Parva.Adhyaya 9.31

धृतराष्ट्र उवाच · dhṛtarāṣṭra uvāca

एवं संतर्ज्यमानस्तु मम पुत्रो महीपतिःप्रकृत्या मन्युमान्वीरः कथमासीत्परंतपः

evaṃ saṃtarjyamānastu mama putro mahīpatiḥprakṛtyā manyumānvīraḥ kathamāsītparaṃtapaḥ

न हि संतर्जना तेन श्रुतपूर्वा कदाचनराजभावेन मान्यश्च सर्वलोकस्य सोऽभवत्

na hi saṃtarjanā tena śrutapūrvā kadācanarājabhāvena mānyaśca sarvalokasya so'bhavat

इयं च पृथिवी सर्वा सम्लेच्छाटविका भृशम्प्रसादाद्ध्रियते यस्य प्रत्यक्षं तव संजय

iyaṃ ca pṛthivī sarvā samlecchāṭavikā bhṛśamprasādāddhriyate yasya pratyakṣaṃ tava saṃjaya

स तथा तर्ज्यमानस्तु पाण्डुपुत्रैर्विशेषतःविहीनश्च स्वकैर्भृत्यैर्निर्जने चावृतो भृशम्

sa tathā tarjyamānastu pāṇḍuputrairviśeṣataḥvihīnaśca svakairbhṛtyairnirjane cāvṛto bhṛśam

श्रुत्वा स कटुका वाचो जययुक्ताः पुनः पुनःकिमब्रवीत्पाण्डवेयांस्तन्ममाचक्ष्व संजय

śrutvā sa kaṭukā vāco jayayuktāḥ punaḥ punaḥkimabravītpāṇḍaveyāṃstanmamācakṣva saṃjaya

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

तर्ज्यमानस्तदा राजन्नुदकस्थस्तवात्मजःयुधिष्ठिरेण राजेन्द्र भ्रातृभिः सहितेन ह

tarjyamānastadā rājannudakasthastavātmajaḥyudhiṣṭhireṇa rājendra bhrātṛbhiḥ sahitena ha

श्रुत्वा स कटुका वाचो विषमस्थो जनाधिपःदीर्घमुष्णं च निःश्वस्य सलिलस्थः पुनः पुनः

śrutvā sa kaṭukā vāco viṣamastho janādhipaḥdīrghamuṣṇaṃ ca niḥśvasya salilasthaḥ punaḥ punaḥ

सलिलान्तर्गतो राजा धुन्वन्हस्तौ पुनः पुनःमनश्चकार युद्धाय राजानं चाभ्यभाषत

salilāntargato rājā dhunvanhastau punaḥ punaḥmanaścakāra yuddhāya rājānaṃ cābhyabhāṣata

यूयं ससुहृदः पार्थाः सर्वे सरथवाहनाःअहमेकः परिद्यूनो विरथो हतवाहनः

yūyaṃ sasuhṛdaḥ pārthāḥ sarve sarathavāhanāḥahamekaḥ paridyūno viratho hatavāhanaḥ

आत्तशस्त्रै रथगतैर्बहुभिः परिवारितःकथमेकः पदातिः सन्नशस्त्रो योद्धुमुत्सहे

āttaśastrai rathagatairbahubhiḥ parivāritaḥkathamekaḥ padātiḥ sannaśastro yoddhumutsahe

एकैकेन तु मां यूयं योधयध्वं युधिष्ठिरन ह्येको बहुभिर्वीरैर्न्याय्यं योधयितुं युधि

ekaikena tu māṃ yūyaṃ yodhayadhvaṃ yudhiṣṭhirana hyeko bahubhirvīrairnyāyyaṃ yodhayituṃ yudhi

विशेषतो विकवचः श्रान्तश्चापः समाश्रितःभृशं विक्षतगात्रश्च श्रान्तवाहनसैनिकः

viśeṣato vikavacaḥ śrāntaścāpaḥ samāśritaḥbhṛśaṃ vikṣatagātraśca śrāntavāhanasainikaḥ

