Parva.Adhyaya 9.18

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

पातिते युधि दुर्धर्षे मद्रराजे महारथेतावकास्तव पुत्राश्च प्रायशो विमुखाभवन्

pātite yudhi durdharṣe madrarāje mahārathetāvakāstava putrāśca prāyaśo vimukhābhavan

वणिजो नावि भिन्नायां यथागाधेऽप्लवेऽर्णवेअपारे पारमिच्छन्तो हते शूरे महात्मनि

vaṇijo nāvi bhinnāyāṃ yathāgādhe'plave'rṇaveapāre pāramicchanto hate śūre mahātmani

मद्रराजे महाराज वित्रस्ताः शरविक्षताःअनाथा नाथमिच्छन्तो मृगाः सिंहार्दिता इव

madrarāje mahārāja vitrastāḥ śaravikṣatāḥanāthā nāthamicchanto mṛgāḥ siṃhārditā iva

वृषा यथा भग्नशृङ्गाः शीर्णदन्ता गजा इवमध्याह्ने प्रत्यपायाम निर्जिता धर्मसूनुना

vṛṣā yathā bhagnaśṛṅgāḥ śīrṇadantā gajā ivamadhyāhne pratyapāyāma nirjitā dharmasūnunā

न संधातुमनीकानि न च राजन्पराक्रमेआसीद्बुद्धिर्हते शल्ये तव योधस्य कस्यचित्

na saṃdhātumanīkāni na ca rājanparākrameāsīdbuddhirhate śalye tava yodhasya kasyacit

भीष्मे द्रोणे च निहते सूतपुत्रे च भारतयद्दुःखं तव योधानां भयं चासीद्विशां पतेतद्भयं स च नः शोको भूय एवाभ्यवर्तत

bhīṣme droṇe ca nihate sūtaputre ca bhāratayadduḥkhaṃ tava yodhānāṃ bhayaṃ cāsīdviśāṃ patetadbhayaṃ sa ca naḥ śoko bhūya evābhyavartata

निराशाश्च जये तस्मिन्हते शल्ये महारथेहतप्रवीरा विध्वस्ता विकृत्ताश्च शितैः शरैःमद्रराजे हते राजन्योधास्ते प्राद्रवन्भयात्

nirāśāśca jaye tasminhate śalye mahārathehatapravīrā vidhvastā vikṛttāśca śitaiḥ śaraiḥmadrarāje hate rājanyodhāste prādravanbhayāt

अश्वानन्ये गजानन्ये रथानन्ये महारथाःआरुह्य जवसंपन्नाः पादाताः प्राद्रवन्भयात्

aśvānanye gajānanye rathānanye mahārathāḥāruhya javasaṃpannāḥ pādātāḥ prādravanbhayāt

द्विसाहस्राश्च मातङ्गा गिरिरूपाः प्रहारिणःसंप्राद्रवन्हते शल्ये अङ्कुशाङ्गुष्ठचोदिताः

dvisāhasrāśca mātaṅgā girirūpāḥ prahāriṇaḥsaṃprādravanhate śalye aṅkuśāṅguṣṭhacoditāḥ

ते रणाद्भरतश्रेष्ठ तावकाः प्राद्रवन्दिशःधावन्तश्चाप्यदृश्यन्त श्वसमानाः शरातुराः

te raṇādbharataśreṣṭha tāvakāḥ prādravandiśaḥdhāvantaścāpyadṛśyanta śvasamānāḥ śarāturāḥ

तान्प्रभग्नान्द्रुतान्दृष्ट्वा हतोत्साहान्पराजितान्अभ्यद्रवन्त पाञ्चालाः पाण्डवाश्च जयैषिणः

tānprabhagnāndrutāndṛṣṭvā hatotsāhānparājitānabhyadravanta pāñcālāḥ pāṇḍavāśca jayaiṣiṇaḥ

बाणशब्दरवश्चापि सिंहनादश्च पुष्कलःशङ्खशब्दश्च शूराणां दारुणः समपद्यत

bāṇaśabdaravaścāpi siṃhanādaśca puṣkalaḥśaṅkhaśabdaśca śūrāṇāṃ dāruṇaḥ samapadyata

दृष्ट्वा तु कौरवं सैन्यं भयत्रस्तं प्रविद्रुतम्अन्योन्यं समभाषन्त पाञ्चालाः पाण्डवैः सह

dṛṣṭvā tu kauravaṃ sainyaṃ bhayatrastaṃ pravidrutamanyonyaṃ samabhāṣanta pāñcālāḥ pāṇḍavaiḥ saha

