Parva.Adhyaya 9.23

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

तस्मिञ्शब्दे मृदौ जाते पाण्डवैर्निहते बलेअश्वैः सप्तशतैः शिष्टैरुपावर्तत सौबलः

tasmiñśabde mṛdau jāte pāṇḍavairnihate baleaśvaiḥ saptaśataiḥ śiṣṭairupāvartata saubalaḥ

स यात्वा वाहिनीं तूर्णमब्रवीत्त्वरयन्युधियुध्यध्वमिति संहृष्टाः पुनः पुनररिंदमःअपृच्छत्क्षत्रियांस्तत्र क्व नु राजा महारथः

sa yātvā vāhinīṃ tūrṇamabravīttvarayanyudhiyudhyadhvamiti saṃhṛṣṭāḥ punaḥ punarariṃdamaḥapṛcchatkṣatriyāṃstatra kva nu rājā mahārathaḥ

शकुनेस्तु वचः श्रुत्वा त ऊचुर्भरतर्षभअसौ तिष्ठति कौरव्यो रणमध्ये महारथः

śakunestu vacaḥ śrutvā ta ūcurbharatarṣabhaasau tiṣṭhati kauravyo raṇamadhye mahārathaḥ

यत्रैतत्सुमहच्छत्रं पूर्णचन्द्रसमप्रभम्यत्रैते सतलत्राणा रथास्तिष्ठन्ति दंशिताः

yatraitatsumahacchatraṃ pūrṇacandrasamaprabhamyatraite satalatrāṇā rathāstiṣṭhanti daṃśitāḥ

यत्रैष शब्दस्तुमुलः पर्जन्यनिनदोपमःतत्र गच्छ द्रुतं राजंस्ततो द्रक्ष्यसि कौरवम्

yatraiṣa śabdastumulaḥ parjanyaninadopamaḥtatra gaccha drutaṃ rājaṃstato drakṣyasi kauravam

एवमुक्तस्तु तैः शूरैः शकुनिः सौबलस्तदाप्रययौ तत्र यत्रासौ पुत्रस्तव नराधिपसर्वतः संवृतो वीरैः समरेष्वनिवर्तिभिः

evamuktastu taiḥ śūraiḥ śakuniḥ saubalastadāprayayau tatra yatrāsau putrastava narādhipasarvataḥ saṃvṛto vīraiḥ samareṣvanivartibhiḥ

ततो दुर्योधनं दृष्ट्वा रथानीके व्यवस्थितम्सरथांस्तावकान्सर्वान्हर्षयञ्शकुनिस्ततः

tato duryodhanaṃ dṛṣṭvā rathānīke vyavasthitamsarathāṃstāvakānsarvānharṣayañśakunistataḥ

दुर्योधनमिदं वाक्यं हृष्टरूपो विशां पतेकृतकार्यमिवात्मानं मन्यमानोऽब्रवीन्नृपम्

duryodhanamidaṃ vākyaṃ hṛṣṭarūpo viśāṃ patekṛtakāryamivātmānaṃ manyamāno'bravīnnṛpam

जहि राजन्रथानीकमश्वाः सर्वे जिता मयानात्यक्त्वा जीवितं संख्ये शक्यो जेतुं युधिष्ठिरः

jahi rājanrathānīkamaśvāḥ sarve jitā mayānātyaktvā jīvitaṃ saṃkhye śakyo jetuṃ yudhiṣṭhiraḥ

हते तस्मिन्रथानीके पाण्डवेनाभिपालितेगजानेतान्हनिष्यामः पदातींश्चेतरांस्तथा

hate tasminrathānīke pāṇḍavenābhipālitegajānetānhaniṣyāmaḥ padātīṃścetarāṃstathā

श्रुत्वा तु वचनं तस्य तावका जयगृद्धिनःजवेनाभ्यपतन्हृष्टाः पाण्डवानामनीकिनीम्

śrutvā tu vacanaṃ tasya tāvakā jayagṛddhinaḥjavenābhyapatanhṛṣṭāḥ pāṇḍavānāmanīkinīm

सर्वे विवृततूणीराः प्रगृहीतशरासनाःशरासनानि धुन्वानाः सिंहनादं प्रचक्रिरे

sarve vivṛtatūṇīrāḥ pragṛhītaśarāsanāḥśarāsanāni dhunvānāḥ siṃhanādaṃ pracakrire

ततो ज्यातलनिर्घोषः पुनरासीद्विशां पतेप्रादुरासीच्छराणां च सुमुक्तानां सुदारुणः

tato jyātalanirghoṣaḥ punarāsīdviśāṃ pateprādurāsīccharāṇāṃ ca sumuktānāṃ sudāruṇaḥ

