Parva.Adhyaya 9.15

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

ततः सैन्यास्तव विभो मद्रराजपुरस्कृताःपुनरभ्यद्रवन्पार्थान्वेगेन महता रणे

tataḥ sainyāstava vibho madrarājapuraskṛtāḥpunarabhyadravanpārthānvegena mahatā raṇe

पीडितास्तावकाः सर्वे प्रधावन्तो रणोत्कटाःक्षणेनैव च पार्थांस्ते बहुत्वात्समलोडयन्

pīḍitāstāvakāḥ sarve pradhāvanto raṇotkaṭāḥkṣaṇenaiva ca pārthāṃste bahutvātsamaloḍayan

ते वध्यमानाः कुरुभिः पाण्डवा नावतस्थिरेनिवार्यमाणा भीमेन पश्यतोः कृष्णपार्थयोः

te vadhyamānāḥ kurubhiḥ pāṇḍavā nāvatasthirenivāryamāṇā bhīmena paśyatoḥ kṛṣṇapārthayoḥ

ततो धनंजयः क्रुद्धः कृपं सह पदानुगैःअवाकिरच्छरौघेण कृतवर्माणमेव च

tato dhanaṃjayaḥ kruddhaḥ kṛpaṃ saha padānugaiḥavākiraccharaugheṇa kṛtavarmāṇameva ca

शकुनिं सहदेवस्तु सहसैन्यमवारयत्नकुलः पार्श्वतः स्थित्वा मद्रराजमवैक्षत

śakuniṃ sahadevastu sahasainyamavārayatnakulaḥ pārśvataḥ sthitvā madrarājamavaikṣata

द्रौपदेया नरेन्द्रांश्च भूयिष्ठं समवारयन्द्रोणपुत्रं च पाञ्चाल्यः शिखण्डी समवारयत्

draupadeyā narendrāṃśca bhūyiṣṭhaṃ samavārayandroṇaputraṃ ca pāñcālyaḥ śikhaṇḍī samavārayat

भीमसेनस्तु राजानं गदापाणिरवारयत्शल्यं तु सह सैन्येन कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः

bhīmasenastu rājānaṃ gadāpāṇiravārayatśalyaṃ tu saha sainyena kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ

ततः समभवद्युद्धं संसक्तं तत्र तत्र हतावकानां परेषां च संग्रामेष्वनिवर्तिनाम्

tataḥ samabhavadyuddhaṃ saṃsaktaṃ tatra tatra hatāvakānāṃ pareṣāṃ ca saṃgrāmeṣvanivartinām

तत्र पश्यामहे कर्म शल्यस्यातिमहद्रणेयदेकः सर्वसैन्यानि पाण्डवानामयुध्यत

tatra paśyāmahe karma śalyasyātimahadraṇeyadekaḥ sarvasainyāni pāṇḍavānāmayudhyata

व्यदृश्यत तदा शल्यो युधिष्ठिरसमीपतःरणे चन्द्रमसोऽभ्याशे शनैश्चर इव ग्रहः

vyadṛśyata tadā śalyo yudhiṣṭhirasamīpataḥraṇe candramaso'bhyāśe śanaiścara iva grahaḥ

पीडयित्वा तु राजानं शरैराशीविषोपमैःअभ्यधावत्पुनर्भीमं शरवर्षैरवाकिरत्

pīḍayitvā tu rājānaṃ śarairāśīviṣopamaiḥabhyadhāvatpunarbhīmaṃ śaravarṣairavākirat

तस्य तल्लाघवं दृष्ट्वा तथैव च कृतास्त्रताम्अपूजयन्ननीकानि परेषां तावकानि च

tasya tallāghavaṃ dṛṣṭvā tathaiva ca kṛtāstratāmapūjayannanīkāni pareṣāṃ tāvakāni ca

पीड्यमानास्तु शल्येन पाण्डवा भृशविक्षताःप्राद्रवन्त रणं हित्वा क्रोशमाने युधिष्ठिरे

pīḍyamānāstu śalyena pāṇḍavā bhṛśavikṣatāḥprādravanta raṇaṃ hitvā krośamāne yudhiṣṭhire

वध्यमानेष्वनीकेषु मद्रराजेन पाण्डवःअमर्षवशमापन्नो धर्मराजो युधिष्ठिरःततः पौरुषमास्थाय मद्रराजमपीडयत्

vadhyamāneṣvanīkeṣu madrarājena pāṇḍavaḥamarṣavaśamāpanno dharmarājo yudhiṣṭhiraḥtataḥ pauruṣamāsthāya madrarājamapīḍayat