न मे त्वत्तो भयं राजन्न च पार्थाद्वृकोदरात्फल्गुनाद्वासुदेवाद्वा पाञ्चालेभ्योऽथ वा पुनः

na me tvatto bhayaṃ rājanna ca pārthādvṛkodarātphalgunādvāsudevādvā pāñcālebhyo'tha vā punaḥ

यमाभ्यां युयुधानाद्वा ये चान्ये तव सैनिकाःएकः सर्वानहं क्रुद्धो न तान्योद्धुमिहोत्सहे

yamābhyāṃ yuyudhānādvā ye cānye tava sainikāḥekaḥ sarvānahaṃ kruddho na tānyoddhumihotsahe

धर्ममूला सतां कीर्तिर्मनुष्याणां जनाधिपधर्मं चैवेह कीर्तिं च पालयन्प्रब्रवीम्यहम्

dharmamūlā satāṃ kīrtirmanuṣyāṇāṃ janādhipadharmaṃ caiveha kīrtiṃ ca pālayanprabravīmyaham

अहमुत्थाय वः सर्वान्प्रतियोत्स्यामि संयुगेअन्वंशाभ्यागतान्सर्वानृतून्संवत्सरो यथा

ahamutthāya vaḥ sarvānpratiyotsyāmi saṃyugeanvaṃśābhyāgatānsarvānṛtūnsaṃvatsaro yathā

अद्य वः सरथान्साश्वानशस्त्रो विरथोऽपि सन्नक्षत्राणीव सर्वाणि सविता रात्रिसंक्षयेतेजसा नाशयिष्यामि स्थिरीभवत पाण्डवाः

adya vaḥ sarathānsāśvānaśastro viratho'pi sannakṣatrāṇīva sarvāṇi savitā rātrisaṃkṣayetejasā nāśayiṣyāmi sthirībhavata pāṇḍavāḥ

अद्यानृण्यं गमिष्यामि क्षत्रियाणां यशस्विनाम्बाह्लीकद्रोणभीष्माणां कर्णस्य च महात्मनः

adyānṛṇyaṃ gamiṣyāmi kṣatriyāṇāṃ yaśasvināmbāhlīkadroṇabhīṣmāṇāṃ karṇasya ca mahātmanaḥ

जयद्रथस्य शूरस्य भगदत्तस्य चोभयोःमद्रराजस्य शल्यस्य भूरिश्रवस एव च

jayadrathasya śūrasya bhagadattasya cobhayoḥmadrarājasya śalyasya bhūriśravasa eva ca

पुत्राणां भरतश्रेष्ठ शकुनेः सौबलस्य चमित्राणां सुहृदां चैव बान्धवानां तथैव च

putrāṇāṃ bharataśreṣṭha śakuneḥ saubalasya camitrāṇāṃ suhṛdāṃ caiva bāndhavānāṃ tathaiva ca

आनृण्यमद्य गच्छामि हत्वा त्वां भ्रातृभिः सहएतावदुक्त्वा वचनं विरराम जनाधिपः

ānṛṇyamadya gacchāmi hatvā tvāṃ bhrātṛbhiḥ sahaetāvaduktvā vacanaṃ virarāma janādhipaḥ

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

दिष्ट्या त्वमपि जानीषे क्षत्रधर्मं सुयोधनदिष्ट्या ते वर्तते बुद्धिर्युद्धायैव महाभुज

diṣṭyā tvamapi jānīṣe kṣatradharmaṃ suyodhanadiṣṭyā te vartate buddhiryuddhāyaiva mahābhuja

दिष्ट्या शूरोऽसि कौरव्य दिष्ट्या जानासि संगरम्यस्त्वमेको हि नः सर्वान्संयुगे योद्धुमिच्छसि

diṣṭyā śūro'si kauravya diṣṭyā jānāsi saṃgaramyastvameko hi naḥ sarvānsaṃyuge yoddhumicchasi

एक एकेन संगम्य यत्ते संमतमायुधम्तत्त्वमादाय युध्यस्व प्रेक्षकास्ते वयं स्थिताः

eka ekena saṃgamya yatte saṃmatamāyudhamtattvamādāya yudhyasva prekṣakāste vayaṃ sthitāḥ

