पर्व.अध्याय 9.2

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

विसृष्टास्वथ नारीषु धृतराष्ट्रोऽम्बिकासुतःविललाप महाराज दुःखाद्दुःखतरं गतः

visṛṣṭāsvatha nārīṣu dhṛtarāṣṭro'mbikāsutaḥvilalāpa mahārāja duḥkhādduḥkhataraṃ gataḥ

सधूममिव निःश्वस्य करौ धुन्वन्पुनः पुनःविचिन्त्य च महाराज ततो वचनमब्रवीत्

sadhūmamiva niḥśvasya karau dhunvanpunaḥ punaḥvicintya ca mahārāja tato vacanamabravīt

अहो बत महद्दुःखं यदहं पाण्डवान्रणेक्षेमिणश्चाव्ययांश्चैव त्वत्तः सूत शृणोमि वै

aho bata mahadduḥkhaṃ yadahaṃ pāṇḍavānraṇekṣemiṇaścāvyayāṃścaiva tvattaḥ sūta śṛṇomi vai

वज्रसारमयं नूनं हृदयं सुदृढं ममयच्छ्रुत्वा निहतान्पुत्रान्दीर्यते न सहस्रधा

vajrasāramayaṃ nūnaṃ hṛdayaṃ sudṛḍhaṃ mamayacchrutvā nihatānputrāndīryate na sahasradhā

चिन्तयित्वा वचस्तेषां बालक्रीडां च संजयअद्य श्रुत्वा हतान्पुत्रान्भृशं मे दीर्यते मनः

cintayitvā vacasteṣāṃ bālakrīḍāṃ ca saṃjayaadya śrutvā hatānputrānbhṛśaṃ me dīryate manaḥ

अन्धत्वाद्यदि तेषां तु न मे रूपनिदर्शनम्पुत्रस्नेहकृता प्रीतिर्नित्यमेतेषु धारिता

andhatvādyadi teṣāṃ tu na me rūpanidarśanamputrasnehakṛtā prītirnityameteṣu dhāritā

बालभावमतिक्रान्तान्यौवनस्थांश्च तानहम्मध्यप्राप्तांस्तथा श्रुत्वा हृष्ट आसं तथानघ

bālabhāvamatikrāntānyauvanasthāṃśca tānahammadhyaprāptāṃstathā śrutvā hṛṣṭa āsaṃ tathānagha

तानद्य निहताञ्श्रुत्वा हृतैश्वर्यान्हृतौजसःन लभे वै क्वचिच्छान्तिं पुत्राधिभिरभिप्लुतः

tānadya nihatāñśrutvā hṛtaiśvaryānhṛtaujasaḥna labhe vai kvacicchāntiṃ putrādhibhirabhiplutaḥ

एह्येहि पुत्र राजेन्द्र ममानाथस्य सांप्रतम्त्वया हीनो महाबाहो कां नु यास्याम्यहं गतिम्

ehyehi putra rājendra mamānāthasya sāṃpratamtvayā hīno mahābāho kāṃ nu yāsyāmyahaṃ gatim

गतिर्भूत्वा महाराज ज्ञातीनां सुहृदां तथाअन्धं वृद्धं च मां वीर विहाय क्व नु गच्छसि

gatirbhūtvā mahārāja jñātīnāṃ suhṛdāṃ tathāandhaṃ vṛddhaṃ ca māṃ vīra vihāya kva nu gacchasi

सा कृपा सा च ते प्रीतिः सा च राजन्सुमानिताकथं विनिहतः पार्थैः संयुगेष्वपराजितः

sā kṛpā sā ca te prītiḥ sā ca rājansumānitākathaṃ vinihataḥ pārthaiḥ saṃyugeṣvaparājitaḥ

कथं त्वं पृथिवीपालान्भुक्त्वा तात समागतान्शेषे विनिहतो भूमौ प्राकृतः कुनृपो यथा

kathaṃ tvaṃ pṛthivīpālānbhuktvā tāta samāgatānśeṣe vinihato bhūmau prākṛtaḥ kunṛpo yathā

को नु मामुत्थितं काल्ये तात तातेति वक्ष्यतिमहाराजेति सततं लोकनाथेति चासकृत्

ko nu māmutthitaṃ kālye tāta tāteti vakṣyatimahārājeti satataṃ lokanātheti cāsakṛt

