Parva.Adhyaya 9.13

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

अर्जुनो द्रौणिना विद्धो युद्धे बहुभिरायसैःतस्य चानुचरैः शूरैस्त्रिगर्तानां महारथैःद्रौणिं विव्याध समरे त्रिभिरेव शिलीमुखैः

arjuno drauṇinā viddho yuddhe bahubhirāyasaiḥtasya cānucaraiḥ śūraistrigartānāṃ mahārathaiḥdrauṇiṃ vivyādha samare tribhireva śilīmukhaiḥ

तथेतरान्महेष्वासान्द्वाभ्यां द्वाभ्यां धनंजयःभूयश्चैव महाबाहुः शरवर्षैरवाकिरत्

tathetarānmaheṣvāsāndvābhyāṃ dvābhyāṃ dhanaṃjayaḥbhūyaścaiva mahābāhuḥ śaravarṣairavākirat

शरकण्टकितास्ते तु तावका भरतर्षभन जहुः समरे पार्थं वध्यमानाः शितैः शरैः

śarakaṇṭakitāste tu tāvakā bharatarṣabhana jahuḥ samare pārthaṃ vadhyamānāḥ śitaiḥ śaraiḥ

तेऽर्जुनं रथवंशेन द्रोणपुत्रपुरोगमाःअयोधयन्त समरे परिवार्य महारथाः

te'rjunaṃ rathavaṃśena droṇaputrapurogamāḥayodhayanta samare parivārya mahārathāḥ

तैस्तु क्षिप्ताः शरा राजन्कार्तस्वरविभूषिताःअर्जुनस्य रथोपस्थं पूरयामासुरञ्जसा

taistu kṣiptāḥ śarā rājankārtasvaravibhūṣitāḥarjunasya rathopasthaṃ pūrayāmāsurañjasā

तथा कृष्णौ महेष्वासौ वृषभौ सर्वधन्विनाम्शरैर्वीक्ष्य वितुन्नाङ्गौ प्रहृष्टौ युद्धदुर्मदौ

tathā kṛṣṇau maheṣvāsau vṛṣabhau sarvadhanvināmśarairvīkṣya vitunnāṅgau prahṛṣṭau yuddhadurmadau

कूबरं रथचक्राणि ईषा योक्त्राणि चाभिभोयुगं चैवानुकर्षं च शरभूतमभूत्तदा

kūbaraṃ rathacakrāṇi īṣā yoktrāṇi cābhibhoyugaṃ caivānukarṣaṃ ca śarabhūtamabhūttadā

नैतादृशं दृष्टपूर्वं राजन्नैव च नः श्रुतम्यादृशं तत्र पार्थस्य तावकाः संप्रचक्रिरे

naitādṛśaṃ dṛṣṭapūrvaṃ rājannaiva ca naḥ śrutamyādṛśaṃ tatra pārthasya tāvakāḥ saṃpracakrire

स रथः सर्वतो भाति चित्रपुङ्खैः शितैः शरैःउल्काशतैः संप्रदीप्तं विमानमिव भूतले

sa rathaḥ sarvato bhāti citrapuṅkhaiḥ śitaiḥ śaraiḥulkāśataiḥ saṃpradīptaṃ vimānamiva bhūtale

ततोऽर्जुनो महाराज शरैः संनतपर्वभिःअवाकिरत्तां पृतनां मेघो वृष्ट्या यथाचलम्

tato'rjuno mahārāja śaraiḥ saṃnataparvabhiḥavākirattāṃ pṛtanāṃ megho vṛṣṭyā yathācalam

ते वध्यमानाः समरे पार्थनामाङ्कितैः शरैःपार्थभूतममन्यन्त प्रेक्षमाणास्तथाविधम्

te vadhyamānāḥ samare pārthanāmāṅkitaiḥ śaraiḥpārthabhūtamamanyanta prekṣamāṇāstathāvidham

