Parva.Adhyaya 9.30

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

ततस्तेष्वपयातेषु रथेषु त्रिषु पाण्डवाःतं ह्रदं प्रत्यपद्यन्त यत्र दुर्योधनोऽभवत्

tatasteṣvapayāteṣu ratheṣu triṣu pāṇḍavāḥtaṃ hradaṃ pratyapadyanta yatra duryodhano'bhavat

आसाद्य च कुरुश्रेष्ठ तदा द्वैपायनह्रदम्स्तम्भितं धार्तराष्ट्रेण दृष्ट्वा तं सलिलाशयम्वासुदेवमिदं वाक्यमब्रवीत्कुरुनन्दनः

āsādya ca kuruśreṣṭha tadā dvaipāyanahradamstambhitaṃ dhārtarāṣṭreṇa dṛṣṭvā taṃ salilāśayamvāsudevamidaṃ vākyamabravītkurunandanaḥ

पश्येमां धार्तराष्ट्रेण मायामप्सु प्रयोजिताम्विष्टभ्य सलिलं शेते नास्य मानुषतो भयम्

paśyemāṃ dhārtarāṣṭreṇa māyāmapsu prayojitāmviṣṭabhya salilaṃ śete nāsya mānuṣato bhayam

दैवीं मायामिमां कृत्वा सलिलान्तर्गतो ह्ययम्निकृत्या निकृतिप्रज्ञो न मे जीवन्विमोक्ष्यते

daivīṃ māyāmimāṃ kṛtvā salilāntargato hyayamnikṛtyā nikṛtiprajño na me jīvanvimokṣyate

यद्यस्य समरे साह्यं कुरुते वज्रभृत्स्वयम्तथाप्येनं हतं युद्धे लोको द्रक्ष्यति माधव

yadyasya samare sāhyaṃ kurute vajrabhṛtsvayamtathāpyenaṃ hataṃ yuddhe loko drakṣyati mādhava

श्रीवासुदेव उवाच · śrīvāsudeva uvāca

मायाविन इमां मायां मायया जहि भारतमायावी मायया वध्यः सत्यमेतद्युधिष्ठिर

māyāvina imāṃ māyāṃ māyayā jahi bhāratamāyāvī māyayā vadhyaḥ satyametadyudhiṣṭhira

क्रियाभ्युपायैर्बहुलैर्मायामप्सु प्रयोज्य हजहि त्वं भरतश्रेष्ठ पापात्मानं सुयोधनम्

kriyābhyupāyairbahulairmāyāmapsu prayojya hajahi tvaṃ bharataśreṣṭha pāpātmānaṃ suyodhanam

क्रियाभ्युपायैरिन्द्रेण निहता दैत्यदानवाःक्रियाभ्युपायैर्बहुभिर्बलिर्बद्धो महात्मना

kriyābhyupāyairindreṇa nihatā daityadānavāḥkriyābhyupāyairbahubhirbalirbaddho mahātmanā

क्रियाभ्युपायैः पूर्वं हि हिरण्याक्षो महासुरःहिरण्यकशिपुश्चैव क्रिययैव निषूदितौवृत्रश्च निहतो राजन्क्रिययैव न संशयः

kriyābhyupāyaiḥ pūrvaṃ hi hiraṇyākṣo mahāsuraḥhiraṇyakaśipuścaiva kriyayaiva niṣūditauvṛtraśca nihato rājankriyayaiva na saṃśayaḥ

तथा पौलस्त्यतनयो रावणो नाम राक्षसःरामेण निहतो राजन्सानुबन्धः सहानुगःक्रियया योगमास्थाय तथा त्वमपि विक्रम

tathā paulastyatanayo rāvaṇo nāma rākṣasaḥrāmeṇa nihato rājansānubandhaḥ sahānugaḥkriyayā yogamāsthāya tathā tvamapi vikrama

