Parva.Adhyaya 9.59

धृतराष्ट्र उवाच · dhṛtarāṣṭra uvāca

अधर्मेण हतं दृष्ट्वा राजानं माधवोत्तमःकिमब्रवीत्तदा सूत बलदेवो महाबलः

adharmeṇa hataṃ dṛṣṭvā rājānaṃ mādhavottamaḥkimabravīttadā sūta baladevo mahābalaḥ

गदायुद्धविशेषज्ञो गदायुद्धविशारदःकृतवान्रौहिणेयो यत्तन्ममाचक्ष्व संजय

gadāyuddhaviśeṣajño gadāyuddhaviśāradaḥkṛtavānrauhiṇeyo yattanmamācakṣva saṃjaya

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

शिरस्यभिहतं दृष्ट्वा भीमसेनेन ते सुतम्रामः प्रहरतां श्रेष्ठश्चुक्रोध बलवद्बली

śirasyabhihataṃ dṛṣṭvā bhīmasenena te sutamrāmaḥ praharatāṃ śreṣṭhaścukrodha balavadbalī

ततो मध्ये नरेन्द्राणामूर्ध्वबाहुर्हलायुधःकुर्वन्नार्तस्वरं घोरं धिग्धिग्भीमेत्युवाच ह

tato madhye narendrāṇāmūrdhvabāhurhalāyudhaḥkurvannārtasvaraṃ ghoraṃ dhigdhigbhīmetyuvāca ha

अहो धिग्यदधो नाभेः प्रहृतं शुद्धविक्रमेनैतद्दृष्टं गदायुद्धे कृतवान्यद्वृकोदरः

aho dhigyadadho nābheḥ prahṛtaṃ śuddhavikramenaitaddṛṣṭaṃ gadāyuddhe kṛtavānyadvṛkodaraḥ

अधो नाभ्या न हन्तव्यमिति शास्त्रस्य निश्चयःअयं त्वशास्त्रविन्मूढः स्वच्छन्दात्संप्रवर्तते

adho nābhyā na hantavyamiti śāstrasya niścayaḥayaṃ tvaśāstravinmūḍhaḥ svacchandātsaṃpravartate

तस्य तत्तद्ब्रुवाणस्य रोषः समभवन्महान्ततो लाङ्गलमुद्यम्य भीममभ्यद्रवद्बली

tasya tattadbruvāṇasya roṣaḥ samabhavanmahāntato lāṅgalamudyamya bhīmamabhyadravadbalī

तस्योर्ध्वबाहोः सदृशं रूपमासीन्महात्मनःबहुधातुविचित्रस्य श्वेतस्येव महागिरेः

tasyordhvabāhoḥ sadṛśaṃ rūpamāsīnmahātmanaḥbahudhātuvicitrasya śvetasyeva mahāgireḥ

तमुत्पतन्तं जग्राह केशवो विनयानतःबाहुभ्यां पीनवृत्ताभ्यां प्रयत्नाद्बलवद्बली

tamutpatantaṃ jagrāha keśavo vinayānataḥbāhubhyāṃ pīnavṛttābhyāṃ prayatnādbalavadbalī

सितासितौ यदुवरौ शुशुभातेऽधिकं ततःनभोगतौ यथा राजंश्चन्द्रसूर्यौ दिनक्षये

sitāsitau yaduvarau śuśubhāte'dhikaṃ tataḥnabhogatau yathā rājaṃścandrasūryau dinakṣaye

उवाच चैनं संरब्धं शमयन्निव केशवःआत्मवृद्धिर्मित्रवृद्धिर्मित्रमित्रोदयस्तथाविपरीतं द्विषत्स्वेतत्षड्विधा वृद्धिरात्मनः

uvāca cainaṃ saṃrabdhaṃ śamayanniva keśavaḥātmavṛddhirmitravṛddhirmitramitrodayastathāviparītaṃ dviṣatsvetatṣaḍvidhā vṛddhirātmanaḥ