ततोऽद्भुतशरज्वालो धनुःशब्दानिलो महान्सेनेन्धनं ददाहाशु तावकं पार्थपावकः

tato'dbhutaśarajvālo dhanuḥśabdānilo mahānsenendhanaṃ dadāhāśu tāvakaṃ pārthapāvakaḥ

चक्राणां पततां चैव युगानां च धरातलेतूणीराणां पताकानां ध्वजानां च रथैः सह

cakrāṇāṃ patatāṃ caiva yugānāṃ ca dharātaletūṇīrāṇāṃ patākānāṃ dhvajānāṃ ca rathaiḥ saha

ईषाणामनुकर्षाणां त्रिवेणूनां च भारतअक्षाणामथ योक्त्राणां प्रतोदानां च सर्वशः

īṣāṇāmanukarṣāṇāṃ triveṇūnāṃ ca bhārataakṣāṇāmatha yoktrāṇāṃ pratodānāṃ ca sarvaśaḥ

शिरसां पततां चैव कुण्डलोष्णीषधारिणाम्भुजानां च महाराज स्कन्धानां च समन्ततः

śirasāṃ patatāṃ caiva kuṇḍaloṣṇīṣadhāriṇāmbhujānāṃ ca mahārāja skandhānāṃ ca samantataḥ

छत्राणां व्यजनैः सार्धं मुकुटानां च राशयःसमदृश्यन्त पार्थस्य रथमार्गेषु भारत

chatrāṇāṃ vyajanaiḥ sārdhaṃ mukuṭānāṃ ca rāśayaḥsamadṛśyanta pārthasya rathamārgeṣu bhārata

अगम्यरूपा पृथिवी मांसशोणितकर्दमाबभूव भरतश्रेष्ठ रुद्रस्याक्रीडनं यथाभीरूणां त्रासजननी शूराणां हर्षवर्धनी

agamyarūpā pṛthivī māṃsaśoṇitakardamābabhūva bharataśreṣṭha rudrasyākrīḍanaṃ yathābhīrūṇāṃ trāsajananī śūrāṇāṃ harṣavardhanī

हत्वा तु समरे पार्थः सहस्रे द्वे परंतपरथानां सवरूथानां विधूमोऽग्निरिव ज्वलन्

hatvā tu samare pārthaḥ sahasre dve paraṃtaparathānāṃ savarūthānāṃ vidhūmo'gniriva jvalan

यथा हि भगवानग्निर्जगद्दग्ध्वा चराचरम्विधूमो दृश्यते राजंस्तथा पार्थो महारथः

yathā hi bhagavānagnirjagaddagdhvā carācaramvidhūmo dṛśyate rājaṃstathā pārtho mahārathaḥ

द्रौणिस्तु समरे दृष्ट्वा पाण्डवस्य पराक्रमम्रथेनातिपताकेन पाण्डवं प्रत्यवारयत्

drauṇistu samare dṛṣṭvā pāṇḍavasya parākramamrathenātipatākena pāṇḍavaṃ pratyavārayat

तावुभौ पुरुषव्याघ्रौ श्वेताश्वौ धन्विनां वरौसमीयतुस्तदा तूर्णं परस्परवधैषिणौ

tāvubhau puruṣavyāghrau śvetāśvau dhanvināṃ varausamīyatustadā tūrṇaṃ parasparavadhaiṣiṇau

तयोरासीन्महाराज बाणवर्षं सुदारुणम्जीमूतानां यथा वृष्टिस्तपान्ते भरतर्षभ

tayorāsīnmahārāja bāṇavarṣaṃ sudāruṇamjīmūtānāṃ yathā vṛṣṭistapānte bharatarṣabha

अन्योन्यस्पर्धिनौ तौ तु शरैः संनतपर्वभिःततक्षतुर्मृधेऽन्योन्यं शृङ्गाभ्यां वृषभाविव

anyonyaspardhinau tau tu śaraiḥ saṃnataparvabhiḥtatakṣaturmṛdhe'nyonyaṃ śṛṅgābhyāṃ vṛṣabhāviva