क्रियाभ्युपायैर्निहतो मया राजन्पुरातनेतारकश्च महादैत्यो विप्रचित्तिश्च वीर्यवान्

kriyābhyupāyairnihato mayā rājanpurātanetārakaśca mahādaityo vipracittiśca vīryavān

वातापिरिल्वलश्चैव त्रिशिराश्च तथा विभोसुन्दोपसुन्दावसुरौ क्रिययैव निषूदितौ

vātāpirilvalaścaiva triśirāśca tathā vibhosundopasundāvasurau kriyayaiva niṣūditau

क्रियाभ्युपायैरिन्द्रेण त्रिदिवं भुज्यते विभोक्रिया बलवती राजन्नान्यत्किंचिद्युधिष्ठिर

kriyābhyupāyairindreṇa tridivaṃ bhujyate vibhokriyā balavatī rājannānyatkiṃcidyudhiṣṭhira

दैत्याश्च दानवाश्चैव राक्षसाः पार्थिवास्तथाक्रियाभ्युपायैर्निहताः क्रियां तस्मात्समाचर

daityāśca dānavāścaiva rākṣasāḥ pārthivāstathākriyābhyupāyairnihatāḥ kriyāṃ tasmātsamācara

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

इत्युक्तो वासुदेवेन पाण्डवः संशितव्रतःजलस्थं तं महाराज तव पुत्रं महाबलम्अभ्यभाषत कौन्तेयः प्रहसन्निव भारत

ityukto vāsudevena pāṇḍavaḥ saṃśitavrataḥjalasthaṃ taṃ mahārāja tava putraṃ mahābalamabhyabhāṣata kaunteyaḥ prahasanniva bhārata

सुयोधन किमर्थोऽयमारम्भोऽप्सु कृतस्त्वयासर्वं क्षत्रं घातयित्वा स्वकुलं च विशां पते

suyodhana kimartho'yamārambho'psu kṛtastvayāsarvaṃ kṣatraṃ ghātayitvā svakulaṃ ca viśāṃ pate

जलाशयं प्रविष्टोऽद्य वाञ्छञ्जीवितमात्मनःउत्तिष्ठ राजन्युध्यस्व सहास्माभिः सुयोधन

jalāśayaṃ praviṣṭo'dya vāñchañjīvitamātmanaḥuttiṣṭha rājanyudhyasva sahāsmābhiḥ suyodhana

स च दर्पो नरश्रेष्ठ स च मानः क्व ते गतःयस्त्वं संस्तभ्य सलिलं भीतो राजन्व्यवस्थितः

sa ca darpo naraśreṣṭha sa ca mānaḥ kva te gataḥyastvaṃ saṃstabhya salilaṃ bhīto rājanvyavasthitaḥ

सर्वे त्वां शूर इत्येव जना जल्पन्ति संसदिव्यर्थं तद्भवतो मन्ये शौर्यं सलिलशायिनः

sarve tvāṃ śūra ityeva janā jalpanti saṃsadivyarthaṃ tadbhavato manye śauryaṃ salilaśāyinaḥ

उत्तिष्ठ राजन्युध्यस्व क्षत्रियोऽसि कुलोद्भवःकौरवेयो विशेषेण कुले जन्म च संस्मर

uttiṣṭha rājanyudhyasva kṣatriyo'si kulodbhavaḥkauraveyo viśeṣeṇa kule janma ca saṃsmara

स कथं कौरवे वंशे प्रशंसञ्जन्म चात्मनःयुद्धाद्भीतस्ततस्तोयं प्रविश्य प्रतितिष्ठसि

sa kathaṃ kaurave vaṃśe praśaṃsañjanma cātmanaḥyuddhādbhītastatastoyaṃ praviśya pratitiṣṭhasi

अयुद्धमव्यवस्थानं नैष धर्मः सनातनःअनार्यजुष्टमस्वर्ग्यं रणे राजन्पलायनम्

ayuddhamavyavasthānaṃ naiṣa dharmaḥ sanātanaḥanāryajuṣṭamasvargyaṃ raṇe rājanpalāyanam

