Parva.Adhyaya 9.38

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

उषित्वा तत्र रामस्तु संपूज्याश्रमवासिनःतथा मङ्कणके प्रीतिं शुभां चक्रे हलायुधः

uṣitvā tatra rāmastu saṃpūjyāśramavāsinaḥtathā maṅkaṇake prītiṃ śubhāṃ cakre halāyudhaḥ

दत्त्वा दानं द्विजातिभ्यो रजनीं तामुपोष्य चपूजितो मुनिसंघैश्च प्रातरुत्थाय लाङ्गली

dattvā dānaṃ dvijātibhyo rajanīṃ tāmupoṣya capūjito munisaṃghaiśca prātarutthāya lāṅgalī

अनुज्ञाप्य मुनीन्सर्वान्स्पृष्ट्वा तोयं च भारतप्रययौ त्वरितो रामस्तीर्थहेतोर्महाबलः

anujñāpya munīnsarvānspṛṣṭvā toyaṃ ca bhārataprayayau tvarito rāmastīrthahetormahābalaḥ

तत औशनसं तीर्थमाजगाम हलायुधःकपालमोचनं नाम यत्र मुक्तो महामुनिः

tata auśanasaṃ tīrthamājagāma halāyudhaḥkapālamocanaṃ nāma yatra mukto mahāmuniḥ

महता शिरसा राजन्ग्रस्तजङ्घो महोदरःराक्षसस्य महाराज रामक्षिप्तस्य वै पुरा

mahatā śirasā rājangrastajaṅgho mahodaraḥrākṣasasya mahārāja rāmakṣiptasya vai purā

तत्र पूर्वं तपस्तप्तं काव्येन सुमहात्मनायत्रास्य नीतिरखिला प्रादुर्भूता महात्मनःतत्रस्थश्चिन्तयामास दैत्यदानवविग्रहम्

tatra pūrvaṃ tapastaptaṃ kāvyena sumahātmanāyatrāsya nītirakhilā prādurbhūtā mahātmanaḥtatrasthaścintayāmāsa daityadānavavigraham

तत्प्राप्य च बलो राजंस्तीर्थप्रवरमुत्तमम्विधिवद्धि ददौ वित्तं ब्राह्मणानां महात्मनाम्

tatprāpya ca balo rājaṃstīrthapravaramuttamamvidhivaddhi dadau vittaṃ brāhmaṇānāṃ mahātmanām

जनमेजय उवाच · janamejaya uvāca

कपालमोचनं ब्रह्मन्कथं यत्र महामुनिःमुक्तः कथं चास्य शिरो लग्नं केन च हेतुना

kapālamocanaṃ brahmankathaṃ yatra mahāmuniḥmuktaḥ kathaṃ cāsya śiro lagnaṃ kena ca hetunā

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

पुरा वै दण्डकारण्ये राघवेण महात्मनावसता राजशार्दूल राक्षसास्तत्र हिंसिताः

purā vai daṇḍakāraṇye rāghaveṇa mahātmanāvasatā rājaśārdūla rākṣasāstatra hiṃsitāḥ

जनस्थाने शिरश्छिन्नं राक्षसस्य दुरात्मनःक्षुरेण शितधारेण तत्पपात महावने

janasthāne śiraśchinnaṃ rākṣasasya durātmanaḥkṣureṇa śitadhāreṇa tatpapāta mahāvane

महोदरस्य तल्लग्नं जङ्घायां वै यदृच्छयावने विचरतो राजन्नस्थि भित्त्वास्फुरत्तदा

mahodarasya tallagnaṃ jaṅghāyāṃ vai yadṛcchayāvane vicarato rājannasthi bhittvāsphurattadā

स तेन लग्नेन तदा द्विजातिर्न शशाक हअभिगन्तुं महाप्राज्ञस्तीर्थान्यायतनानि च

sa tena lagnena tadā dvijātirna śaśāka haabhigantuṃ mahāprājñastīrthānyāyatanāni ca

स पूतिना विस्रवता वेदनार्तो महामुनिःजगाम सर्वतीर्थानि पृथिव्यामिति नः श्रुतम्

sa pūtinā visravatā vedanārto mahāmuniḥjagāma sarvatīrthāni pṛthivyāmiti naḥ śrutam

स गत्वा सरितः सर्वाः समुद्रांश्च महातपाःकथयामास तत्सर्वमृषीणां भावितात्मनाम्

sa gatvā saritaḥ sarvāḥ samudrāṃśca mahātapāḥkathayāmāsa tatsarvamṛṣīṇāṃ bhāvitātmanām

आप्लुतः सर्वतीर्थेषु न च मोक्षमवाप्तवान्स तु शुश्राव विप्रेन्द्रो मुनीनां वचनं महत्

āplutaḥ sarvatīrtheṣu na ca mokṣamavāptavānsa tu śuśrāva viprendro munīnāṃ vacanaṃ mahat

सरस्वत्यास्तीर्थवरं ख्यातमौशनसं तदासर्वपापप्रशमनं सिद्धक्षेत्रमनुत्तमम्

sarasvatyāstīrthavaraṃ khyātamauśanasaṃ tadāsarvapāpapraśamanaṃ siddhakṣetramanuttamam

स तु गत्वा ततस्तत्र तीर्थमौशनसं द्विजःतत औशनसे तीर्थे तस्योपस्पृशतस्तदातच्छिरश्चरणं मुक्त्वा पपातान्तर्जले तदा

sa tu gatvā tatastatra tīrthamauśanasaṃ dvijaḥtata auśanase tīrthe tasyopaspṛśatastadātacchiraścaraṇaṃ muktvā papātāntarjale tadā