परिष्वज्य च मां कण्ठे स्नेहेनाक्लिन्नलोचनःअनुशाधीति कौरव्य तत्साधु वद मे वचः

pariṣvajya ca māṃ kaṇṭhe snehenāklinnalocanaḥanuśādhīti kauravya tatsādhu vada me vacaḥ

ननु नामाहमश्रौषं वचनं तव पुत्रकभूयसी मम पृथ्वीयं यथा पार्थस्य नो तथा

nanu nāmāhamaśrauṣaṃ vacanaṃ tava putrakabhūyasī mama pṛthvīyaṃ yathā pārthasya no tathā

भगदत्तः कृपः शल्य आवन्त्योऽथ जयद्रथःभूरिश्रवाः सोमदत्तो महाराजोऽथ बाह्लिकः

bhagadattaḥ kṛpaḥ śalya āvantyo'tha jayadrathaḥbhūriśravāḥ somadatto mahārājo'tha bāhlikaḥ

अश्वत्थामा च भोजश्च मागधश्च महाबलःबृहद्बलश्च काशीशः शकुनिश्चापि सौबलः

aśvatthāmā ca bhojaśca māgadhaśca mahābalaḥbṛhadbalaśca kāśīśaḥ śakuniścāpi saubalaḥ

म्लेच्छाश्च बहुसाहस्राः शकाश्च यवनैः सहसुदक्षिणश्च काम्बोजस्त्रिगर्ताधिपतिस्तथा

mlecchāśca bahusāhasrāḥ śakāśca yavanaiḥ sahasudakṣiṇaśca kāmbojastrigartādhipatistathā

भीष्मः पितामहश्चैव भारद्वाजोऽथ गौतमःश्रुतायुश्चाच्युतायुश्च शतायुश्चापि वीर्यवान्

bhīṣmaḥ pitāmahaścaiva bhāradvājo'tha gautamaḥśrutāyuścācyutāyuśca śatāyuścāpi vīryavān

जलसंधोऽथार्श्यशृङ्गी राक्षसश्चाप्यलायुधःअलंबुसो महाबाहुः सुबाहुश्च महारथः

jalasaṃdho'thārśyaśṛṅgī rākṣasaścāpyalāyudhaḥalaṃbuso mahābāhuḥ subāhuśca mahārathaḥ

एते चान्ये च बहवो राजानो राजसत्तममदर्थमुद्यताः सर्वे प्राणांस्त्यक्त्वा रणे प्रभो

ete cānye ca bahavo rājāno rājasattamamadarthamudyatāḥ sarve prāṇāṃstyaktvā raṇe prabho

येषां मध्ये स्थितो युद्धे भ्रातृभिः परिवारितःयोधयिष्याम्यहं पार्थान्पाञ्चालांश्चैव सर्वशः

yeṣāṃ madhye sthito yuddhe bhrātṛbhiḥ parivāritaḥyodhayiṣyāmyahaṃ pārthānpāñcālāṃścaiva sarvaśaḥ

चेदींश्च नृपशार्दूल द्रौपदेयांश्च संयुगेसात्यकिं कुन्तिभोजं च राक्षसं च घटोत्कचम्

cedīṃśca nṛpaśārdūla draupadeyāṃśca saṃyugesātyakiṃ kuntibhojaṃ ca rākṣasaṃ ca ghaṭotkacam

एकोऽप्येषां महाराज समर्थः संनिवारणेसमरे पाण्डवेयानां संक्रुद्धो ह्यभिधावताम्किं पुनः सहिता वीराः कृतवैराश्च पाण्डवैः

eko'pyeṣāṃ mahārāja samarthaḥ saṃnivāraṇesamare pāṇḍaveyānāṃ saṃkruddho hyabhidhāvatāmkiṃ punaḥ sahitā vīrāḥ kṛtavairāśca pāṇḍavaiḥ

अथ वा सर्व एवैते पाण्डवस्यानुयायिभिःयोत्स्यन्ति सह राजेन्द्र हनिष्यन्ति च तान्मृधे

atha vā sarva evaite pāṇḍavasyānuyāyibhiḥyotsyanti saha rājendra haniṣyanti ca tānmṛdhe