अद्य राजा सत्यधृतिर्जितामित्रो युधिष्ठिरःअद्य दुर्योधनो हीनो दीप्तया नृपतिश्रिया

adya rājā satyadhṛtirjitāmitro yudhiṣṭhiraḥadya duryodhano hīno dīptayā nṛpatiśriyā

अद्य श्रुत्वा हतं पुत्रं धृतराष्ट्रो जनेश्वरःनिःसंज्ञः पतितो भूमौ किल्बिषं प्रतिपद्यताम्

adya śrutvā hataṃ putraṃ dhṛtarāṣṭro janeśvaraḥniḥsaṃjñaḥ patito bhūmau kilbiṣaṃ pratipadyatām

अद्य जानातु कौन्तेयं समर्थं सर्वधन्विनाम्अद्यात्मानं च दुर्मेधा गर्हयिष्यति पापकृत्अद्य क्षत्तुर्वचः सत्यं स्मरतां ब्रुवतो हितम्

adya jānātu kaunteyaṃ samarthaṃ sarvadhanvināmadyātmānaṃ ca durmedhā garhayiṣyati pāpakṛtadya kṣatturvacaḥ satyaṃ smaratāṃ bruvato hitam

अद्यप्रभृति पार्थांश्च प्रेष्यभूत उपाचरन्विजानातु नृपो दुःखं यत्प्राप्तं पाण्डुनन्दनैः

adyaprabhṛti pārthāṃśca preṣyabhūta upācaranvijānātu nṛpo duḥkhaṃ yatprāptaṃ pāṇḍunandanaiḥ

अद्य कृष्णस्य माहात्म्यं जानातु स महीपतिःअद्यार्जुनधनुर्घोषं घोरं जानातु संयुगे

adya kṛṣṇasya māhātmyaṃ jānātu sa mahīpatiḥadyārjunadhanurghoṣaṃ ghoraṃ jānātu saṃyuge

अस्त्राणां च बलं सर्वं बाह्वोश्च बलमाहवेअद्य ज्ञास्यति भीमस्य बलं घोरं महात्मनः

astrāṇāṃ ca balaṃ sarvaṃ bāhvośca balamāhaveadya jñāsyati bhīmasya balaṃ ghoraṃ mahātmanaḥ

हते दुर्योधने युद्धे शक्रेणेवासुरे मयेयत्कृतं भीमसेनेन दुःशासनवधे तदानान्यः कर्तास्ति लोके तदृते भीमं महाबलम्

hate duryodhane yuddhe śakreṇevāsure mayeyatkṛtaṃ bhīmasenena duḥśāsanavadhe tadānānyaḥ kartāsti loke tadṛte bhīmaṃ mahābalam

जानीतामद्य ज्येष्ठस्य पाण्डवस्य पराक्रमम्मद्रराजं हतं श्रुत्वा देवैरपि सुदुःसहम्

jānītāmadya jyeṣṭhasya pāṇḍavasya parākramammadrarājaṃ hataṃ śrutvā devairapi suduḥsaham

अद्य ज्ञास्यति संग्रामे माद्रीपुत्रौ महाबलौनिहते सौबले शूरे गान्धारेषु च सर्वशः

adya jñāsyati saṃgrāme mādrīputrau mahābalaunihate saubale śūre gāndhāreṣu ca sarvaśaḥ

कथं तेषां जयो न स्याद्येषां योद्धा धनंजयःसात्यकिर्भीमसेनश्च धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः

kathaṃ teṣāṃ jayo na syādyeṣāṃ yoddhā dhanaṃjayaḥsātyakirbhīmasenaśca dhṛṣṭadyumnaśca pārṣataḥ

द्रौपद्यास्तनयाः पञ्च माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौशिखण्डी च महेष्वासो राजा चैव युधिष्ठिरः

draupadyāstanayāḥ pañca mādrīputrau ca pāṇḍavauśikhaṇḍī ca maheṣvāso rājā caiva yudhiṣṭhiraḥ

येषां च जगतां नाथो नाथः कृष्णो जनार्दनःकथं तेषां जयो न स्याद्येषां धर्मो व्यपाश्रयः

yeṣāṃ ca jagatāṃ nātho nāthaḥ kṛṣṇo janārdanaḥkathaṃ teṣāṃ jayo na syādyeṣāṃ dharmo vyapāśrayaḥ