तान्समीपगतान्दृष्ट्वा जवेनोद्यतकार्मुकान्उवाच देवकीपुत्रं कुन्तीपुत्रो धनंजयः

tānsamīpagatāndṛṣṭvā javenodyatakārmukānuvāca devakīputraṃ kuntīputro dhanaṃjayaḥ

चोदयाश्वानसंभ्रान्तः प्रविशैतद्बलार्णवम्अन्तमद्य गमिष्यामि शत्रूणां निशितैः शरैः

codayāśvānasaṃbhrāntaḥ praviśaitadbalārṇavamantamadya gamiṣyāmi śatrūṇāṃ niśitaiḥ śaraiḥ

अष्टादश दिनान्यद्य युद्धस्यास्य जनार्दनवर्तमानस्य महतः समासाद्य परस्परम्

aṣṭādaśa dinānyadya yuddhasyāsya janārdanavartamānasya mahataḥ samāsādya parasparam

अनन्तकल्पा ध्वजिनी भूत्वा ह्येषां महात्मनाम्क्षयमद्य गता युद्धे पश्य दैवं यथाविधम्

anantakalpā dhvajinī bhūtvā hyeṣāṃ mahātmanāmkṣayamadya gatā yuddhe paśya daivaṃ yathāvidham

समुद्रकल्पं तु बलं धार्तराष्ट्रस्य माधवअस्मानासाद्य संजातं गोष्पदोपममच्युत

samudrakalpaṃ tu balaṃ dhārtarāṣṭrasya mādhavaasmānāsādya saṃjātaṃ goṣpadopamamacyuta

हते भीष्मे च संदध्याच्छिवं स्यादिह माधवन च तत्कृतवान्मूढो धार्तराष्ट्रः सुबालिशः

hate bhīṣme ca saṃdadhyācchivaṃ syādiha mādhavana ca tatkṛtavānmūḍho dhārtarāṣṭraḥ subāliśaḥ

उक्तं भीष्मेण यद्वाक्यं हितं पथ्यं च माधवतच्चापि नासौ कृतवान्वीतबुद्धिः सुयोधनः

uktaṃ bhīṣmeṇa yadvākyaṃ hitaṃ pathyaṃ ca mādhavataccāpi nāsau kṛtavānvītabuddhiḥ suyodhanaḥ

तस्मिंस्तु पतिते भीष्मे प्रच्युते पृथिवीतलेन जाने कारणं किं नु येन युद्धमवर्तत

tasmiṃstu patite bhīṣme pracyute pṛthivītalena jāne kāraṇaṃ kiṃ nu yena yuddhamavartata

मूढांस्तु सर्वथा मन्ये धार्तराष्ट्रान्सुबालिशान्पतिते शंतनोः पुत्रे येऽकार्षुः संयुगं पुनः

mūḍhāṃstu sarvathā manye dhārtarāṣṭrānsubāliśānpatite śaṃtanoḥ putre ye'kārṣuḥ saṃyugaṃ punaḥ

अनन्तरं च निहते द्रोणे ब्रह्मविदां वरेराधेये च विकर्णे च नैवाशाम्यत वैशसम्

anantaraṃ ca nihate droṇe brahmavidāṃ varerādheye ca vikarṇe ca naivāśāmyata vaiśasam

अल्पावशिष्टे सैन्येऽस्मिन्सूतपुत्रे च पातितेसपुत्रे वै नरव्याघ्रे नैवाशाम्यत वैशसम्

alpāvaśiṣṭe sainye'sminsūtaputre ca pātitesaputre vai naravyāghre naivāśāmyata vaiśasam

श्रुतायुषि हते शूरे जलसंधे च पौरवेश्रुतायुधे च नृपतौ नैवाशाम्यत वैशसम्

śrutāyuṣi hate śūre jalasaṃdhe ca pauraveśrutāyudhe ca nṛpatau naivāśāmyata vaiśasam

भूरिश्रवसि शल्ये च शाल्वे चैव जनार्दनआवन्त्येषु च वीरेषु नैवाशाम्यत वैशसम्

bhūriśravasi śalye ca śālve caiva janārdanaāvantyeṣu ca vīreṣu naivāśāmyata vaiśasam