कर्णस्त्वेको मया सार्धं निहनिष्यति पाण्डवान्ततो नृपतयो वीराः स्थास्यन्ति मम शासने

karṇastveko mayā sārdhaṃ nihaniṣyati pāṇḍavāntato nṛpatayo vīrāḥ sthāsyanti mama śāsane

यश्च तेषां प्रणेता वै वासुदेवो महाबलःन स संनह्यते राजन्निति मामब्रवीद्वचः

yaśca teṣāṃ praṇetā vai vāsudevo mahābalaḥna sa saṃnahyate rājanniti māmabravīdvacaḥ

तस्याहं वदतः सूत बहुशो मम संनिधौयुक्तितो ह्यनुपश्यामि निहतान्पाण्डवान्मृधे

tasyāhaṃ vadataḥ sūta bahuśo mama saṃnidhauyuktito hyanupaśyāmi nihatānpāṇḍavānmṛdhe

तेषां मध्ये स्थिता यत्र हन्यन्ते मम पुत्रकाःव्यायच्छमानाः समरे किमन्यद्भागधेयतः

teṣāṃ madhye sthitā yatra hanyante mama putrakāḥvyāyacchamānāḥ samare kimanyadbhāgadheyataḥ

भीष्मश्च निहतो यत्र लोकनाथः प्रतापवान्शिखण्डिनं समासाद्य मृगेन्द्र इव जम्बुकम्

bhīṣmaśca nihato yatra lokanāthaḥ pratāpavānśikhaṇḍinaṃ samāsādya mṛgendra iva jambukam

द्रोणश्च ब्राह्मणो यत्र सर्वशस्त्रास्त्रपारगःनिहतः पाण्डवैः संख्ये किमन्यद्भागधेयतः

droṇaśca brāhmaṇo yatra sarvaśastrāstrapāragaḥnihataḥ pāṇḍavaiḥ saṃkhye kimanyadbhāgadheyataḥ

भूरिश्रवा हतो यत्र सोमदत्तश्च संयुगेबाह्लीकश्च महाराज किमन्यद्भागधेयतः

bhūriśravā hato yatra somadattaśca saṃyugebāhlīkaśca mahārāja kimanyadbhāgadheyataḥ

सुदक्षिणो हतो यत्र जलसंधश्च कौरवःश्रुतायुश्चाच्युतायुश्च किमन्यद्भागधेयतः

sudakṣiṇo hato yatra jalasaṃdhaśca kauravaḥśrutāyuścācyutāyuśca kimanyadbhāgadheyataḥ

बृहद्बलो हतो यत्र मागधश्च महाबलःआवन्त्यो निहतो यत्र त्रिगर्तश्च जनाधिपःसंशप्तकाश्च बहवः किमन्यद्भागधेयतः

bṛhadbalo hato yatra māgadhaśca mahābalaḥāvantyo nihato yatra trigartaśca janādhipaḥsaṃśaptakāśca bahavaḥ kimanyadbhāgadheyataḥ

अलंबुसस्तथा राजन्राक्षसश्चाप्यलायुधःआर्श्यशृङ्गश्च निहतः किमन्यद्भागधेयतः

alaṃbusastathā rājanrākṣasaścāpyalāyudhaḥārśyaśṛṅgaśca nihataḥ kimanyadbhāgadheyataḥ

नारायणा हता यत्र गोपाला युद्धदुर्मदाःम्लेच्छाश्च बहुसाहस्राः किमन्यद्भागधेयतः

nārāyaṇā hatā yatra gopālā yuddhadurmadāḥmlecchāśca bahusāhasrāḥ kimanyadbhāgadheyataḥ

शकुनिः सौबलो यत्र कैतव्यश्च महाबलःनिहतः सबलो वीरः किमन्यद्भागधेयतः

śakuniḥ saubalo yatra kaitavyaśca mahābalaḥnihataḥ sabalo vīraḥ kimanyadbhāgadheyataḥ

राजानो राजपुत्राश्च शूराः परिघबाहवःनिहता बहवो यत्र किमन्यद्भागधेयतः

rājāno rājaputrāśca śūrāḥ parighabāhavaḥnihatā bahavo yatra kimanyadbhāgadheyataḥ

नानादेशसमावृत्ताः क्षत्रिया यत्र संजयनिहताः समरे सर्वे किमन्यद्भागधेयतः

nānādeśasamāvṛttāḥ kṣatriyā yatra saṃjayanihatāḥ samare sarve kimanyadbhāgadheyataḥ

