasi saṃjaya

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

अपराह्णे महाराज सूतपुत्रः प्रतापवान्जघान सोमकान्सर्वान्भीमसेनस्य पश्यतःभीमोऽप्यतिबलः सैन्यं धार्तराष्ट्रं व्यपोथयत्

aparāhṇe mahārāja sūtaputraḥ pratāpavānjaghāna somakānsarvānbhīmasenasya paśyataḥbhīmo'pyatibalaḥ sainyaṃ dhārtarāṣṭraṃ vyapothayat

द्राव्यमाणं बलं दृष्ट्वा भीमसेनेन धीमतायन्तारमब्रवीत्कर्णः पाञ्चालानेव मा वह

drāvyamāṇaṃ balaṃ dṛṣṭvā bhīmasenena dhīmatāyantāramabravītkarṇaḥ pāñcālāneva mā vaha

मद्रराजस्ततः शल्यः श्वेतानश्वान्महाजवान्प्राहिणोच्चेदिपाञ्चालान्करूषांश्च महाबलः

madrarājastataḥ śalyaḥ śvetānaśvānmahājavānprāhiṇoccedipāñcālānkarūṣāṃśca mahābalaḥ

प्रविश्य च स तां सेनां शल्यः परबलार्दनःन्ययच्छत्तुरगान्हृष्टो यत्र यत्रैच्छदग्रणीः

praviśya ca sa tāṃ senāṃ śalyaḥ parabalārdanaḥnyayacchatturagānhṛṣṭo yatra yatraicchadagraṇīḥ

तं रथं मेघसंकाशं वैयाघ्रपरिवारणम्संदृश्य पाण्डुपाञ्चालास्त्रस्ता आसन्विशां पते

taṃ rathaṃ meghasaṃkāśaṃ vaiyāghraparivāraṇamsaṃdṛśya pāṇḍupāñcālāstrastā āsanviśāṃ pate

ततो रथस्य निनदः प्रादुरासीन्महारणेपर्जन्यसमनिर्घोषः पर्वतस्येव दीर्यतः

tato rathasya ninadaḥ prādurāsīnmahāraṇeparjanyasamanirghoṣaḥ parvatasyeva dīryataḥ

ततः शरशतैस्तीक्ष्णैः कर्णोऽप्याकर्णनिःसृतैःजघान पाण्डवबलं शतशोऽथ सहस्रशः

tataḥ śaraśataistīkṣṇaiḥ karṇo'pyākarṇaniḥsṛtaiḥjaghāna pāṇḍavabalaṃ śataśo'tha sahasraśaḥ

तं तथा समरे कर्म कुर्वाणमतिमानुषम्परिवव्रुर्महेष्वासाः पाण्डवानां महारथाः

taṃ tathā samare karma kurvāṇamatimānuṣamparivavrurmaheṣvāsāḥ pāṇḍavānāṃ mahārathāḥ

तं शिखण्डी च भीमश्च धृष्टद्युम्नश्च पार्षतःनकुलः सहदेवश्च द्रौपदेयाः ससात्यकाःपरिवव्रुर्जिघांसन्तो राधेयं शरवृष्टिभिः

taṃ śikhaṇḍī ca bhīmaśca dhṛṣṭadyumnaśca pārṣataḥnakulaḥ sahadevaśca draupadeyāḥ sasātyakāḥparivavrurjighāṃsanto rādheyaṃ śaravṛṣṭibhiḥ

सात्यकिस्तु ततः कर्णं विंशत्या निशितैः शरैःअताडयद्रणे शूरो जत्रुदेशे नरोत्तमः

sātyakistu tataḥ karṇaṃ viṃśatyā niśitaiḥ śaraiḥatāḍayadraṇe śūro jatrudeśe narottamaḥ

शिखण्डी पञ्चविंशत्या धृष्टद्युम्नश्च पञ्चभिःद्रौपदेयाश्चतुःषष्ट्या सहदेवश्च सप्तभिःनकुलश्च शतेनाजौ कर्णं विव्याध सायकैः

śikhaṇḍī pañcaviṃśatyā dhṛṣṭadyumnaśca pañcabhiḥdraupadeyāścatuḥṣaṣṭyā sahadevaśca saptabhiḥnakulaśca śatenājau karṇaṃ vivyādha sāyakaiḥ

भीमसेनस्तु राधेयं नवत्या नतपर्वणाम्विव्याध समरे क्रुद्धो जत्रुदेशे महाबलः

bhīmasenastu rādheyaṃ navatyā nataparvaṇāmvivyādha samare kruddho jatrudeśe mahābalaḥ