तयोर्युद्धं महाराज चिरं सममिवाभवत्अस्त्राणां संगमश्चैव घोरस्तत्राभवन्महान्

tayoryuddhaṃ mahārāja ciraṃ samamivābhavatastrāṇāṃ saṃgamaścaiva ghorastatrābhavanmahān

ततोऽर्जुनं द्वादशभी रुक्मपुङ्खैः सुतेजनैःवासुदेवं च दशभिर्द्रौणिर्विव्याध भारत

tato'rjunaṃ dvādaśabhī rukmapuṅkhaiḥ sutejanaiḥvāsudevaṃ ca daśabhirdrauṇirvivyādha bhārata

ततः प्रहस्य बीभत्सुर्व्याक्षिपद्गाण्डिवं धनुःमानयित्वा मुहूर्तं च गुरुपुत्रं महाहवे

tataḥ prahasya bībhatsurvyākṣipadgāṇḍivaṃ dhanuḥmānayitvā muhūrtaṃ ca guruputraṃ mahāhave

व्यश्वसूतरथं चक्रे सव्यसाची महारथःमृदुपूर्वं ततश्चैनं त्रिभिर्विव्याध सायकैः

vyaśvasūtarathaṃ cakre savyasācī mahārathaḥmṛdupūrvaṃ tataścainaṃ tribhirvivyādha sāyakaiḥ

हताश्वे तु रथे तिष्ठन्द्रोणपुत्रस्त्वयस्मयम्मुसलं पाण्डुपुत्राय चिक्षेप परिघोपमम्

hatāśve tu rathe tiṣṭhandroṇaputrastvayasmayammusalaṃ pāṇḍuputrāya cikṣepa parighopamam

तमापतन्तं सहसा हेमपट्टविभूषितम्चिच्छेद सप्तधा वीरः पार्थः शत्रुनिबर्हणः

tamāpatantaṃ sahasā hemapaṭṭavibhūṣitamciccheda saptadhā vīraḥ pārthaḥ śatrunibarhaṇaḥ

स च्छिन्नं मुसलं दृष्ट्वा द्रौणिः परमकोपनःआददे परिघं घोरं नगेन्द्रशिखरोपमम्चिक्षेप चैव पार्थाय द्रौणिर्युद्धविशारदः

sa cchinnaṃ musalaṃ dṛṣṭvā drauṇiḥ paramakopanaḥādade parighaṃ ghoraṃ nagendraśikharopamamcikṣepa caiva pārthāya drauṇiryuddhaviśāradaḥ

तमन्तकमिव क्रुद्धं परिघं प्रेक्ष्य पाण्डवःअर्जुनस्त्वरितो जघ्ने पञ्चभिः सायकोत्तमैः

tamantakamiva kruddhaṃ parighaṃ prekṣya pāṇḍavaḥarjunastvarito jaghne pañcabhiḥ sāyakottamaiḥ

स च्छिन्नः पतितो भूमौ पार्थबाणैर्महाहवेदारयन्पृथिवीन्द्राणां मनः शब्देन भारत

sa cchinnaḥ patito bhūmau pārthabāṇairmahāhavedārayanpṛthivīndrāṇāṃ manaḥ śabdena bhārata

ततोऽपरैस्त्रिभिर्बाणैर्द्रौणिं विव्याध पाण्डवःसोऽतिविद्धो बलवता पार्थेन सुमहाबलःन संभ्रान्तस्तदा द्रौणिः पौरुषे स्वे व्यवस्थितः

tato'paraistribhirbāṇairdrauṇiṃ vivyādha pāṇḍavaḥso'tividdho balavatā pārthena sumahābalaḥna saṃbhrāntastadā drauṇiḥ pauruṣe sve vyavasthitaḥ