जयो वास्तु वधो वेति कृतबुद्धिर्महारथःसमाहूयाब्रवीत्सर्वान्भ्रातॄन्कृष्णं च माधवम्

jayo vāstu vadho veti kṛtabuddhirmahārathaḥsamāhūyābravītsarvānbhrātṝnkṛṣṇaṃ ca mādhavam

भीष्मो द्रोणश्च कर्णश्च ये चान्ये पृथिवीक्षितःकौरवार्थे पराक्रान्ताः संग्रामे निधनं गताः

bhīṣmo droṇaśca karṇaśca ye cānye pṛthivīkṣitaḥkauravārthe parākrāntāḥ saṃgrāme nidhanaṃ gatāḥ

यथाभागं यथोत्साहं भवन्तः कृतपौरुषाःभागोऽवशिष्ट एकोऽयं मम शल्यो महारथः

yathābhāgaṃ yathotsāhaṃ bhavantaḥ kṛtapauruṣāḥbhāgo'vaśiṣṭa eko'yaṃ mama śalyo mahārathaḥ

सोऽहमद्य युधा जेतुमाशंसे मद्रकेश्वरम्तत्र यन्मानसं मह्यं तत्सर्वं निगदामि वः

so'hamadya yudhā jetumāśaṃse madrakeśvaramtatra yanmānasaṃ mahyaṃ tatsarvaṃ nigadāmi vaḥ

चक्ररक्षाविमौ शूरौ मम माद्रवतीसुतौअजेयौ वासवेनापि समरे वीरसंमतौ

cakrarakṣāvimau śūrau mama mādravatīsutauajeyau vāsavenāpi samare vīrasaṃmatau

साध्विमौ मातुलं युद्धे क्षत्रधर्मपुरस्कृतौमदर्थं प्रतियुध्येतां मानार्हौ सत्यसंगरौ

sādhvimau mātulaṃ yuddhe kṣatradharmapuraskṛtaumadarthaṃ pratiyudhyetāṃ mānārhau satyasaṃgarau

मां वा शल्यो रणे हन्ता तं वाहं भद्रमस्तु वःइति सत्यामिमां वाणीं लोकवीरा निबोधत

māṃ vā śalyo raṇe hantā taṃ vāhaṃ bhadramastu vaḥiti satyāmimāṃ vāṇīṃ lokavīrā nibodhata

योत्स्येऽहं मातुलेनाद्य क्षत्रधर्मेण पार्थिवाःस्वयं समभिसंधाय विजयायेतराय वा

yotsye'haṃ mātulenādya kṣatradharmeṇa pārthivāḥsvayaṃ samabhisaṃdhāya vijayāyetarāya vā

तस्य मेऽभ्यधिकं शस्त्रं सर्वोपकरणानि चसंयुञ्जन्तु रणे क्षिप्रं शास्त्रवद्रथयोजकाः

tasya me'bhyadhikaṃ śastraṃ sarvopakaraṇāni casaṃyuñjantu raṇe kṣipraṃ śāstravadrathayojakāḥ

शैनेयो दक्षिणं चक्रं धृष्टद्युम्नस्तथोत्तरम्पृष्ठगोपो भवत्वद्य मम पार्थो धनंजयः

śaineyo dakṣiṇaṃ cakraṃ dhṛṣṭadyumnastathottarampṛṣṭhagopo bhavatvadya mama pārtho dhanaṃjayaḥ

पुरःसरो ममाद्यास्तु भीमः शस्त्रभृतां वरःएवमभ्यधिकः शल्याद्भविष्यामि महामृधे

puraḥsaro mamādyāstu bhīmaḥ śastrabhṛtāṃ varaḥevamabhyadhikaḥ śalyādbhaviṣyāmi mahāmṛdhe

एवमुक्तास्तथा चक्रुः सर्वे राज्ञः प्रियैषिणःततः प्रहर्षः सैन्यानां पुनरासीत्तदा नृप

evamuktāstathā cakruḥ sarve rājñaḥ priyaiṣiṇaḥtataḥ praharṣaḥ sainyānāṃ punarāsīttadā nṛpa