कथं पारमगत्वा हि युद्धे त्वं वै जिजीविषुःइमान्निपतितान्दृष्ट्वा पुत्रान्भ्रातॄन्पितॄंस्तथा

kathaṃ pāramagatvā hi yuddhe tvaṃ vai jijīviṣuḥimānnipatitāndṛṣṭvā putrānbhrātṝnpitṝṃstathā

संबन्धिनो वयस्यांश्च मातुलान्बान्धवांस्तथाघातयित्वा कथं तात ह्रदे तिष्ठसि सांप्रतम्

saṃbandhino vayasyāṃśca mātulānbāndhavāṃstathāghātayitvā kathaṃ tāta hrade tiṣṭhasi sāṃpratam

शूरमानी न शूरस्त्वं मिथ्या वदसि भारतशूरोऽहमिति दुर्बुद्धे सर्वलोकस्य शृण्वतः

śūramānī na śūrastvaṃ mithyā vadasi bhārataśūro'hamiti durbuddhe sarvalokasya śṛṇvataḥ

न हि शूराः पलायन्ते शत्रून्दृष्ट्वा कथंचनब्रूहि वा त्वं यया धृत्या शूर त्यजसि संगरम्

na hi śūrāḥ palāyante śatrūndṛṣṭvā kathaṃcanabrūhi vā tvaṃ yayā dhṛtyā śūra tyajasi saṃgaram

स त्वमुत्तिष्ठ युध्यस्व विनीय भयमात्मनःघातयित्वा सर्वसैन्यं भ्रातॄंश्चैव सुयोधन

sa tvamuttiṣṭha yudhyasva vinīya bhayamātmanaḥghātayitvā sarvasainyaṃ bhrātṝṃścaiva suyodhana

नेदानीं जीविते बुद्धिः कार्या धर्मचिकीर्षयाक्षत्रधर्ममपाश्रित्य त्वद्विधेन सुयोधन

nedānīṃ jīvite buddhiḥ kāryā dharmacikīrṣayākṣatradharmamapāśritya tvadvidhena suyodhana

यत्तत्कर्णमुपाश्रित्य शकुनिं चापि सौबलम्अमर्त्य इव संमोहात्त्वमात्मानं न बुद्धवान्

yattatkarṇamupāśritya śakuniṃ cāpi saubalamamartya iva saṃmohāttvamātmānaṃ na buddhavān

तत्पापं सुमहत्कृत्वा प्रतियुध्यस्व भारतकथं हि त्वद्विधो मोहाद्रोचयेत पलायनम्

tatpāpaṃ sumahatkṛtvā pratiyudhyasva bhāratakathaṃ hi tvadvidho mohādrocayeta palāyanam

क्व ते तत्पौरुषं यातं क्व च मानः सुयोधनक्व च विक्रान्तता याता क्व च विस्फूर्जितं महत्

kva te tatpauruṣaṃ yātaṃ kva ca mānaḥ suyodhanakva ca vikrāntatā yātā kva ca visphūrjitaṃ mahat

क्व ते कृतास्त्रता याता किं च शेषे जलाशयेस त्वमुत्तिष्ठ युध्यस्व क्षत्रधर्मेण भारत

kva te kṛtāstratā yātā kiṃ ca śeṣe jalāśayesa tvamuttiṣṭha yudhyasva kṣatradharmeṇa bhārata

अस्मान्वा त्वं पराजित्य प्रशाधि पृथिवीमिमाम्अथ वा निहतोऽस्माभिर्भूमौ स्वप्स्यसि भारत

asmānvā tvaṃ parājitya praśādhi pṛthivīmimāmatha vā nihato'smābhirbhūmau svapsyasi bhārata

एष ते प्रथमो धर्मः सृष्टो धात्रा महात्मनातं कुरुष्व यथातथ्यं राजा भव महारथ

eṣa te prathamo dharmaḥ sṛṣṭo dhātrā mahātmanātaṃ kuruṣva yathātathyaṃ rājā bhava mahāratha