जयद्रथे च निहते राक्षसे चाप्यलायुधेबाह्लिके सोमदत्ते च नैवाशाम्यत वैशसम्

jayadrathe ca nihate rākṣase cāpyalāyudhebāhlike somadatte ca naivāśāmyata vaiśasam

भगदत्ते हते शूरे काम्बोजे च सुदक्षिणेदुःशासने च निहते नैवाशाम्यत वैशसम्

bhagadatte hate śūre kāmboje ca sudakṣiṇeduḥśāsane ca nihate naivāśāmyata vaiśasam

दृष्ट्वा च निहताञ्शूरान्पृथङ्माण्डलिकान्नृपान्बलिनश्च रणे कृष्ण नैवाशाम्यत वैशसम्

dṛṣṭvā ca nihatāñśūrānpṛthaṅmāṇḍalikānnṛpānbalinaśca raṇe kṛṣṇa naivāśāmyata vaiśasam

अक्षौहिणीपतीन्दृष्ट्वा भीमसेनेन पातितान्मोहाद्वा यदि वा लोभान्नैवाशाम्यत वैशसम्

akṣauhiṇīpatīndṛṣṭvā bhīmasenena pātitānmohādvā yadi vā lobhānnaivāśāmyata vaiśasam

को नु राजकुले जातः कौरवेयो विशेषतःनिरर्थकं महद्वैरं कुर्यादन्यः सुयोधनात्

ko nu rājakule jātaḥ kauraveyo viśeṣataḥnirarthakaṃ mahadvairaṃ kuryādanyaḥ suyodhanāt

गुणतोऽभ्यधिकं ज्ञात्वा बलतः शौर्यतोऽपि वाअमूढः को नु युध्येत जानन्प्राज्ञो हिताहितम्

guṇato'bhyadhikaṃ jñātvā balataḥ śauryato'pi vāamūḍhaḥ ko nu yudhyeta jānanprājño hitāhitam

यन्न तस्य मनो ह्यासीत्त्वयोक्तस्य हितं वचःप्रशमे पाण्डवैः सार्धं सोऽन्यस्य शृणुयात्कथम्

yanna tasya mano hyāsīttvayoktasya hitaṃ vacaḥpraśame pāṇḍavaiḥ sārdhaṃ so'nyasya śṛṇuyātkatham

येन शांतनवो भीष्मो द्रोणो विदुर एव चप्रत्याख्याताः शमस्यार्थे किं नु तस्याद्य भेषजम्

yena śāṃtanavo bhīṣmo droṇo vidura eva capratyākhyātāḥ śamasyārthe kiṃ nu tasyādya bheṣajam

मौर्ख्याद्येन पिता वृद्धः प्रत्याख्यातो जनार्दनतथा माता हितं वाक्यं भाषमाणा हितैषिणीप्रत्याख्याता ह्यसत्कृत्य स कस्मै रोचयेद्वचः

maurkhyādyena pitā vṛddhaḥ pratyākhyāto janārdanatathā mātā hitaṃ vākyaṃ bhāṣamāṇā hitaiṣiṇīpratyākhyātā hyasatkṛtya sa kasmai rocayedvacaḥ

कुलान्तकरणो व्यक्तं जात एष जनार्दनतथास्य दृश्यते चेष्टा नीतिश्चैव विशां पतेनैष दास्यति नो राज्यमिति मे मतिरच्युत

kulāntakaraṇo vyaktaṃ jāta eṣa janārdanatathāsya dṛśyate ceṣṭā nītiścaiva viśāṃ patenaiṣa dāsyati no rājyamiti me matiracyuta

उक्तोऽहं बहुशस्तात विदुरेण महात्मनान जीवन्दास्यते भागं धार्तराष्ट्रः कथंचन

ukto'haṃ bahuśastāta vidureṇa mahātmanāna jīvandāsyate bhāgaṃ dhārtarāṣṭraḥ kathaṃcana

यावत्प्राणा धमिष्यन्ति धार्तराष्ट्रस्य मानदतावद्युष्मास्वपापेषु प्रचरिष्यति पातकम्

yāvatprāṇā dhamiṣyanti dhārtarāṣṭrasya mānadatāvadyuṣmāsvapāpeṣu pracariṣyati pātakam