आत्मन्यपि च मित्रेषु विपरीतं यदा भवेत्तदा विद्यान्मनोज्यानिमाशु शान्तिकरो भवेत्

ātmanyapi ca mitreṣu viparītaṃ yadā bhavettadā vidyānmanojyānimāśu śāntikaro bhavet

अस्माकं सहजं मित्रं पाण्डवाः शुद्धपौरुषाःस्वकाः पितृष्वसुः पुत्रास्ते परैर्निकृता भृशम्

asmākaṃ sahajaṃ mitraṃ pāṇḍavāḥ śuddhapauruṣāḥsvakāḥ pitṛṣvasuḥ putrāste parairnikṛtā bhṛśam

प्रतिज्ञापारणं धर्मः क्षत्रियस्येति वेत्थ हसुयोधनस्य गदया भङ्क्तास्म्यूरू महाहवेइति पूर्वं प्रतिज्ञातं भीमेन हि सभातले

pratijñāpāraṇaṃ dharmaḥ kṣatriyasyeti vettha hasuyodhanasya gadayā bhaṅktāsmyūrū mahāhaveiti pūrvaṃ pratijñātaṃ bhīmena hi sabhātale

मैत्रेयेणाभिशप्तश्च पूर्वमेव महर्षिणाऊरू भेत्स्यति ते भीमो गदयेति परंतपअतो दोषं न पश्यामि मा क्रुधस्त्वं प्रलम्बहन्

maitreyeṇābhiśaptaśca pūrvameva maharṣiṇāūrū bhetsyati te bhīmo gadayeti paraṃtapaato doṣaṃ na paśyāmi mā krudhastvaṃ pralambahan

यौनैर्हार्दैश्च संबन्धैः संबद्धाः स्मेह पाण्डवैःतेषां वृद्ध्याभिवृद्धिर्नो मा क्रुधः पुरुषर्षभ

yaunairhārdaiśca saṃbandhaiḥ saṃbaddhāḥ smeha pāṇḍavaiḥteṣāṃ vṛddhyābhivṛddhirno mā krudhaḥ puruṣarṣabha

राम उवाच · rāma uvāca

धर्मः सुचरितः सद्भिः सह द्वाभ्यां नियच्छतिअर्थश्चात्यर्थलुब्धस्य कामश्चातिप्रसङ्गिनः

dharmaḥ sucaritaḥ sadbhiḥ saha dvābhyāṃ niyacchatiarthaścātyarthalubdhasya kāmaścātiprasaṅginaḥ

धर्मार्थौ धर्मकामौ च कामार्थौ चाप्यपीडयन्धर्मार्थकामान्योऽभ्येति सोऽत्यन्तं सुखमश्नुते

dharmārthau dharmakāmau ca kāmārthau cāpyapīḍayandharmārthakāmānyo'bhyeti so'tyantaṃ sukhamaśnute

तदिदं व्याकुलं सर्वं कृतं धर्मस्य पीडनात्भीमसेनेन गोविन्द कामं त्वं तु यथात्थ माम्

tadidaṃ vyākulaṃ sarvaṃ kṛtaṃ dharmasya pīḍanātbhīmasenena govinda kāmaṃ tvaṃ tu yathāttha mām

वासुदेव उवाच · vāsudeva uvāca

अरोषणो हि धर्मात्मा सततं धर्मवत्सलःभवान्प्रख्यायते लोके तस्मात्संशाम्य मा क्रुधः

aroṣaṇo hi dharmātmā satataṃ dharmavatsalaḥbhavānprakhyāyate loke tasmātsaṃśāmya mā krudhaḥ

प्राप्तं कलियुगं विद्धि प्रतिज्ञां पाण्डवस्य चआनृण्यं यातु वैरस्य प्रतिज्ञायाश्च पाण्डवः

prāptaṃ kaliyugaṃ viddhi pratijñāṃ pāṇḍavasya caānṛṇyaṃ yātu vairasya pratijñāyāśca pāṇḍavaḥ