दुर्योधन उवाच · duryodhana uvāca

नैतच्चित्रं महाराज यद्भीः प्राणिनमाविशेत्न च प्राणभयाद्भीतो व्यपयातोऽस्मि भारत

naitaccitraṃ mahārāja yadbhīḥ prāṇinamāviśetna ca prāṇabhayādbhīto vyapayāto'smi bhārata

अरथश्चानिषङ्गी च निहतः पार्ष्णिसारथिःएकश्चाप्यगणः संख्ये प्रत्याश्वासमरोचयम्

arathaścāniṣaṅgī ca nihataḥ pārṣṇisārathiḥekaścāpyagaṇaḥ saṃkhye pratyāśvāsamarocayam

न प्राणहेतोर्न भयान्न विषादाद्विशां पतेइदमम्भः प्रविष्टोऽस्मि श्रमात्त्विदमनुष्ठितम्

na prāṇahetorna bhayānna viṣādādviśāṃ pateidamambhaḥ praviṣṭo'smi śramāttvidamanuṣṭhitam

त्वं चाश्वसिहि कौन्तेय ये चाप्यनुगतास्तवअहमुत्थाय वः सर्वान्प्रतियोत्स्यामि संयुगे

tvaṃ cāśvasihi kaunteya ye cāpyanugatāstavaahamutthāya vaḥ sarvānpratiyotsyāmi saṃyuge

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

आश्वस्ता एव सर्वे स्म चिरं त्वां मृगयामहेतदिदानीं समुत्तिष्ठ युध्यस्वेह सुयोधन

āśvastā eva sarve sma ciraṃ tvāṃ mṛgayāmahetadidānīṃ samuttiṣṭha yudhyasveha suyodhana

हत्वा वा समरे पार्थान्स्फीतं राज्यमवाप्नुहिनिहतो वा रणेऽस्माभिर्वीरलोकमवाप्स्यसि

hatvā vā samare pārthānsphītaṃ rājyamavāpnuhinihato vā raṇe'smābhirvīralokamavāpsyasi

दुर्योधन उवाच · duryodhana uvāca

यदर्थं राज्यमिच्छामि कुरूणां कुरुनन्दनत इमे निहताः सर्वे भ्रातरो मे जनेश्वर

yadarthaṃ rājyamicchāmi kurūṇāṃ kurunandanata ime nihatāḥ sarve bhrātaro me janeśvara

क्षीणरत्नां च पृथिवीं हतक्षत्रियपुंगवाम्नाभ्युत्सहाम्यहं भोक्तुं विधवामिव योषितम्

kṣīṇaratnāṃ ca pṛthivīṃ hatakṣatriyapuṃgavāmnābhyutsahāmyahaṃ bhoktuṃ vidhavāmiva yoṣitam

अद्यापि त्वहमाशंसे त्वां विजेतुं युधिष्ठिरभङ्क्त्वा पाञ्चालपाण्डूनामुत्साहं भरतर्षभ

adyāpi tvahamāśaṃse tvāṃ vijetuṃ yudhiṣṭhirabhaṅktvā pāñcālapāṇḍūnāmutsāhaṃ bharatarṣabha

न त्विदानीमहं मन्ये कार्यं युद्धेन कर्हिचित्द्रोणे कर्णे च संशान्ते निहते च पितामहे

na tvidānīmahaṃ manye kāryaṃ yuddhena karhicitdroṇe karṇe ca saṃśānte nihate ca pitāmahe

अस्त्विदानीमियं राजन्केवला पृथिवी तवअसहायो हि को राजा राज्यमिच्छेत्प्रशासितुम्

astvidānīmiyaṃ rājankevalā pṛthivī tavaasahāyo hi ko rājā rājyamicchetpraśāsitum

सुहृदस्तादृशान्हित्वा पुत्रान्भ्रातॄन्पितॄनपिभवद्भिश्च हृते राज्ये को नु जीवेत मादृशः

suhṛdastādṛśānhitvā putrānbhrātṝnpitṝnapibhavadbhiśca hṛte rājye ko nu jīveta mādṛśaḥ