भीष्मं द्रोणं च कर्णं च मद्रराजानमेव चतथान्यान्नृपतीन्वीराञ्शतशोऽथ सहस्रशः

bhīṣmaṃ droṇaṃ ca karṇaṃ ca madrarājānameva catathānyānnṛpatīnvīrāñśataśo'tha sahasraśaḥ

कोऽन्यः शक्तो रणे जेतुमृते पार्थं युधिष्ठिरम्यस्य नाथो हृषीकेशः सदा धर्मयशोनिधिः

ko'nyaḥ śakto raṇe jetumṛte pārthaṃ yudhiṣṭhiramyasya nātho hṛṣīkeśaḥ sadā dharmayaśonidhiḥ

इत्येवं वदमानास्ते हर्षेण महता युताःप्रभग्नांस्तावकान्राजन्सृञ्जयाः पृष्ठतोऽन्वयुः

ityevaṃ vadamānāste harṣeṇa mahatā yutāḥprabhagnāṃstāvakānrājansṛñjayāḥ pṛṣṭhato'nvayuḥ

धनंजयो रथानीकमभ्यवर्तत वीर्यवान्माद्रीपुत्रौ च शकुनिं सात्यकिश्च महारथः

dhanaṃjayo rathānīkamabhyavartata vīryavānmādrīputrau ca śakuniṃ sātyakiśca mahārathaḥ

तान्प्रेक्ष्य द्रवतः सर्वान्भीमसेनभयार्दितान्दुर्योधनस्तदा सूतमब्रवीदुत्स्मयन्निव

tānprekṣya dravataḥ sarvānbhīmasenabhayārditānduryodhanastadā sūtamabravīdutsmayanniva

न मातिक्रमते पार्थो धनुष्पाणिमवस्थितम्जघने सर्वसैन्यानां ममाश्वान्प्रतिपादय

na mātikramate pārtho dhanuṣpāṇimavasthitamjaghane sarvasainyānāṃ mamāśvānpratipādaya

जघने युध्यमानं हि कौन्तेयो मां धनंजयःनोत्सहेताभ्यतिक्रान्तुं वेलामिव महोदधिः

jaghane yudhyamānaṃ hi kaunteyo māṃ dhanaṃjayaḥnotsahetābhyatikrāntuṃ velāmiva mahodadhiḥ

पश्य सैन्यं महत्सूत पाण्डवैः समभिद्रुतम्सैन्यरेणुं समुद्धूतं पश्यस्वैनं समन्ततः

paśya sainyaṃ mahatsūta pāṇḍavaiḥ samabhidrutamsainyareṇuṃ samuddhūtaṃ paśyasvainaṃ samantataḥ

सिंहनादांश्च बहुशः शृणु घोरान्भयानकान्तस्माद्याहि शनैः सूत जघनं परिपालय

siṃhanādāṃśca bahuśaḥ śṛṇu ghorānbhayānakāntasmādyāhi śanaiḥ sūta jaghanaṃ paripālaya

मयि स्थिते च समरे निरुद्धेषु च पाण्डुषुपुनरावर्तते तूर्णं मामकं बलमोजसा

mayi sthite ca samare niruddheṣu ca pāṇḍuṣupunarāvartate tūrṇaṃ māmakaṃ balamojasā

तच्छ्रुत्वा तव पुत्रस्य शूराग्र्यसदृशं वचःसारथिर्हेमसंछन्नाञ्शनैरश्वानचोदयत्

tacchrutvā tava putrasya śūrāgryasadṛśaṃ vacaḥsārathirhemasaṃchannāñśanairaśvānacodayat

गजाश्वरथिभिर्हीनास्त्यक्तात्मानः पदातयःएकविंशतिसाहस्राः संयुगायावतस्थिरे

gajāśvarathibhirhīnāstyaktātmānaḥ padātayaḥekaviṃśatisāhasrāḥ saṃyugāyāvatasthire

नानादेशसमुद्भूता नानारञ्जितवाससःअवस्थितास्तदा योधाः प्रार्थयन्तो महद्यशः

nānādeśasamudbhūtā nānārañjitavāsasaḥavasthitāstadā yodhāḥ prārthayanto mahadyaśaḥ

तेषामापततां तत्र संहृष्टानां परस्परम्संमर्दः सुमहाञ्जज्ञे घोररूपो भयानकः

teṣāmāpatatāṃ tatra saṃhṛṣṭānāṃ parasparamsaṃmardaḥ sumahāñjajñe ghorarūpo bhayānakaḥ