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

धर्मच्छलमपि श्रुत्वा केशवात्स विशां पतेनैव प्रीतमना रामो वचनं प्राह संसदि

dharmacchalamapi śrutvā keśavātsa viśāṃ patenaiva prītamanā rāmo vacanaṃ prāha saṃsadi

हत्वाधर्मेण राजानं धर्मात्मानं सुयोधनम्जिह्मयोधीति लोकेऽस्मिन्ख्यातिं यास्यति पाण्डवः

hatvādharmeṇa rājānaṃ dharmātmānaṃ suyodhanamjihmayodhīti loke'sminkhyātiṃ yāsyati pāṇḍavaḥ

दुर्योधनोऽपि धर्मात्मा गतिं यास्यति शाश्वतीम्ऋजुयोधी हतो राजा धार्तराष्ट्रो नराधिपः

duryodhano'pi dharmātmā gatiṃ yāsyati śāśvatīmṛjuyodhī hato rājā dhārtarāṣṭro narādhipaḥ

युद्धदीक्षां प्रविश्याजौ रणयज्ञं वितत्य चहुत्वात्मानममित्राग्नौ प्राप चावभृथं यशः

yuddhadīkṣāṃ praviśyājau raṇayajñaṃ vitatya cahutvātmānamamitrāgnau prāpa cāvabhṛthaṃ yaśaḥ

इत्युक्त्वा रथमास्थाय रौहिणेयः प्रतापवान्श्वेताभ्रशिखराकारः प्रययौ द्वारकां प्रति

ityuktvā rathamāsthāya rauhiṇeyaḥ pratāpavānśvetābhraśikharākāraḥ prayayau dvārakāṃ prati

पाञ्चालाश्च सवार्ष्णेयाः पाण्डवाश्च विशां पतेरामे द्वारवतीं याते नातिप्रमनसोऽभवन्

pāñcālāśca savārṣṇeyāḥ pāṇḍavāśca viśāṃ paterāme dvāravatīṃ yāte nātipramanaso'bhavan

ततो युधिष्ठिरं दीनं चिन्तापरमधोमुखम्शोकोपहतसंकल्पं वासुदेवोऽब्रवीदिदम्

tato yudhiṣṭhiraṃ dīnaṃ cintāparamadhomukhamśokopahatasaṃkalpaṃ vāsudevo'bravīdidam

धर्मराज किमर्थं त्वमधर्ममनुमन्यसेहतबन्धोर्यदेतस्य पतितस्य विचेतसः

dharmarāja kimarthaṃ tvamadharmamanumanyasehatabandhoryadetasya patitasya vicetasaḥ

दुर्योधनस्य भीमेन मृद्यमानं शिरः पदाउपप्रेक्षसि कस्मात्त्वं धर्मज्ञः सन्नराधिप

duryodhanasya bhīmena mṛdyamānaṃ śiraḥ padāupaprekṣasi kasmāttvaṃ dharmajñaḥ sannarādhipa

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

न ममैतत्प्रियं कृष्ण यद्राजानं वृकोदरःपदा मूर्ध्न्यस्पृशत्क्रोधान्न च हृष्ये कुलक्षये

na mamaitatpriyaṃ kṛṣṇa yadrājānaṃ vṛkodaraḥpadā mūrdhnyaspṛśatkrodhānna ca hṛṣye kulakṣaye

निकृत्या निकृता नित्यं धृतराष्ट्रसुतैर्वयम्बहूनि परुषाण्युक्त्वा वनं प्रस्थापिताः स्म ह

nikṛtyā nikṛtā nityaṃ dhṛtarāṣṭrasutairvayambahūni paruṣāṇyuktvā vanaṃ prasthāpitāḥ sma ha