पाञ्चालानां सोमकानां मत्स्यानां च विशेषतःप्रतिज्ञां तां च संग्रामे धर्मराजस्य पूरयन्

pāñcālānāṃ somakānāṃ matsyānāṃ ca viśeṣataḥpratijñāṃ tāṃ ca saṃgrāme dharmarājasya pūrayan

ततः शङ्खांश्च भेरीश्च शतशश्चैव पुष्करान्अवादयन्त पाञ्चालाः सिंहनादांश्च नेदिरे

tataḥ śaṅkhāṃśca bherīśca śataśaścaiva puṣkarānavādayanta pāñcālāḥ siṃhanādāṃśca nedire

तेऽभ्यधावन्त संरब्धा मद्रराजं तरस्विनःमहता हर्षजेनाथ नादेन कुरुपुंगवाः

te'bhyadhāvanta saṃrabdhā madrarājaṃ tarasvinaḥmahatā harṣajenātha nādena kurupuṃgavāḥ

ह्रादेन गजघण्टानां शङ्खानां निनदेन चतूर्यशब्देन महता नादयन्तश्च मेदिनीम्

hrādena gajaghaṇṭānāṃ śaṅkhānāṃ ninadena catūryaśabdena mahatā nādayantaśca medinīm

तान्प्रत्यगृह्णात्पुत्रस्ते मद्रराजश्च वीर्यवान्महामेघानिव बहूञ्शैलावस्तोदयावुभौ

tānpratyagṛhṇātputraste madrarājaśca vīryavānmahāmeghāniva bahūñśailāvastodayāvubhau

शल्यस्तु समरश्लाघी धर्मराजमरिंदमम्ववर्ष शरवर्षेण वर्षेण मघवानिव

śalyastu samaraślāghī dharmarājamariṃdamamvavarṣa śaravarṣeṇa varṣeṇa maghavāniva

तथैव कुरुराजोऽपि प्रगृह्य रुचिरं धनुःद्रोणोपदेशान्विविधान्दर्शयानो महामनाः

tathaiva kururājo'pi pragṛhya ruciraṃ dhanuḥdroṇopadeśānvividhāndarśayāno mahāmanāḥ

ववर्ष शरवर्षाणि चित्रं लघु च सुष्ठु चन चास्य विवरं कश्चिद्ददर्श चरतो रणे

vavarṣa śaravarṣāṇi citraṃ laghu ca suṣṭhu cana cāsya vivaraṃ kaściddadarśa carato raṇe

तावुभौ विविधैर्बाणैस्ततक्षाते परस्परम्शार्दूलावामिषप्रेप्सू पराक्रान्ताविवाहवे

tāvubhau vividhairbāṇaistatakṣāte parasparamśārdūlāvāmiṣaprepsū parākrāntāvivāhave

भीमस्तु तव पुत्रेण रणशौण्डेन संगतःपाञ्चाल्यः सात्यकिश्चैव माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौशकुनिप्रमुखान्वीरान्प्रत्यगृह्णन्समन्ततः

bhīmastu tava putreṇa raṇaśauṇḍena saṃgataḥpāñcālyaḥ sātyakiścaiva mādrīputrau ca pāṇḍavauśakunipramukhānvīrānpratyagṛhṇansamantataḥ

तदासीत्तुमुलं युद्धं पुनरेव जयैषिणाम्तावकानां परेषां च राजन्दुर्मन्त्रिते तव

tadāsīttumulaṃ yuddhaṃ punareva jayaiṣiṇāmtāvakānāṃ pareṣāṃ ca rājandurmantrite tava

दुर्योधनस्तु भीमस्य शरेणानतपर्वणाचिच्छेदादिश्य संग्रामे ध्वजं हेमविभूषितम्

duryodhanastu bhīmasya śareṇānataparvaṇācicchedādiśya saṃgrāme dhvajaṃ hemavibhūṣitam

सकिङ्किणीकजालेन महता चारुदर्शनःपपात रुचिरः सिंहो भीमसेनस्य नानदन्

sakiṅkiṇīkajālena mahatā cārudarśanaḥpapāta ruciraḥ siṃho bhīmasenasya nānadan

पुनश्चास्य धनुश्चित्रं गजराजकरोपमम्क्षुरेण शितधारेण प्रचकर्त नराधिपः

punaścāsya dhanuścitraṃ gajarājakaropamamkṣureṇa śitadhāreṇa pracakarta narādhipaḥ