ततः प्रहस्याधिरथिर्विक्षिपन्धनुरुत्तमम्मुमोच निशितान्बाणान्पीडयन्सुमहाबलःतान्प्रत्यविध्यद्राधेयः पञ्चभिः पञ्चभिः शरैः

tataḥ prahasyādhirathirvikṣipandhanuruttamammumoca niśitānbāṇānpīḍayansumahābalaḥtānpratyavidhyadrādheyaḥ pañcabhiḥ pañcabhiḥ śaraiḥ

सात्यकेस्तु धनुश्छित्त्वा ध्वजं च पुरुषर्षभःअथैनं नवभिर्बाणैराजघान स्तनान्तरे

sātyakestu dhanuśchittvā dhvajaṃ ca puruṣarṣabhaḥathainaṃ navabhirbāṇairājaghāna stanāntare

भीमसेनस्तु तं क्रुद्धो विव्याध त्रिंशता शरैःसारथिं च त्रिभिर्बाणैराजघान परंतपः

bhīmasenastu taṃ kruddho vivyādha triṃśatā śaraiḥsārathiṃ ca tribhirbāṇairājaghāna paraṃtapaḥ

विरथान्द्रौपदेयांश्च चकार पुरुषर्षभःअक्ष्णोर्निमेषमात्रेण तदद्भुतमिवाभवत्

virathāndraupadeyāṃśca cakāra puruṣarṣabhaḥakṣṇornimeṣamātreṇa tadadbhutamivābhavat

विमुखीकृत्य तान्सर्वाञ्शरैः संनतपर्वभिःपाञ्चालानहनच्छूरश्चेदीनां च महारथान्

vimukhīkṛtya tānsarvāñśaraiḥ saṃnataparvabhiḥpāñcālānahanacchūraścedīnāṃ ca mahārathān

ते वध्यमानाः समरे चेदिमत्स्या विशां पतेकर्णमेकमभिद्रुत्य शरसंघैः समार्दयन्ताञ्जघान शितैर्बाणैः सूतपुत्रो महारथः

te vadhyamānāḥ samare cedimatsyā viśāṃ patekarṇamekamabhidrutya śarasaṃghaiḥ samārdayantāñjaghāna śitairbāṇaiḥ sūtaputro mahārathaḥ

एतदत्यद्भुतं कर्णे दृष्टवानस्मि भारतयदेकः समरे शूरान्सूतपुत्रः प्रतापवान्

etadatyadbhutaṃ karṇe dṛṣṭavānasmi bhāratayadekaḥ samare śūrānsūtaputraḥ pratāpavān

यतमानान्परं शक्त्यायोधयत्तांश्च धन्विनःपाण्डवेयान्महाराज शरैर्वारितवान्रणे

yatamānānparaṃ śaktyāyodhayattāṃśca dhanvinaḥpāṇḍaveyānmahārāja śarairvāritavānraṇe

तत्र भारत कर्णस्य लाघवेन महात्मनःतुतुषुर्देवताः सर्वाः सिद्धाश्च परमर्षयः

tatra bhārata karṇasya lāghavena mahātmanaḥtutuṣurdevatāḥ sarvāḥ siddhāśca paramarṣayaḥ

अपूजयन्महेष्वासा धार्तराष्ट्रा नरोत्तमम्कर्णं रथवरश्रेष्ठं श्रेष्ठं सर्वधनुष्मताम्

apūjayanmaheṣvāsā dhārtarāṣṭrā narottamamkarṇaṃ rathavaraśreṣṭhaṃ śreṣṭhaṃ sarvadhanuṣmatām

ततः कर्णो महाराज ददाह रिपुवाहिनीम्कक्षमिद्धो यथा वह्निर्निदाघे ज्वलितो महान्

tataḥ karṇo mahārāja dadāha ripuvāhinīmkakṣamiddho yathā vahnirnidāghe jvalito mahān

ते वध्यमानाः कर्णेन पाण्डवेयास्ततस्ततःप्राद्रवन्त रणे भीताः कर्णं दृष्ट्वा महाबलम्

te vadhyamānāḥ karṇena pāṇḍaveyāstatastataḥprādravanta raṇe bhītāḥ karṇaṃ dṛṣṭvā mahābalam

तत्राक्रन्दो महानासीत्पाञ्चालानां महारणेवध्यतां सायकैस्तीक्ष्णैः कर्णचापवरच्युतैः

tatrākrando mahānāsītpāñcālānāṃ mahāraṇevadhyatāṃ sāyakaistīkṣṇaiḥ karṇacāpavaracyutaiḥ