अयमिष्टं च ते कामं वीर भूयो ददाम्यहम्हत्वैकं भवतो राज्यं हतो वा स्वर्गमाप्नुहि

ayamiṣṭaṃ ca te kāmaṃ vīra bhūyo dadāmyahamhatvaikaṃ bhavato rājyaṃ hato vā svargamāpnuhi

दुर्योधन उवाच · duryodhana uvāca

एकश्चेद्योद्धुमाक्रन्दे वरोऽद्य मम दीयतेआयुधानामियं चापि वृता त्वत्संमते गदा

ekaścedyoddhumākrande varo'dya mama dīyateāyudhānāmiyaṃ cāpi vṛtā tvatsaṃmate gadā

भ्रातॄणां भवतामेकः शक्यं मां योऽभिमन्यतेपदातिर्गदया संख्ये स युध्यतु मया सह

bhrātṝṇāṃ bhavatāmekaḥ śakyaṃ māṃ yo'bhimanyatepadātirgadayā saṃkhye sa yudhyatu mayā saha

वृत्तानि रथयुद्धानि विचित्राणि पदे पदेइदमेकं गदायुद्धं भवत्वद्याद्भुतं महत्

vṛttāni rathayuddhāni vicitrāṇi pade padeidamekaṃ gadāyuddhaṃ bhavatvadyādbhutaṃ mahat

अन्नानामपि पर्यायं कर्तुमिच्छन्ति मानवाःयुद्धानामपि पर्यायो भवत्वनुमते तव

annānāmapi paryāyaṃ kartumicchanti mānavāḥyuddhānāmapi paryāyo bhavatvanumate tava

गदया त्वां महाबाहो विजेष्यामि सहानुजम्पाञ्चालान्सृञ्जयांश्चैव ये चान्ये तव सैनिकाः

gadayā tvāṃ mahābāho vijeṣyāmi sahānujampāñcālānsṛñjayāṃścaiva ye cānye tava sainikāḥ

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

उत्तिष्ठोत्तिष्ठ गान्धारे मां योधय सुयोधनएक एकेन संगम्य संयुगे गदया बली

uttiṣṭhottiṣṭha gāndhāre māṃ yodhaya suyodhanaeka ekena saṃgamya saṃyuge gadayā balī

पुरुषो भव गान्धारे युध्यस्व सुसमाहितःअद्य ते जीवितं नास्ति यद्यपि त्वं मनोजवः

puruṣo bhava gāndhāre yudhyasva susamāhitaḥadya te jīvitaṃ nāsti yadyapi tvaṃ manojavaḥ

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

एतत्स नरशार्दूलो नामृष्यत तवात्मजःसलिलान्तर्गतः श्वभ्रे महानाग इव श्वसन्

etatsa naraśārdūlo nāmṛṣyata tavātmajaḥsalilāntargataḥ śvabhre mahānāga iva śvasan

तथासौ वाक्प्रतोदेन तुद्यमानः पुनः पुनःवाचं न ममृषे धीमानुत्तमाश्वः कशामिव

tathāsau vākpratodena tudyamānaḥ punaḥ punaḥvācaṃ na mamṛṣe dhīmānuttamāśvaḥ kaśāmiva

संक्षोभ्य सलिलं वेगाद्गदामादाय वीर्यवान्अद्रिसारमयीं गुर्वीं काञ्चनाङ्गदभूषणाम्अन्तर्जलात्समुत्तस्थौ नागेन्द्र इव निःश्वसन्

saṃkṣobhya salilaṃ vegādgadāmādāya vīryavānadrisāramayīṃ gurvīṃ kāñcanāṅgadabhūṣaṇāmantarjalātsamuttasthau nāgendra iva niḥśvasan

स भित्त्वा स्तम्भितं तोयं स्कन्धे कृत्वायसीं गदाम्उदतिष्ठत पुत्रस्ते प्रतपन्रश्मिमानिव

sa bhittvā stambhitaṃ toyaṃ skandhe kṛtvāyasīṃ gadāmudatiṣṭhata putraste pratapanraśmimāniva