स च्छिन्नधन्वा तेजस्वी रथशक्त्या सुतं तवबिभेदोरसि विक्रम्य स रथोपस्थ आविशत्

sa cchinnadhanvā tejasvī rathaśaktyā sutaṃ tavabibhedorasi vikramya sa rathopastha āviśat

तस्मिन्मोहमनुप्राप्ते पुनरेव वृकोदरःयन्तुरेव शिरः कायात्क्षुरप्रेणाहरत्तदा

tasminmohamanuprāpte punareva vṛkodaraḥyantureva śiraḥ kāyātkṣurapreṇāharattadā

हतसूता हयास्तस्य रथमादाय भारतव्यद्रवन्त दिशो राजन्हाहाकारस्तदाभवत्

hatasūtā hayāstasya rathamādāya bhāratavyadravanta diśo rājanhāhākārastadābhavat

तमभ्यधावत्त्राणार्थं द्रोणपुत्रो महारथःकृपश्च कृतवर्मा च पुत्रं तेऽभिपरीप्सवः

tamabhyadhāvattrāṇārthaṃ droṇaputro mahārathaḥkṛpaśca kṛtavarmā ca putraṃ te'bhiparīpsavaḥ

तस्मिन्विलुलिते सैन्ये त्रस्तास्तस्य पदानुगाःगाण्डीवधन्वा विस्फार्य धनुस्तानहनच्छरैः

tasminvilulite sainye trastāstasya padānugāḥgāṇḍīvadhanvā visphārya dhanustānahanaccharaiḥ

युधिष्ठिरस्तु मद्रेशमभ्यधावदमर्षितःस्वयं संचोदयन्नश्वान्दन्तवर्णान्मनोजवान्

yudhiṣṭhirastu madreśamabhyadhāvadamarṣitaḥsvayaṃ saṃcodayannaśvāndantavarṇānmanojavān

तत्राद्भुतमपश्याम कुन्तीपुत्रे युधिष्ठिरेपुरा भूत्वा मृदुर्दान्तो यत्तदा दारुणोऽभवत्

tatrādbhutamapaśyāma kuntīputre yudhiṣṭhirepurā bhūtvā mṛdurdānto yattadā dāruṇo'bhavat

विवृताक्षश्च कौन्तेयो वेपमानश्च मन्युनाचिच्छेद योधान्निशितैः शरैः शतसहस्रशः

vivṛtākṣaśca kaunteyo vepamānaśca manyunāciccheda yodhānniśitaiḥ śaraiḥ śatasahasraśaḥ

यां यां प्रत्युद्ययौ सेनां तां तां ज्येष्ठः स पाण्डवःशरैरपातयद्राजन्गिरीन्वज्रैरिवोत्तमैः

yāṃ yāṃ pratyudyayau senāṃ tāṃ tāṃ jyeṣṭhaḥ sa pāṇḍavaḥśarairapātayadrājangirīnvajrairivottamaiḥ

साश्वसूतध्वजरथान्रथिनः पातयन्बहून्आक्रीडदेको बलवान्पवनस्तोयदानिव

sāśvasūtadhvajarathānrathinaḥ pātayanbahūnākrīḍadeko balavānpavanastoyadāniva

साश्वारोहांश्च तुरगान्पत्तींश्चैव सहस्रशःव्यपोथयत संग्रामे क्रुद्धो रुद्रः पशूनिव

sāśvārohāṃśca turagānpattīṃścaiva sahasraśaḥvyapothayata saṃgrāme kruddho rudraḥ paśūniva

शून्यमायोधनं कृत्वा शरवर्षैः समन्ततःअभ्यद्रवत मद्रेशं तिष्ठ शल्येति चाब्रवीत्

śūnyamāyodhanaṃ kṛtvā śaravarṣaiḥ samantataḥabhyadravata madreśaṃ tiṣṭha śalyeti cābravīt

तस्य तच्चरितं दृष्ट्वा संग्रामे भीमकर्मणःवित्रेसुस्तावकाः सर्वे शल्यस्त्वेनं समभ्ययात्

tasya taccaritaṃ dṛṣṭvā saṃgrāme bhīmakarmaṇaḥvitresustāvakāḥ sarve śalyastvenaṃ samabhyayāt

ततस्तौ तु सुसंरब्धौ प्रध्माप्य सलिलोद्भवौसमाहूय तदान्योन्यं भर्त्सयन्तौ समीयतुः

tatastau tu susaṃrabdhau pradhmāpya salilodbhavausamāhūya tadānyonyaṃ bhartsayantau samīyatuḥ