तेन शब्देन वित्रस्ता पाण्डवानां महाचमूःकर्णमेकं रणे योधं मेनिरे तत्र शात्रवाः

tena śabdena vitrastā pāṇḍavānāṃ mahācamūḥkarṇamekaṃ raṇe yodhaṃ menire tatra śātravāḥ

तत्राद्भुतं परं चक्रे राधेयः शत्रुकर्शनःयदेकं पाण्डवाः सर्वे न शेकुरभिवीक्षितुम्

tatrādbhutaṃ paraṃ cakre rādheyaḥ śatrukarśanaḥyadekaṃ pāṇḍavāḥ sarve na śekurabhivīkṣitum

यथौघः पर्वतश्रेष्ठमासाद्याभिप्रदीर्यतेतथा तत्पाण्डवं सैन्यं कर्णमासाद्य दीर्यते

yathaughaḥ parvataśreṣṭhamāsādyābhipradīryatetathā tatpāṇḍavaṃ sainyaṃ karṇamāsādya dīryate

कर्णोऽपि समरे राजन्विधूमोऽग्निरिव ज्वलन्दहंस्तस्थौ महाबाहुः पाण्डवानां महाचमूम्

karṇo'pi samare rājanvidhūmo'gniriva jvalandahaṃstasthau mahābāhuḥ pāṇḍavānāṃ mahācamūm

शिरांसि च महाराज कर्णांश्चञ्चलकुण्डलान्बाहूंश्च वीरो वीराणां चिच्छेद लघु चेषुभिः

śirāṃsi ca mahārāja karṇāṃścañcalakuṇḍalānbāhūṃśca vīro vīrāṇāṃ ciccheda laghu ceṣubhiḥ

हस्तिदन्तान्त्सरून्खड्गान्ध्वजाञ्शक्तीर्हयान्गजान्रथांश्च विविधान्राजन्पताका व्यजनानि च

hastidantāntsarūnkhaḍgāndhvajāñśaktīrhayāngajānrathāṃśca vividhānrājanpatākā vyajanāni ca

अक्षेषायुगयोक्त्राणि चक्राणि विविधानि चचिच्छेद शतधा कर्णो योधव्रतमनुष्ठितः

akṣeṣāyugayoktrāṇi cakrāṇi vividhāni caciccheda śatadhā karṇo yodhavratamanuṣṭhitaḥ

तत्र भारत कर्णेन निहतैर्गजवाजिभिःअगम्यरूपा पृथिवी मांसशोणितकर्दमा

tatra bhārata karṇena nihatairgajavājibhiḥagamyarūpā pṛthivī māṃsaśoṇitakardamā

विषमं च समं चैव हतैरश्वपदातिभिःरथैश्च कुञ्जरैश्चैव न प्राज्ञायत किंचन

viṣamaṃ ca samaṃ caiva hatairaśvapadātibhiḥrathaiśca kuñjaraiścaiva na prājñāyata kiṃcana

नापि स्वे न परे योधाः प्राज्ञायन्त परस्परम्घोरे शरान्धकारे तु कर्णास्त्रे च विजृम्भिते

nāpi sve na pare yodhāḥ prājñāyanta parasparamghore śarāndhakāre tu karṇāstre ca vijṛmbhite

राधेयचापनिर्मुक्तैः शरैः काञ्चनभूषितैःसंछादिता महाराज यतमाना महारथाः

rādheyacāpanirmuktaiḥ śaraiḥ kāñcanabhūṣitaiḥsaṃchāditā mahārāja yatamānā mahārathāḥ

ते पाण्डवेयाः समरे कर्णेन स्म पुनः पुनःअभज्यन्त महाराज यतमाना महारथाः

te pāṇḍaveyāḥ samare karṇena sma punaḥ punaḥabhajyanta mahārāja yatamānā mahārathāḥ

मृगसंघान्यथा क्रुद्धः सिंहो द्रावयते वनेकर्णस्तु समरे योधांस्तत्र तत्र महायशाःकालयामास तत्सैन्यं यथा पशुगणान्वृकः

mṛgasaṃghānyathā kruddhaḥ siṃho drāvayate vanekarṇastu samare yodhāṃstatra tatra mahāyaśāḥkālayāmāsa tatsainyaṃ yathā paśugaṇānvṛkaḥ

दृष्ट्वा तु पाण्डवीं सेनां धार्तराष्ट्राः पराङ्मुखीम्अभिजग्मुर्महेष्वासा रुवन्तो भैरवान्रवान्

dṛṣṭvā tu pāṇḍavīṃ senāṃ dhārtarāṣṭrāḥ parāṅmukhīmabhijagmurmaheṣvāsā ruvanto bhairavānravān