अहं वनं गमिष्यामि ह्यजिनैः प्रतिवासितःरतिर्हि नास्ति मे राज्ये हतपक्षस्य भारत

ahaṃ vanaṃ gamiṣyāmi hyajinaiḥ prativāsitaḥratirhi nāsti me rājye hatapakṣasya bhārata

हतबान्धवभूयिष्ठा हताश्वा हतकुञ्जराएषा ते पृथिवी राजन्भुङ्क्ष्वैनां विगतज्वरः

hatabāndhavabhūyiṣṭhā hatāśvā hatakuñjarāeṣā te pṛthivī rājanbhuṅkṣvaināṃ vigatajvaraḥ

वनमेव गमिष्यामि वसानो मृगचर्मणीन हि मे निर्जितस्यास्ति जीवितेऽद्य स्पृहा विभो

vanameva gamiṣyāmi vasāno mṛgacarmaṇīna hi me nirjitasyāsti jīvite'dya spṛhā vibho

गच्छ त्वं भुङ्क्ष्व राजेन्द्र पृथिवीं निहतेश्वराम्हतयोधां नष्टरत्नां क्षीणवप्रां यथासुखम्

gaccha tvaṃ bhuṅkṣva rājendra pṛthivīṃ nihateśvarāmhatayodhāṃ naṣṭaratnāṃ kṣīṇavaprāṃ yathāsukham

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

आर्तप्रलापान्मा तात सलिलस्थः प्रभाषथाःनैतन्मनसि मे राजन्वाशितं शकुनेरिव

ārtapralāpānmā tāta salilasthaḥ prabhāṣathāḥnaitanmanasi me rājanvāśitaṃ śakuneriva

यदि चापि समर्थः स्यास्त्वं दानाय सुयोधननाहमिच्छेयमवनिं त्वया दत्तां प्रशासितुम्

yadi cāpi samarthaḥ syāstvaṃ dānāya suyodhananāhamiccheyamavaniṃ tvayā dattāṃ praśāsitum

अधर्मेण न गृह्णीयां त्वया दत्तां महीमिमाम्न हि धर्मः स्मृतो राजन्क्षत्रियस्य प्रतिग्रहः

adharmeṇa na gṛhṇīyāṃ tvayā dattāṃ mahīmimāmna hi dharmaḥ smṛto rājankṣatriyasya pratigrahaḥ

त्वया दत्तां न चेच्छेयं पृथिवीमखिलामहम्त्वां तु युद्धे विनिर्जित्य भोक्तास्मि वसुधामिमाम्

tvayā dattāṃ na ceccheyaṃ pṛthivīmakhilāmahamtvāṃ tu yuddhe vinirjitya bhoktāsmi vasudhāmimām

अनीश्वरश्च पृथिवीं कथं त्वं दातुमिच्छसित्वयेयं पृथिवी राजन्किं न दत्ता तदैव हि

anīśvaraśca pṛthivīṃ kathaṃ tvaṃ dātumicchasitvayeyaṃ pṛthivī rājankiṃ na dattā tadaiva hi

धर्मतो याचमानानां शमार्थं च कुलस्य नःवार्ष्णेयं प्रथमं राजन्प्रत्याख्याय महाबलम्

dharmato yācamānānāṃ śamārthaṃ ca kulasya naḥvārṣṇeyaṃ prathamaṃ rājanpratyākhyāya mahābalam

किमिदानीं ददासि त्वं को हि ते चित्तविभ्रमःअभियुक्तस्तु को राजा दातुमिच्छेद्धि मेदिनीम्

kimidānīṃ dadāsi tvaṃ ko hi te cittavibhramaḥabhiyuktastu ko rājā dātumiccheddhi medinīm