ततः शैक्यायसीं गुर्वीं जातरूपपरिष्कृताम्गदां परामृशद्धीमान्धार्तराष्ट्रो महाबलः

tataḥ śaikyāyasīṃ gurvīṃ jātarūpapariṣkṛtāmgadāṃ parāmṛśaddhīmāndhārtarāṣṭro mahābalaḥ

गदाहस्तं तु तं दृष्ट्वा सशृङ्गमिव पर्वतम्प्रजानामिव संक्रुद्धं शूलपाणिमवस्थितम्सगदो भारतो भाति प्रतपन्भास्करो यथा

gadāhastaṃ tu taṃ dṛṣṭvā saśṛṅgamiva parvatamprajānāmiva saṃkruddhaṃ śūlapāṇimavasthitamsagado bhārato bhāti pratapanbhāskaro yathā

तमुत्तीर्णं महाबाहुं गदाहस्तमरिंदमम्मेनिरे सर्वभूतानि दण्डहस्तमिवान्तकम्

tamuttīrṇaṃ mahābāhuṃ gadāhastamariṃdamammenire sarvabhūtāni daṇḍahastamivāntakam

वज्रहस्तं यथा शक्रं शूलहस्तं यथा हरम्ददृशुः सर्वपाञ्चालाः पुत्रं तव जनाधिप

vajrahastaṃ yathā śakraṃ śūlahastaṃ yathā haramdadṛśuḥ sarvapāñcālāḥ putraṃ tava janādhipa

तमुत्तीर्णं तु संप्रेक्ष्य समहृष्यन्त सर्वशःपाञ्चालाः पाण्डवेयाश्च तेऽन्योन्यस्य तलान्ददुः

tamuttīrṇaṃ tu saṃprekṣya samahṛṣyanta sarvaśaḥpāñcālāḥ pāṇḍaveyāśca te'nyonyasya talāndaduḥ

अवहासं तु तं मत्वा पुत्रो दुर्योधनस्तवउद्वृत्य नयने क्रुद्धो दिधक्षुरिव पाण्डवान्

avahāsaṃ tu taṃ matvā putro duryodhanastavaudvṛtya nayane kruddho didhakṣuriva pāṇḍavān

त्रिशिखां भ्रुकुटीं कृत्वा संदष्टदशनच्छदःप्रत्युवाच ततस्तान्वै पाण्डवान्सहकेशवान्

triśikhāṃ bhrukuṭīṃ kṛtvā saṃdaṣṭadaśanacchadaḥpratyuvāca tatastānvai pāṇḍavānsahakeśavān

अवहासस्य वोऽस्याद्य प्रतिवक्तास्मि पाण्डवाःगमिष्यथ हताः सद्यः सपाञ्चाला यमक्षयम्

avahāsasya vo'syādya prativaktāsmi pāṇḍavāḥgamiṣyatha hatāḥ sadyaḥ sapāñcālā yamakṣayam

उत्थितस्तु जलात्तस्मात्पुत्रो दुर्योधनस्तवअतिष्ठत गदापाणी रुधिरेण समुक्षितः

utthitastu jalāttasmātputro duryodhanastavaatiṣṭhata gadāpāṇī rudhireṇa samukṣitaḥ

तस्य शोणितदिग्धस्य सलिलेन समुक्षितम्शरीरं स्म तदा भाति स्रवन्निव महीधरः

tasya śoṇitadigdhasya salilena samukṣitamśarīraṃ sma tadā bhāti sravanniva mahīdharaḥ

तमुद्यतगदं वीरं मेनिरे तत्र पाण्डवाःवैवस्वतमिव क्रुद्धं किंकरोद्यतपाणिनम्

tamudyatagadaṃ vīraṃ menire tatra pāṇḍavāḥvaivasvatamiva kruddhaṃ kiṃkarodyatapāṇinam

स मेघनिनदो हर्षान्नदन्निव च गोवृषःआजुहाव ततः पार्थान्गदया युधि वीर्यवान्

sa meghaninado harṣānnadanniva ca govṛṣaḥājuhāva tataḥ pārthāngadayā yudhi vīryavān