सुधर्मा तु ततो राजन्भारद्वाजं महारथम्अवाकिरच्छरव्रातैः सर्वक्षत्रस्य पश्यतः

sudharmā tu tato rājanbhāradvājaṃ mahārathamavākiraccharavrātaiḥ sarvakṣatrasya paśyataḥ

ततस्तु सुरथोऽप्याजौ पाञ्चालानां महारथःरथेन मेघघोषेण द्रौणिमेवाभ्यधावत

tatastu suratho'pyājau pāñcālānāṃ mahārathaḥrathena meghaghoṣeṇa drauṇimevābhyadhāvata

विकर्षन्वै धनुः श्रेष्ठं सर्वभारसहं दृढम्ज्वलनाशीविषनिभैः शरैश्चैनमवाकिरत्

vikarṣanvai dhanuḥ śreṣṭhaṃ sarvabhārasahaṃ dṛḍhamjvalanāśīviṣanibhaiḥ śaraiścainamavākirat

सुरथं तु ततः क्रुद्धमापतन्तं महारथम्चुकोप समरे द्रौणिर्दण्डाहत इवोरगः

surathaṃ tu tataḥ kruddhamāpatantaṃ mahārathamcukopa samare drauṇirdaṇḍāhata ivoragaḥ

त्रिशिखां भ्रुकुटीं कृत्वा सृक्किणी परिलेलिहन्उद्वीक्ष्य सुरथं रोषाद्धनुर्ज्यामवमृज्य चमुमोच तीक्ष्णं नाराचं यमदण्डसमद्युतिम्

triśikhāṃ bhrukuṭīṃ kṛtvā sṛkkiṇī parilelihanudvīkṣya surathaṃ roṣāddhanurjyāmavamṛjya camumoca tīkṣṇaṃ nārācaṃ yamadaṇḍasamadyutim

स तस्य हृदयं भित्त्वा प्रविवेशातिवेगतःशक्राशनिरिवोत्सृष्टा विदार्य धरणीतलम्

sa tasya hṛdayaṃ bhittvā praviveśātivegataḥśakrāśanirivotsṛṣṭā vidārya dharaṇītalam

ततस्तं पतितं भूमौ नाराचेन समाहतम्वज्रेणेव यथा शृङ्गं पर्वतस्य महाधनम्

tatastaṃ patitaṃ bhūmau nārācena samāhatamvajreṇeva yathā śṛṅgaṃ parvatasya mahādhanam

तस्मिंस्तु निहते वीरे द्रोणपुत्रः प्रतापवान्आरुरोह रथं तूर्णं तमेव रथिनां वरः

tasmiṃstu nihate vīre droṇaputraḥ pratāpavānāruroha rathaṃ tūrṇaṃ tameva rathināṃ varaḥ

ततः सज्जो महाराज द्रौणिराहवदुर्मदःअर्जुनं योधयामास संशप्तकवृतो रणे

tataḥ sajjo mahārāja drauṇirāhavadurmadaḥarjunaṃ yodhayāmāsa saṃśaptakavṛto raṇe

तत्र युद्धं महच्चासीदर्जुनस्य परैः सहमध्यंदिनगते सूर्ये यमराष्ट्रविवर्धनम्

tatra yuddhaṃ mahaccāsīdarjunasya paraiḥ sahamadhyaṃdinagate sūrye yamarāṣṭravivardhanam

तत्राश्चर्यमपश्याम दृष्ट्वा तेषां पराक्रमम्यदेको युगपद्वीरान्समयोधयदर्जुनः

tatrāścaryamapaśyāma dṛṣṭvā teṣāṃ parākramamyadeko yugapadvīrānsamayodhayadarjunaḥ

विमर्दस्तु महानासीदर्जुनस्य परैः सहशतक्रतोर्यथा पूर्वं महत्या दैत्यसेनया

vimardastu mahānāsīdarjunasya paraiḥ sahaśatakratoryathā pūrvaṃ mahatyā daityasenayā