न त्वमद्य महीं दातुमीशः कौरवनन्दनआच्छेत्तुं वा बलाद्राजन्स कथं दातुमिच्छसिमां तु निर्जित्य संग्रामे पालयेमां वसुंधराम्

na tvamadya mahīṃ dātumīśaḥ kauravanandanaācchettuṃ vā balādrājansa kathaṃ dātumicchasimāṃ tu nirjitya saṃgrāme pālayemāṃ vasuṃdharām

सूच्यग्रेणापि यद्भूमेरपि ध्रीयेत भारततन्मात्रमपि नो मह्यं न ददाति पुरा भवान्

sūcyagreṇāpi yadbhūmerapi dhrīyeta bhāratatanmātramapi no mahyaṃ na dadāti purā bhavān

स कथं पृथिवीमेतां प्रददासि विशां पतेसूच्यग्रं नात्यजः पूर्वं स कथं त्यजसि क्षितिम्

sa kathaṃ pṛthivīmetāṃ pradadāsi viśāṃ patesūcyagraṃ nātyajaḥ pūrvaṃ sa kathaṃ tyajasi kṣitim

एवमैश्वर्यमासाद्य प्रशास्य पृथिवीमिमाम्को हि मूढो व्यवस्येत शत्रोर्दातुं वसुंधराम्

evamaiśvaryamāsādya praśāsya pṛthivīmimāmko hi mūḍho vyavasyeta śatrordātuṃ vasuṃdharām

त्वं तु केवलमौर्ख्येण विमूढो नावबुध्यसेपृथिवीं दातुकामोऽपि जीवितेनाद्य मोक्ष्यसे

tvaṃ tu kevalamaurkhyeṇa vimūḍho nāvabudhyasepṛthivīṃ dātukāmo'pi jīvitenādya mokṣyase

अस्मान्वा त्वं पराजित्य प्रशाधि पृथिवीमिमाम्अथ वा निहतोऽस्माभिर्व्रज लोकाननुत्तमान्

asmānvā tvaṃ parājitya praśādhi pṛthivīmimāmatha vā nihato'smābhirvraja lokānanuttamān

आवयोर्जीवतो राजन्मयि च त्वयि च ध्रुवम्संशयः सर्वभूतानां विजये नो भविष्यति

āvayorjīvato rājanmayi ca tvayi ca dhruvamsaṃśayaḥ sarvabhūtānāṃ vijaye no bhaviṣyati

जीवितं तव दुष्प्रज्ञ मयि संप्रति वर्ततेजीवयेयं त्वहं कामं न तु त्वं जीवितुं क्षमः

jīvitaṃ tava duṣprajña mayi saṃprati vartatejīvayeyaṃ tvahaṃ kāmaṃ na tu tvaṃ jīvituṃ kṣamaḥ

दहने हि कृतो यत्नस्त्वयास्मासु विशेषतःआशीविषैर्विषैश्चापि जले चापि प्रवेशनैःत्वया विनिकृता राजन्राज्यस्य हरणेन च

dahane hi kṛto yatnastvayāsmāsu viśeṣataḥāśīviṣairviṣaiścāpi jale cāpi praveśanaiḥtvayā vinikṛtā rājanrājyasya haraṇena ca

एतस्मात्कारणात्पाप जीवितं ते न विद्यतेउत्तिष्ठोत्तिष्ठ युध्यस्व तत्ते श्रेयो भविष्यति

etasmātkāraṇātpāpa jīvitaṃ te na vidyateuttiṣṭhottiṣṭha yudhyasva tatte śreyo bhaviṣyati

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

एवं तु विविधा वाचो जययुक्ताः पुनः पुनःकीर्तयन्ति स्म ते वीरास्तत्र तत्र जनाधिप

evaṃ tu vividhā vāco jayayuktāḥ punaḥ punaḥkīrtayanti sma te vīrāstatra tatra janādhipa