शल्यस्तु शरवर्षेण युधिष्ठिरमवाकिरत्मद्रराजं च कौन्तेयः शरवर्षैरवाकिरत्

śalyastu śaravarṣeṇa yudhiṣṭhiramavākiratmadrarājaṃ ca kaunteyaḥ śaravarṣairavākirat

व्यदृश्येतां तदा राजन्कङ्कपत्रिभिराहवेउद्भिन्नरुधिरौ शूरौ मद्रराजयुधिष्ठिरौ

vyadṛśyetāṃ tadā rājankaṅkapatribhirāhaveudbhinnarudhirau śūrau madrarājayudhiṣṭhirau

पुष्पिताविव रेजाते वने शल्मलिकिंशुकौदीप्यमानौ महात्मानौ प्राणयोर्युद्धदुर्मदौ

puṣpitāviva rejāte vane śalmalikiṃśukaudīpyamānau mahātmānau prāṇayoryuddhadurmadau

दृष्ट्वा सर्वाणि सैन्यानि नाध्यवस्यंस्तयोर्जयम्हत्वा मद्राधिपं पार्थो भोक्ष्यतेऽद्य वसुंधराम्

dṛṣṭvā sarvāṇi sainyāni nādhyavasyaṃstayorjayamhatvā madrādhipaṃ pārtho bhokṣyate'dya vasuṃdharām

शल्यो वा पाण्डवं हत्वा दद्याद्दुर्योधनाय गाम्इतीव निश्चयो नाभूद्योधानां तत्र भारत

śalyo vā pāṇḍavaṃ hatvā dadyādduryodhanāya gāmitīva niścayo nābhūdyodhānāṃ tatra bhārata

प्रदक्षिणमभूत्सर्वं धर्मराजस्य युध्यतः

pradakṣiṇamabhūtsarvaṃ dharmarājasya yudhyataḥ

ततः शरशतं शल्यो मुमोचाशु युधिष्ठिरेधनुश्चास्य शिताग्रेण बाणेन निरकृन्तत

tataḥ śaraśataṃ śalyo mumocāśu yudhiṣṭhiredhanuścāsya śitāgreṇa bāṇena nirakṛntata

सोऽन्यत्कार्मुकमादाय शल्यं शरशतैस्त्रिभिःअविध्यत्कार्मुकं चास्य क्षुरेण निरकृन्तत

so'nyatkārmukamādāya śalyaṃ śaraśataistribhiḥavidhyatkārmukaṃ cāsya kṣureṇa nirakṛntata

अथास्य निजघानाश्वांश्चतुरो नतपर्वभिःद्वाभ्यामथ शिताग्राभ्यामुभौ च पार्ष्णिसारथी

athāsya nijaghānāśvāṃścaturo nataparvabhiḥdvābhyāmatha śitāgrābhyāmubhau ca pārṣṇisārathī

ततोऽस्य दीप्यमानेन पीतेन निशितेन चप्रमुखे वर्तमानस्य भल्लेनापाहरद्ध्वजम्ततः प्रभग्नं तत्सैन्यं दौर्योधनमरिंदम

tato'sya dīpyamānena pītena niśitena capramukhe vartamānasya bhallenāpāharaddhvajamtataḥ prabhagnaṃ tatsainyaṃ dauryodhanamariṃdama

ततो मद्राधिपं द्रौणिरभ्यधावत्तथाकृतम्आरोप्य चैनं स्वरथं त्वरमाणः प्रदुद्रुवे

tato madrādhipaṃ drauṇirabhyadhāvattathākṛtamāropya cainaṃ svarathaṃ tvaramāṇaḥ pradudruve

मुहूर्तमिव तौ गत्वा नर्दमाने युधिष्ठिरेस्थित्वा ततो मद्रपतिरन्यं स्यन्दनमास्थितः

muhūrtamiva tau gatvā nardamāne yudhiṣṭhiresthitvā tato madrapatiranyaṃ syandanamāsthitaḥ

विधिवत्कल्पितं शुभ्रं महाम्बुदनिनादिनम्सज्जयन्त्रोपकरणं द्विषतां रोमहर्षणम्

vidhivatkalpitaṃ śubhraṃ mahāmbudaninādinamsajjayantropakaraṇaṃ dviṣatāṃ romaharṣaṇam