भीमसेनं तदा राजन्धृष्टद्युम्नं च पार्षतम्बलेन चतुरङ्गेण नानादेश्या न्यवारयन्

bhīmasenaṃ tadā rājandhṛṣṭadyumnaṃ ca pārṣatambalena caturaṅgeṇa nānādeśyā nyavārayan

भीममेवाभ्यवर्तन्त रणेऽन्ये तु पदातयःप्रक्ष्वेड्यास्फोट्य संहृष्टा वीरलोकं यियासवः

bhīmamevābhyavartanta raṇe'nye tu padātayaḥprakṣveḍyāsphoṭya saṃhṛṣṭā vīralokaṃ yiyāsavaḥ

आसाद्य भीमसेनं तु संरब्धा युद्धदुर्मदाःधार्तराष्ट्रा विनेदुर्हि नान्यां चाकथयन्कथाम्परिवार्य रणे भीमं निजघ्नुस्ते समन्ततः

āsādya bhīmasenaṃ tu saṃrabdhā yuddhadurmadāḥdhārtarāṣṭrā vinedurhi nānyāṃ cākathayankathāmparivārya raṇe bhīmaṃ nijaghnuste samantataḥ

स वध्यमानः समरे पदातिगणसंवृतःन चचाल रथोपस्थे मैनाक इव पर्वतः

sa vadhyamānaḥ samare padātigaṇasaṃvṛtaḥna cacāla rathopasthe maināka iva parvataḥ

ते तु क्रुद्धा महाराज पाण्डवस्य महारथम्निग्रहीतुं प्रचक्रुर्हि योधांश्चान्यानवारयन्

te tu kruddhā mahārāja pāṇḍavasya mahārathamnigrahītuṃ pracakrurhi yodhāṃścānyānavārayan

अक्रुध्यत रणे भीमस्तैस्तदा पर्यवस्थितैःसोऽवतीर्य रथात्तूर्णं पदातिः समवस्थितः

akrudhyata raṇe bhīmastaistadā paryavasthitaiḥso'vatīrya rathāttūrṇaṃ padātiḥ samavasthitaḥ

जातरूपपरिच्छन्नां प्रगृह्य महतीं गदाम्अवधीत्तावकान्योधान्दण्डपाणिरिवान्तकः

jātarūpaparicchannāṃ pragṛhya mahatīṃ gadāmavadhīttāvakānyodhāndaṇḍapāṇirivāntakaḥ

रथाश्वद्विपहीनांस्तु तान्भीमो गदया बलीएकविंशतिसाहस्रान्पदातीनवपोथयत्

rathāśvadvipahīnāṃstu tānbhīmo gadayā balīekaviṃśatisāhasrānpadātīnavapothayat

हत्वा तत्पुरुषानीकं भीमः सत्यपराक्रमःधृष्टद्युम्नं पुरस्कृत्य नचिरात्प्रत्यदृश्यत

hatvā tatpuruṣānīkaṃ bhīmaḥ satyaparākramaḥdhṛṣṭadyumnaṃ puraskṛtya nacirātpratyadṛśyata

पादाता निहता भूमौ शिश्यिरे रुधिरोक्षिताःसंभग्ना इव वातेन कर्णिकाराः सुपुष्पिताः

pādātā nihatā bhūmau śiśyire rudhirokṣitāḥsaṃbhagnā iva vātena karṇikārāḥ supuṣpitāḥ

नानापुष्पस्रजोपेता नानाकुण्डलधारिणःनानाजात्या हतास्तत्र नानादेशसमागताः

nānāpuṣpasrajopetā nānākuṇḍaladhāriṇaḥnānājātyā hatāstatra nānādeśasamāgatāḥ

पताकाध्वजसंछन्नं पदातीनां महद्बलम्निकृत्तं विबभौ तत्र घोररूपं भयानकम्

patākādhvajasaṃchannaṃ padātīnāṃ mahadbalamnikṛttaṃ vibabhau tatra ghorarūpaṃ bhayānakam

युधिष्ठिरपुरोगास्तु सर्वसैन्यमहारथाःअभ्यधावन्महात्मानं पुत्रं दुर्योधनं तव

yudhiṣṭhirapurogāstu sarvasainyamahārathāḥabhyadhāvanmahātmānaṃ putraṃ duryodhanaṃ tava

ते सर्वे तावकान्दृष्ट्वा महेष्वासान्पराङ्मुखान्नाभ्यवर्तन्त ते पुत्रं वेलेव मकरालयम्

te sarve tāvakāndṛṣṭvā maheṣvāsānparāṅmukhānnābhyavartanta te putraṃ veleva makarālayam