ततः स विरुजो राजन्पूतात्मा वीतकल्मषःआजगामाश्रमं प्रीतः कृतकृत्यो महोदरः

tataḥ sa virujo rājanpūtātmā vītakalmaṣaḥājagāmāśramaṃ prītaḥ kṛtakṛtyo mahodaraḥ

सोऽथ गत्वाश्रमं पुण्यं विप्रमुक्तो महातपाःकथयामास तत्सर्वमृषीणां भावितात्मनाम्

so'tha gatvāśramaṃ puṇyaṃ vipramukto mahātapāḥkathayāmāsa tatsarvamṛṣīṇāṃ bhāvitātmanām

ते श्रुत्वा वचनं तस्य ततस्तीर्थस्य मानदकपालमोचनमिति नाम चक्रुः समागताः

te śrutvā vacanaṃ tasya tatastīrthasya mānadakapālamocanamiti nāma cakruḥ samāgatāḥ

तत्र दत्त्वा बहून्दायान्विप्रान्संपूज्य माधवःजगाम वृष्णिप्रवरो रुषङ्गोराश्रमं तदा

tatra dattvā bahūndāyānviprānsaṃpūjya mādhavaḥjagāma vṛṣṇipravaro ruṣaṅgorāśramaṃ tadā

यत्र तप्तं तपो घोरमार्ष्टिषेणेन भारतब्राह्मण्यं लब्धवांस्तत्र विश्वामित्रो महामुनिः

yatra taptaṃ tapo ghoramārṣṭiṣeṇena bhāratabrāhmaṇyaṃ labdhavāṃstatra viśvāmitro mahāmuniḥ

ततो हलधरः श्रीमान्ब्राह्मणैः परिवारितःजगाम यत्र राजेन्द्र रुषङ्गुस्तनुमत्यजत्

tato haladharaḥ śrīmānbrāhmaṇaiḥ parivāritaḥjagāma yatra rājendra ruṣaṅgustanumatyajat

रुषङ्गुर्ब्राह्मणो वृद्धस्तपोनित्यश्च भारतदेहन्यासे कृतमना विचिन्त्य बहुधा बहु

ruṣaṅgurbrāhmaṇo vṛddhastaponityaśca bhāratadehanyāse kṛtamanā vicintya bahudhā bahu

ततः सर्वानुपादाय तनयान्वै महातपाःरुषङ्गुरब्रवीत्तत्र नयध्वं मा पृथूदकम्

tataḥ sarvānupādāya tanayānvai mahātapāḥruṣaṅgurabravīttatra nayadhvaṃ mā pṛthūdakam

विज्ञायातीतवयसं रुषङ्गुं ते तपोधनाःतं वै तीर्थमुपानिन्युः सरस्वत्यास्तपोधनम्

vijñāyātītavayasaṃ ruṣaṅguṃ te tapodhanāḥtaṃ vai tīrthamupāninyuḥ sarasvatyāstapodhanam

स तैः पुत्रैस्तदा धीमानानीतो वै सरस्वतीम्पुण्यां तीर्थशतोपेतां विप्रसंघैर्निषेविताम्

sa taiḥ putraistadā dhīmānānīto vai sarasvatīmpuṇyāṃ tīrthaśatopetāṃ viprasaṃghairniṣevitām

स तत्र विधिना राजन्नाप्लुतः सुमहातपाःज्ञात्वा तीर्थगुणांश्चैव प्राहेदमृषिसत्तमःसुप्रीतः पुरुषव्याघ्र सर्वान्पुत्रानुपासतः

sa tatra vidhinā rājannāplutaḥ sumahātapāḥjñātvā tīrthaguṇāṃścaiva prāhedamṛṣisattamaḥsuprītaḥ puruṣavyāghra sarvānputrānupāsataḥ

सरस्वत्युत्तरे तीरे यस्त्यजेदात्मनस्तनुम्पृथूदके जप्यपरो नैनं श्वोमरणं तपेत्

sarasvatyuttare tīre yastyajedātmanastanumpṛthūdake japyaparo nainaṃ śvomaraṇaṃ tapet

तत्राप्लुत्य स धर्मात्मा उपस्पृश्य हलायुधःदत्त्वा चैव बहून्दायान्विप्राणां विप्रवत्सलः

tatrāplutya sa dharmātmā upaspṛśya halāyudhaḥdattvā caiva bahūndāyānviprāṇāṃ vipravatsalaḥ

ससर्ज यत्र भगवाँल्लोकाँल्लोकपितामहःयत्रार्ष्टिषेणः कौरव्य ब्राह्मण्यं संशितव्रतःतपसा महता राजन्प्राप्तवानृषिसत्तमः

sasarja yatra bhagavām̐llokām̐llokapitāmahaḥyatrārṣṭiṣeṇaḥ kauravya brāhmaṇyaṃ saṃśitavrataḥtapasā mahatā rājanprāptavānṛṣisattamaḥ

सिन्धुद्वीपश्च राजर्षिर्देवापिश्च महातपाःब्राह्मण्यं लब्धवान्यत्र विश्वामित्रो महामुनिःमहातपस्वी भगवानुग्रतेजा महातपाः

sindhudvīpaśca rājarṣirdevāpiśca mahātapāḥbrāhmaṇyaṃ labdhavānyatra viśvāmitro mahāmuniḥmahātapasvī bhagavānugratejā mahātapāḥ

तत्राजगाम बलवान्बलभद्रः प्रतापवान्

tatrājagāma balavānbalabhadraḥ pratāpavān