पुत्राश्च मे विनिहताः पौत्राश्चैव महाबलाःवयस्या भ्रातरश्चैव किमन्यद्भागधेयतः

putrāśca me vinihatāḥ pautrāścaiva mahābalāḥvayasyā bhrātaraścaiva kimanyadbhāgadheyataḥ

भागधेयसमायुक्तो ध्रुवमुत्पद्यते नरःयश्च भाग्यसमायुक्तः स शुभं प्राप्नुयान्नरः

bhāgadheyasamāyukto dhruvamutpadyate naraḥyaśca bhāgyasamāyuktaḥ sa śubhaṃ prāpnuyānnaraḥ

अहं वियुक्तः स्वैर्भाग्यैः पुत्रैश्चैवेह संजयकथमद्य भविष्यामि वृद्धः शत्रुवशं गतः

ahaṃ viyuktaḥ svairbhāgyaiḥ putraiścaiveha saṃjayakathamadya bhaviṣyāmi vṛddhaḥ śatruvaśaṃ gataḥ

नान्यदत्र परं मन्ये वनवासादृते प्रभोसोऽहं वनं गमिष्यामि निर्बन्धुर्ज्ञातिसंक्षये

nānyadatra paraṃ manye vanavāsādṛte prabhoso'haṃ vanaṃ gamiṣyāmi nirbandhurjñātisaṃkṣaye

न हि मेऽन्यद्भवेच्छ्रेयो वनाभ्युपगमादृतेइमामवस्थां प्राप्तस्य लूनपक्षस्य संजय

na hi me'nyadbhavecchreyo vanābhyupagamādṛteimāmavasthāṃ prāptasya lūnapakṣasya saṃjaya

दुर्योधनो हतो यत्र शल्यश्च निहतो युधिदुःशासनो विशस्तश्च विकर्णश्च महाबलः

duryodhano hato yatra śalyaśca nihato yudhiduḥśāsano viśastaśca vikarṇaśca mahābalaḥ

कथं हि भीमसेनस्य श्रोष्येऽहं शब्दमुत्तमम्एकेन समरे येन हतं पुत्रशतं मम

kathaṃ hi bhīmasenasya śroṣye'haṃ śabdamuttamamekena samare yena hataṃ putraśataṃ mama

असकृद्वदतस्तस्य दुर्योधनवधेन चदुःखशोकाभिसंतप्तो न श्रोष्ये परुषा गिरः

asakṛdvadatastasya duryodhanavadhena caduḥkhaśokābhisaṃtapto na śroṣye paruṣā giraḥ

एवं स शोकसंतप्तः पार्थिवो हतबान्धवःमुहुर्मुहुर्मुह्यमानः पुत्राधिभिरभिप्लुतः

evaṃ sa śokasaṃtaptaḥ pārthivo hatabāndhavaḥmuhurmuhurmuhyamānaḥ putrādhibhirabhiplutaḥ

विलप्य सुचिरं कालं धृतराष्ट्रोऽम्बिकासुतःदीर्घमुष्णं च निःश्वस्य चिन्तयित्वा पराभवम्

vilapya suciraṃ kālaṃ dhṛtarāṣṭro'mbikāsutaḥdīrghamuṣṇaṃ ca niḥśvasya cintayitvā parābhavam

दुःखेन महता राजा संतप्तो भरतर्षभपुनर्गावल्गणिं सूतं पर्यपृच्छद्यथातथम्

duḥkhena mahatā rājā saṃtapto bharatarṣabhapunargāvalgaṇiṃ sūtaṃ paryapṛcchadyathātatham

भीष्मद्रोणौ हतौ श्रुत्वा सूतपुत्रं च पातितम्सेनापतिं प्रणेतारं किमकुर्वत मामकाः

bhīṣmadroṇau hatau śrutvā sūtaputraṃ ca pātitamsenāpatiṃ praṇetāraṃ kimakurvata māmakāḥ

यं यं सेनाप्रणेतारं युधि कुर्वन्ति मामकाःअचिरेणैव कालेन तं तं निघ्नन्ति पाण्डवाः

yaṃ yaṃ senāpraṇetāraṃ yudhi kurvanti māmakāḥacireṇaiva kālena taṃ taṃ nighnanti pāṇḍavāḥ