न स युक्तोऽन्यथा जेतुमृते युद्धेन माधवइत्यब्रवीत्सदा मां हि विदुरः सत्यदर्शनः

na sa yukto'nyathā jetumṛte yuddhena mādhavaityabravītsadā māṃ hi viduraḥ satyadarśanaḥ

तत्सर्वमद्य जानामि व्यवसायं दुरात्मनःयदुक्तं वचनं तेन विदुरेण महात्मना

tatsarvamadya jānāmi vyavasāyaṃ durātmanaḥyaduktaṃ vacanaṃ tena vidureṇa mahātmanā

यो हि श्रुत्वा वचः पथ्यं जामदग्न्याद्यथातथम्अवामन्यत दुर्बुद्धिर्ध्रुवं नाशमुखे स्थितः

yo hi śrutvā vacaḥ pathyaṃ jāmadagnyādyathātathamavāmanyata durbuddhirdhruvaṃ nāśamukhe sthitaḥ

उक्तं हि बहुभिः सिद्धैर्जातमात्रे सुयोधनेएनं प्राप्य दुरात्मानं क्षयं क्षत्रं गमिष्यति

uktaṃ hi bahubhiḥ siddhairjātamātre suyodhaneenaṃ prāpya durātmānaṃ kṣayaṃ kṣatraṃ gamiṣyati

तदिदं वचनं तेषां निरुक्तं वै जनार्दनक्षयं याता हि राजानो दुर्योधनकृते भृशम्

tadidaṃ vacanaṃ teṣāṃ niruktaṃ vai janārdanakṣayaṃ yātā hi rājāno duryodhanakṛte bhṛśam

सोऽद्य सर्वान्रणे योधान्निहनिष्यामि माधवक्षत्रियेषु हतेष्वाशु शून्ये च शिबिरे कृते

so'dya sarvānraṇe yodhānnihaniṣyāmi mādhavakṣatriyeṣu hateṣvāśu śūnye ca śibire kṛte

वधाय चात्मनोऽस्माभिः संयुगं रोचयिष्यतितदन्तं हि भवेद्वैरमनुमानेन माधव

vadhāya cātmano'smābhiḥ saṃyugaṃ rocayiṣyatitadantaṃ hi bhavedvairamanumānena mādhava

एवं पश्यामि वार्ष्णेय चिन्तयन्प्रज्ञया स्वयाविदुरस्य च वाक्येन चेष्टया च दुरात्मनः

evaṃ paśyāmi vārṣṇeya cintayanprajñayā svayāvidurasya ca vākyena ceṣṭayā ca durātmanaḥ

संयाहि भारतीं वीर यावद्धन्मि शितैः शरैःदुर्योधनं दुरात्मानं वाहिनीं चास्य संयुगे

saṃyāhi bhāratīṃ vīra yāvaddhanmi śitaiḥ śaraiḥduryodhanaṃ durātmānaṃ vāhinīṃ cāsya saṃyuge

क्षेममद्य करिष्यामि धर्मराजस्य माधवहत्वैतद्दुर्बलं सैन्यं धार्तराष्ट्रस्य पश्यतः

kṣemamadya kariṣyāmi dharmarājasya mādhavahatvaitaddurbalaṃ sainyaṃ dhārtarāṣṭrasya paśyataḥ

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

अभीशुहस्तो दाशार्हस्तथोक्तः सव्यसाचिनातद्बलौघममित्राणामभीतः प्राविशद्रणे

abhīśuhasto dāśārhastathoktaḥ savyasācinātadbalaughamamitrāṇāmabhītaḥ prāviśadraṇe

शरासनवरं घोरं शक्तिकण्टकसंवृतम्गदापरिघपन्थानं रथनागमहाद्रुमम्

śarāsanavaraṃ ghoraṃ śaktikaṇṭakasaṃvṛtamgadāparighapanthānaṃ rathanāgamahādrumam

हयपत्तिलताकीर्णं गाहमानो महायशाःव्यचरत्तत्र गोविन्दो रथेनातिपताकिना

hayapattilatākīrṇaṃ gāhamāno mahāyaśāḥvyacarattatra govindo rathenātipatākinā

ते हयाः पाण्डुरा राजन्वहन्तोऽर्जुनमाहवेदिक्षु सर्वास्वदृश्यन्त दाशार्हेण प्रचोदिताः

te hayāḥ pāṇḍurā rājanvahanto'rjunamāhavedikṣu sarvāsvadṛśyanta dāśārheṇa pracoditāḥ