दुर्योधनो हि राजेन्द्र मुदा परमया युतःवादयामास संहृष्टो नानावाद्यानि सर्वशः

duryodhano hi rājendra mudā paramayā yutaḥvādayāmāsa saṃhṛṣṭo nānāvādyāni sarvaśaḥ

पाञ्चालापि महेष्वासा भग्ना भग्ना नरोत्तमाःन्यवर्तन्त यथा शूरा मृत्युं कृत्वा निवर्तनम्

pāñcālāpi maheṣvāsā bhagnā bhagnā narottamāḥnyavartanta yathā śūrā mṛtyuṃ kṛtvā nivartanam

तान्निवृत्तान्रणे शूरान्राधेयः शत्रुतापनःअनेकशो महाराज बभञ्ज पुरुषर्षभः

tānnivṛttānraṇe śūrānrādheyaḥ śatrutāpanaḥanekaśo mahārāja babhañja puruṣarṣabhaḥ

तत्र भारत कर्णेन पाञ्चाला विंशती रथाःनिहताः सादयः क्रोधाच्चेदयश्च परःशताः

tatra bhārata karṇena pāñcālā viṃśatī rathāḥnihatāḥ sādayaḥ krodhāccedayaśca paraḥśatāḥ

कृत्वा शून्यान्रथोपस्थान्वाजिपृष्ठांश्च भारतनिर्मनुष्यान्गजस्कन्धान्पादातांश्चैव विद्रुतान्

kṛtvā śūnyānrathopasthānvājipṛṣṭhāṃśca bhāratanirmanuṣyāngajaskandhānpādātāṃścaiva vidrutān

आदित्य इव मध्याह्ने दुर्निरीक्ष्यः परंतपःकालान्तकवपुः क्रूरः सूतपुत्रश्चचार ह

āditya iva madhyāhne durnirīkṣyaḥ paraṃtapaḥkālāntakavapuḥ krūraḥ sūtaputraścacāra ha

एवमेतान्महाराज नरवाजिरथद्विपान्हत्वा तस्थौ महेष्वासः कर्णोऽरिगणसूदनः

evametānmahārāja naravājirathadvipānhatvā tasthau maheṣvāsaḥ karṇo'rigaṇasūdanaḥ

यथा भूतगणान्हत्वा कालस्तिष्ठेन्महाबलःतथा स सोमकान्हत्वा तस्थावेको महारथः

yathā bhūtagaṇānhatvā kālastiṣṭhenmahābalaḥtathā sa somakānhatvā tasthāveko mahārathaḥ

तत्राद्भुतमपश्याम पाञ्चालानां पराक्रमम्वध्यमानापि कर्णेन नाजहू रणमूर्धनि

tatrādbhutamapaśyāma pāñcālānāṃ parākramamvadhyamānāpi karṇena nājahū raṇamūrdhani

राजा दुःशासनश्चैव कृपः शारद्वतस्तथाअश्वत्थामा कृतवर्मा शकुनिश्चापि सौबलःन्यहनन्पाण्डवीं सेनां शतशोऽथ सहस्रशः

rājā duḥśāsanaścaiva kṛpaḥ śāradvatastathāaśvatthāmā kṛtavarmā śakuniścāpi saubalaḥnyahananpāṇḍavīṃ senāṃ śataśo'tha sahasraśaḥ

कर्णपुत्रौ च राजेन्द्र भ्रातरौ सत्यविक्रमौअनाशयेतां बलिनः पाञ्चालान्वै ततस्ततःतत्र युद्धं तदा ह्यासीत्क्रूरं विशसनं महत्

karṇaputrau ca rājendra bhrātarau satyavikramauanāśayetāṃ balinaḥ pāñcālānvai tatastataḥtatra yuddhaṃ tadā hyāsītkrūraṃ viśasanaṃ mahat

तथैव पाण्डवाः शूरा धृष्टद्युम्नशिखण्डिनौद्रौपदेयाश्च संक्रुद्धा अभ्यघ्नंस्तावकं बलम्

tathaiva pāṇḍavāḥ śūrā dhṛṣṭadyumnaśikhaṇḍinaudraupadeyāśca saṃkruddhā abhyaghnaṃstāvakaṃ balam

एवमेष क्षयो वृत्तः पाण्डवानां ततस्ततःतावकानामपि रणे भीमं प्राप्य महाबलम्

evameṣa kṣayo vṛttaḥ pāṇḍavānāṃ tatastataḥtāvakānāmapi raṇe bhīmaṃ prāpya mahābalam