तदद्भुतमपश्याम तव पुत्रस्य पौरुषम्यदेकं सहिताः पार्था न शेकुरतिवर्तितुम्

tadadbhutamapaśyāma tava putrasya pauruṣamyadekaṃ sahitāḥ pārthā na śekurativartitum

नातिदूरापयातं तु कृतबुद्धिं पलायनेदुर्योधनः स्वकं सैन्यमब्रवीद्भृशविक्षतम्

nātidūrāpayātaṃ tu kṛtabuddhiṃ palāyaneduryodhanaḥ svakaṃ sainyamabravīdbhṛśavikṣatam

न तं देशं प्रपश्यामि पृथिव्यां पर्वतेषु वायत्र यातान्न वो हन्युः पाण्डवाः किं सृतेन वः

na taṃ deśaṃ prapaśyāmi pṛthivyāṃ parvateṣu vāyatra yātānna vo hanyuḥ pāṇḍavāḥ kiṃ sṛtena vaḥ

अल्पं च बलमेतेषां कृष्णौ च भृशविक्षतौयदि सर्वेऽत्र तिष्ठामो ध्रुवो नो विजयो भवेत्

alpaṃ ca balameteṣāṃ kṛṣṇau ca bhṛśavikṣatauyadi sarve'tra tiṣṭhāmo dhruvo no vijayo bhavet

विप्रयातांस्तु वो भिन्नान्पाण्डवाः कृतकिल्बिषान्अनुसृत्य हनिष्यन्ति श्रेयो नः समरे स्थितम्

viprayātāṃstu vo bhinnānpāṇḍavāḥ kṛtakilbiṣānanusṛtya haniṣyanti śreyo naḥ samare sthitam

शृणुध्वं क्षत्रियाः सर्वे यावन्तः स्थ समागताःयदा शूरं च भीरुं च मारयत्यन्तकः सदाको नु मूढो न युध्येत पुरुषः क्षत्रियब्रुवः

śṛṇudhvaṃ kṣatriyāḥ sarve yāvantaḥ stha samāgatāḥyadā śūraṃ ca bhīruṃ ca mārayatyantakaḥ sadāko nu mūḍho na yudhyeta puruṣaḥ kṣatriyabruvaḥ

श्रेयो नो भीमसेनस्य क्रुद्धस्य प्रमुखे स्थितम्सुखः सांग्रामिको मृत्युः क्षत्रधर्मेण युध्यताम्जित्वेह सुखमाप्नोति हतः प्रेत्य महत्फलम्

śreyo no bhīmasenasya kruddhasya pramukhe sthitamsukhaḥ sāṃgrāmiko mṛtyuḥ kṣatradharmeṇa yudhyatāmjitveha sukhamāpnoti hataḥ pretya mahatphalam

न युद्धधर्माच्छ्रेयान्वै पन्थाः स्वर्गस्य कौरवाःअचिरेण जिताँल्लोकान्हतो युद्धे समश्नुते

na yuddhadharmācchreyānvai panthāḥ svargasya kauravāḥacireṇa jitām̐llokānhato yuddhe samaśnute

श्रुत्वा तु वचनं तस्य पूजयित्वा च पार्थिवाःपुनरेवान्ववर्तन्त पाण्डवानाततायिनः

śrutvā tu vacanaṃ tasya pūjayitvā ca pārthivāḥpunarevānvavartanta pāṇḍavānātatāyinaḥ

तानापतत एवाशु व्यूढानीकाः प्रहारिणःप्रत्युद्ययुस्तदा पार्था जयगृध्राः प्रहारिणः

tānāpatata evāśu vyūḍhānīkāḥ prahāriṇaḥpratyudyayustadā pārthā jayagṛdhrāḥ prahāriṇaḥ

धनंजयो रथेनाजावभ्यवर्तत वीर्यवान्विश्रुतं त्रिषु लोकेषु गाण्डीवं विक्षिपन्धनुः

dhanaṃjayo rathenājāvabhyavartata vīryavānviśrutaṃ triṣu lokeṣu gāṇḍīvaṃ vikṣipandhanuḥ

माद्रीपुत्रौ च शकुनिं सात्यकिश्च महाबलःजवेनाभ्यपतन्हृष्टा यतो वै तावकं बलम्

mādrīputrau ca śakuniṃ sātyakiśca mahābalaḥjavenābhyapatanhṛṣṭā yato vai tāvakaṃ balam