ततः प्रायाद्रथेनाजौ सव्यसाची परंतपःकिरञ्शरशतांस्तीक्ष्णान्वारिधारा इवाम्बुदः

tataḥ prāyādrathenājau savyasācī paraṃtapaḥkirañśaraśatāṃstīkṣṇānvāridhārā ivāmbudaḥ

प्रादुरासीन्महाञ्शब्दः शराणां नतपर्वणाम्इषुभिश्छाद्यमानानां समरे सव्यसाचिना

prādurāsīnmahāñśabdaḥ śarāṇāṃ nataparvaṇāmiṣubhiśchādyamānānāṃ samare savyasācinā

असज्जन्तस्तनुत्रेषु शरौघाः प्रापतन्भुविइन्द्राशनिसमस्पर्शा गाण्डीवप्रेषिताः शराः

asajjantastanutreṣu śaraughāḥ prāpatanbhuviindrāśanisamasparśā gāṇḍīvapreṣitāḥ śarāḥ

नरान्नागान्समाहत्य हयांश्चापि विशां पतेअपतन्त रणे बाणाः पतंगा इव घोषिणः

narānnāgānsamāhatya hayāṃścāpi viśāṃ pateapatanta raṇe bāṇāḥ pataṃgā iva ghoṣiṇaḥ

आसीत्सर्वमवच्छन्नं गाण्डीवप्रेषितैः शरैःन प्राज्ञायन्त समरे दिशो वा प्रदिशोऽपि वा

āsītsarvamavacchannaṃ gāṇḍīvapreṣitaiḥ śaraiḥna prājñāyanta samare diśo vā pradiśo'pi vā

सर्वमासीज्जगत्पूर्णं पार्थनामाङ्कितैः शरैःरुक्मपुङ्खैस्तैलधौतैः कर्मारपरिमार्जितैः

sarvamāsījjagatpūrṇaṃ pārthanāmāṅkitaiḥ śaraiḥrukmapuṅkhaistailadhautaiḥ karmāraparimārjitaiḥ

ते दह्यमानाः पार्थेन पावकेनेव कुञ्जराःसमासीदन्त कौरव्या वध्यमानाः शितैः शरैः

te dahyamānāḥ pārthena pāvakeneva kuñjarāḥsamāsīdanta kauravyā vadhyamānāḥ śitaiḥ śaraiḥ

शरचापधरः पार्थः प्रज्वलन्निव भारतददाह समरे योधान्कक्षमग्निरिव ज्वलन्

śaracāpadharaḥ pārthaḥ prajvalanniva bhāratadadāha samare yodhānkakṣamagniriva jvalan

यथा वनान्ते वनपैर्विसृष्टः; कक्षं दहेत्कृष्णगतिः सघोषःभूरिद्रुमं शुष्कलतावितानं; भृशं समृद्धो ज्वलनः प्रतापी

yathā vanānte vanapairvisṛṣṭaḥ; kakṣaṃ dahetkṛṣṇagatiḥ saghoṣaḥbhūridrumaṃ śuṣkalatāvitānaṃ; bhṛśaṃ samṛddho jvalanaḥ pratāpī

एवं स नाराचगणप्रतापी; शरार्चिरुच्चावचतिग्मतेजाःददाह सर्वां तव पुत्रसेना;ममृष्यमाणस्तरसा तरस्वी

evaṃ sa nārācagaṇapratāpī; śarārciruccāvacatigmatejāḥdadāha sarvāṃ tava putrasenā;mamṛṣyamāṇastarasā tarasvī

तस्येषवः प्राणहराः सुमुक्ता; नासज्जन्वै वर्मसु रुक्मपुङ्खाःन च द्वितीयं प्रमुमोच बाणं; नरे हये वा परमद्विपे वा

tasyeṣavaḥ prāṇaharāḥ sumuktā; nāsajjanvai varmasu rukmapuṅkhāḥna ca dvitīyaṃ pramumoca bāṇaṃ; nare haye vā paramadvipe vā

अनेकरूपाकृतिभिर्हि बाणै;र्महारथानीकमनुप्रविश्यस एव एकस्तव पुत्रसेनां; जघान दैत्यानिव वज्रपाणिः

anekarūpākṛtibhirhi bāṇai;rmahārathānīkamanupraviśyasa eva ekastava putrasenāṃ; jaghāna daityāniva vajrapāṇiḥ