दुर्योधन उवाच · duryodhana uvāca

एकैकेन च मां यूयमासीदत युधिष्ठिरन ह्येको बहुभिर्न्याय्यो वीर योधयितुं युधि

ekaikena ca māṃ yūyamāsīdata yudhiṣṭhirana hyeko bahubhirnyāyyo vīra yodhayituṃ yudhi

न्यस्तवर्मा विशेषेण श्रान्तश्चाप्सु परिप्लुतःभृशं विक्षतगात्रश्च हतवाहनसैनिकः

nyastavarmā viśeṣeṇa śrāntaścāpsu pariplutaḥbhṛśaṃ vikṣatagātraśca hatavāhanasainikaḥ

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

नाभूदियं तव प्रज्ञा कथमेवं सुयोधनयदाभिमन्युं बहवो जघ्नुर्युधि महारथाः

nābhūdiyaṃ tava prajñā kathamevaṃ suyodhanayadābhimanyuṃ bahavo jaghnuryudhi mahārathāḥ

आमुञ्च कवचं वीर मूर्धजान्यमयस्व चयच्चान्यदपि ते नास्ति तदप्यादत्स्व भारतइममेकं च ते कामं वीर भूयो ददाम्यहम्

āmuñca kavacaṃ vīra mūrdhajānyamayasva cayaccānyadapi te nāsti tadapyādatsva bhārataimamekaṃ ca te kāmaṃ vīra bhūyo dadāmyaham

पञ्चानां पाण्डवेयानां येन योद्धुमिहेच्छसितं हत्वा वै भवान्राजा हतो वा स्वर्गमाप्नुहिऋते च जीविताद्वीर युद्धे किं कुर्म ते प्रियम्

pañcānāṃ pāṇḍaveyānāṃ yena yoddhumihecchasitaṃ hatvā vai bhavānrājā hato vā svargamāpnuhiṛte ca jīvitādvīra yuddhe kiṃ kurma te priyam

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

ततस्तव सुतो राजन्वर्म जग्राह काञ्चनम्विचित्रं च शिरस्त्राणं जाम्बूनदपरिष्कृतम्

tatastava suto rājanvarma jagrāha kāñcanamvicitraṃ ca śirastrāṇaṃ jāmbūnadapariṣkṛtam

सोऽवबद्धशिरस्त्राणः शुभकाञ्चनवर्मभृत्रराज राजन्पुत्रस्ते काञ्चनः शैलराडिव

so'vabaddhaśirastrāṇaḥ śubhakāñcanavarmabhṛtrarāja rājanputraste kāñcanaḥ śailarāḍiva

संनद्धः स गदी राजन्सज्जः संग्राममूर्धनिअब्रवीत्पाण्डवान्सर्वान्पुत्रो दुर्योधनस्तव

saṃnaddhaḥ sa gadī rājansajjaḥ saṃgrāmamūrdhaniabravītpāṇḍavānsarvānputro duryodhanastava

भ्रातॄणां भवतामेको युध्यतां गदया मयासहदेवेन वा योत्स्ये भीमेन नकुलेन वा

bhrātṝṇāṃ bhavatāmeko yudhyatāṃ gadayā mayāsahadevena vā yotsye bhīmena nakulena vā

अथ वा फल्गुनेनाद्य त्वया वा भरतर्षभयोत्स्येऽहं संगरं प्राप्य विजेष्ये च रणाजिरे

atha vā phalgunenādya tvayā vā bharatarṣabhayotsye'haṃ saṃgaraṃ prāpya vijeṣye ca raṇājire

अहमद्य गमिष्यामि वैरस्यान्तं सुदुर्गमम्गदया पुरुषव्याघ्र हेमपट्टविनद्धया

ahamadya gamiṣyāmi vairasyāntaṃ sudurgamamgadayā puruṣavyāghra hemapaṭṭavinaddhayā

गदायुद्धे न मे कश्चित्सदृशोऽस्तीति चिन्तयगदया वो हनिष्यामि सर्वानेव समागतान्गृह्णातु स गदां यो वै युध्यतेऽद्य मया सह

gadāyuddhe na me kaścitsadṛśo'stīti cintayagadayā vo haniṣyāmi sarvāneva samāgatāngṛhṇātu sa gadāṃ yo vai yudhyate'dya mayā saha