भीमसेनस्य तद्दुःखमतीव हृदि वर्ततेइति संचिन्त्य वार्ष्णेय मयैतत्समुपेक्षितम्

bhīmasenasya tadduḥkhamatīva hṛdi vartateiti saṃcintya vārṣṇeya mayaitatsamupekṣitam

तस्माद्धत्वाकृतप्रज्ञं लुब्धं कामवशानुगम्लभतां पाण्डवः कामं धर्मेऽधर्मेऽपि वा कृते

tasmāddhatvākṛtaprajñaṃ lubdhaṃ kāmavaśānugamlabhatāṃ pāṇḍavaḥ kāmaṃ dharme'dharme'pi vā kṛte

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

इत्युक्ते धर्मराजेन वासुदेवोऽब्रवीदिदम्काममस्त्वेवमिति वै कृच्छ्राद्यदुकुलोद्वहः

ityukte dharmarājena vāsudevo'bravīdidamkāmamastvevamiti vai kṛcchrādyadukulodvahaḥ

इत्युक्तो वासुदेवेन भीमप्रियहितैषिणाअन्वमोदत तत्सर्वं यद्भीमेन कृतं युधि

ityukto vāsudevena bhīmapriyahitaiṣiṇāanvamodata tatsarvaṃ yadbhīmena kṛtaṃ yudhi

भीमसेनोऽपि हत्वाजौ तव पुत्रममर्षणःअभिवाद्याग्रतः स्थित्वा संप्रहृष्टः कृताञ्जलिः

bhīmaseno'pi hatvājau tava putramamarṣaṇaḥabhivādyāgrataḥ sthitvā saṃprahṛṣṭaḥ kṛtāñjaliḥ

प्रोवाच सुमहातेजा धर्मराजं युधिष्ठिरम्हर्षादुत्फुल्लनयनो जितकाशी विशां पते

provāca sumahātejā dharmarājaṃ yudhiṣṭhiramharṣādutphullanayano jitakāśī viśāṃ pate

तवाद्य पृथिवी राजन्क्षेमा निहतकण्टकातां प्रशाधि महाराज स्वधर्ममनुपालयन्

tavādya pṛthivī rājankṣemā nihatakaṇṭakātāṃ praśādhi mahārāja svadharmamanupālayan

यस्तु कर्तास्य वैरस्य निकृत्या निकृतिप्रियःसोऽयं विनिहतः शेते पृथिव्यां पृथिवीपते

yastu kartāsya vairasya nikṛtyā nikṛtipriyaḥso'yaṃ vinihataḥ śete pṛthivyāṃ pṛthivīpate

दुःशासनप्रभृतयः सर्वे ते चोग्रवादिनःराधेयः शकुनिश्चापि निहतास्तव शत्रवः

duḥśāsanaprabhṛtayaḥ sarve te cogravādinaḥrādheyaḥ śakuniścāpi nihatāstava śatravaḥ

सेयं रत्नसमाकीर्णा मही सवनपर्वताउपावृत्ता महाराज त्वामद्य निहतद्विषम्

seyaṃ ratnasamākīrṇā mahī savanaparvatāupāvṛttā mahārāja tvāmadya nihatadviṣam

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

गतं वैरस्य निधनं हतो राजा सुयोधनःकृष्णस्य मतमास्थाय विजितेयं वसुंधरा

gataṃ vairasya nidhanaṃ hato rājā suyodhanaḥkṛṣṇasya matamāsthāya vijiteyaṃ vasuṃdharā

दिष्ट्या गतस्त्वमानृण्यं मातुः कोपस्य चोभयोःदिष्ट्या जयसि दुर्धर्ष दिष्ट्या शत्रुर्निपातितः

diṣṭyā gatastvamānṛṇyaṃ mātuḥ kopasya cobhayoḥdiṣṭyā jayasi durdharṣa diṣṭyā śatrurnipātitaḥ