रणमूर्ध्नि हतो भीष्मः पश्यतां वः किरीटिनाएवमेव हतो द्रोणः सर्वेषामेव पश्यताम्

raṇamūrdhni hato bhīṣmaḥ paśyatāṃ vaḥ kirīṭināevameva hato droṇaḥ sarveṣāmeva paśyatām

एवमेव हतः कर्णः सूतपुत्रः प्रतापवान्स राजकानां सर्वेषां पश्यतां वः किरीटिना

evameva hataḥ karṇaḥ sūtaputraḥ pratāpavānsa rājakānāṃ sarveṣāṃ paśyatāṃ vaḥ kirīṭinā

पूर्वमेवाहमुक्तो वै विदुरेण महात्मनादुर्योधनापराधेन प्रजेयं विनशिष्यति

pūrvamevāhamukto vai vidureṇa mahātmanāduryodhanāparādhena prajeyaṃ vinaśiṣyati

केचिन्न सम्यक्पश्यन्ति मूढाः सम्यक्तथापरेतदिदं मम मूढस्य तथाभूतं वचः स्म ह

kecinna samyakpaśyanti mūḍhāḥ samyaktathāparetadidaṃ mama mūḍhasya tathābhūtaṃ vacaḥ sma ha

यदब्रवीन्मे धर्मात्मा विदुरो दीर्घदर्शिवान्तत्तथा समनुप्राप्तं वचनं सत्यवादिनः

yadabravīnme dharmātmā viduro dīrghadarśivāntattathā samanuprāptaṃ vacanaṃ satyavādinaḥ

दैवोपहतचित्तेन यन्मयापकृतं पुराअनयस्य फलं तस्य ब्रूहि गावल्गणे पुनः

daivopahatacittena yanmayāpakṛtaṃ purāanayasya phalaṃ tasya brūhi gāvalgaṇe punaḥ

को वा मुखमनीकानामासीत्कर्णे निपातितेअर्जुनं वासुदेवं च को वा प्रत्युद्ययौ रथी

ko vā mukhamanīkānāmāsītkarṇe nipātitearjunaṃ vāsudevaṃ ca ko vā pratyudyayau rathī

केऽरक्षन्दक्षिणं चक्रं मद्रराजस्य संयुगेवामं च योद्धुकामस्य के वा वीरस्य पृष्ठतः

ke'rakṣandakṣiṇaṃ cakraṃ madrarājasya saṃyugevāmaṃ ca yoddhukāmasya ke vā vīrasya pṛṣṭhataḥ

कथं च वः समेतानां मद्रराजो महाबलःनिहतः पाण्डवैः संख्ये पुत्रो वा मम संजय

kathaṃ ca vaḥ sametānāṃ madrarājo mahābalaḥnihataḥ pāṇḍavaiḥ saṃkhye putro vā mama saṃjaya

ब्रूहि सर्वं यथातत्त्वं भरतानां महाक्षयम्यथा च निहतः संख्ये पुत्रो दुर्योधनो मम

brūhi sarvaṃ yathātattvaṃ bharatānāṃ mahākṣayamyathā ca nihataḥ saṃkhye putro duryodhano mama

पाञ्चालाश्च यथा सर्वे निहताः सपदानुगाःधृष्टद्युम्नः शिखण्डी च द्रौपद्याः पञ्च चात्मजाः

pāñcālāśca yathā sarve nihatāḥ sapadānugāḥdhṛṣṭadyumnaḥ śikhaṇḍī ca draupadyāḥ pañca cātmajāḥ

पाण्डवाश्च यथा मुक्तास्तथोभौ सात्वतौ युधिकृपश्च कृतवर्मा च भारद्वाजस्य चात्मजः

pāṇḍavāśca yathā muktāstathobhau sātvatau yudhikṛpaśca kṛtavarmā ca bhāradvājasya cātmajaḥ

यद्यथा यादृशं चैव युद्धं वृत्तं च सांप्रतम्अखिलं श्रोतुमिच्छामि कुशलो ह्यसि संजय

yadyathā yādṛśaṃ caiva yuddhaṃ vṛttaṃ ca sāṃpratamakhilaṃ śrotumicchāmi kuśalo hyasi saṃjaya