Parva.Adhyaya 9.60

धृतराष्ट्र उवाच · dhṛtarāṣṭra uvāca

हतं दुर्योधनं दृष्ट्वा भीमसेनेन संयुगेपाण्डवाः सृञ्जयाश्चैव किमकुर्वत संजय

hataṃ duryodhanaṃ dṛṣṭvā bhīmasenena saṃyugepāṇḍavāḥ sṛñjayāścaiva kimakurvata saṃjaya

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

हतं दुर्योधनं दृष्ट्वा भीमसेनेन संयुगेसिंहेनेव महाराज मत्तं वनगजं वने

hataṃ duryodhanaṃ dṛṣṭvā bhīmasenena saṃyugesiṃheneva mahārāja mattaṃ vanagajaṃ vane

प्रहृष्टमनसस्तत्र कृष्णेन सह पाण्डवाःपाञ्चालाः सृञ्जयाश्चैव निहते कुरुनन्दने

prahṛṣṭamanasastatra kṛṣṇena saha pāṇḍavāḥpāñcālāḥ sṛñjayāścaiva nihate kurunandane

आविध्यन्नुत्तरीयाणि सिंहनादांश्च नेदिरेनैतान्हर्षसमाविष्टानियं सेहे वसुंधरा

āvidhyannuttarīyāṇi siṃhanādāṃśca nedirenaitānharṣasamāviṣṭāniyaṃ sehe vasuṃdharā

धनूंष्यन्ये व्याक्षिपन्त ज्याश्चाप्यन्ये तथाक्षिपन्दध्मुरन्ये महाशङ्खानन्ये जघ्नुश्च दुन्दुभीः

dhanūṃṣyanye vyākṣipanta jyāścāpyanye tathākṣipandadhmuranye mahāśaṅkhānanye jaghnuśca dundubhīḥ

चिक्रीडुश्च तथैवान्ये जहसुश्च तवाहिताःअब्रुवंश्चासकृद्वीरा भीमसेनमिदं वचः

cikrīḍuśca tathaivānye jahasuśca tavāhitāḥabruvaṃścāsakṛdvīrā bhīmasenamidaṃ vacaḥ

दुष्करं भवता कर्म रणेऽद्य सुमहत्कृतम्कौरवेन्द्रं रणे हत्वा गदयातिकृतश्रमम्

duṣkaraṃ bhavatā karma raṇe'dya sumahatkṛtamkauravendraṃ raṇe hatvā gadayātikṛtaśramam

इन्द्रेणेव हि वृत्रस्य वधं परमसंयुगेत्वया कृतममन्यन्त शत्रोर्वधमिमं जनाः

indreṇeva hi vṛtrasya vadhaṃ paramasaṃyugetvayā kṛtamamanyanta śatrorvadhamimaṃ janāḥ

चरन्तं विविधान्मार्गान्मण्डलानि च सर्वशःदुर्योधनमिमं शूरं कोऽन्यो हन्याद्वृकोदरात्

carantaṃ vividhānmārgānmaṇḍalāni ca sarvaśaḥduryodhanamimaṃ śūraṃ ko'nyo hanyādvṛkodarāt

वैरस्य च गतः पारं त्वमिहान्यैः सुदुर्गमम्अशक्यमेतदन्येन संपादयितुमीदृशम्

vairasya ca gataḥ pāraṃ tvamihānyaiḥ sudurgamamaśakyametadanyena saṃpādayitumīdṛśam

कुञ्जरेणेव मत्तेन वीर संग्राममूर्धनिदुर्योधनशिरो दिष्ट्या पादेन मृदितं त्वया

kuñjareṇeva mattena vīra saṃgrāmamūrdhaniduryodhanaśiro diṣṭyā pādena mṛditaṃ tvayā

सिंहेन महिषस्येव कृत्वा संगरमद्भुतम्दुःशासनस्य रुधिरं दिष्ट्या पीतं त्वयानघ

siṃhena mahiṣasyeva kṛtvā saṃgaramadbhutamduḥśāsanasya rudhiraṃ diṣṭyā pītaṃ tvayānagha

ये विप्रकुर्वन्राजानं धर्मात्मानं युधिष्ठिरम्मूर्ध्नि तेषां कृतः पादो दिष्ट्या ते स्वेन कर्मणा

ye viprakurvanrājānaṃ dharmātmānaṃ yudhiṣṭhirammūrdhni teṣāṃ kṛtaḥ pādo diṣṭyā te svena karmaṇā

अमित्राणामधिष्ठानाद्वधाद्दुर्योधनस्य चभीम दिष्ट्या पृथिव्यां ते प्रथितं सुमहद्यशः

amitrāṇāmadhiṣṭhānādvadhādduryodhanasya cabhīma diṣṭyā pṛthivyāṃ te prathitaṃ sumahadyaśaḥ

एवं नूनं हते वृत्रे शक्रं नन्दन्ति बन्दिनःतथा त्वां निहतामित्रं वयं नन्दाम भारत

evaṃ nūnaṃ hate vṛtre śakraṃ nandanti bandinaḥtathā tvāṃ nihatāmitraṃ vayaṃ nandāma bhārata

दुर्योधनवधे यानि रोमाणि हृषितानि नःअद्यापि न विहृष्यन्ति तानि तद्विद्धि भारतइत्यब्रुवन्भीमसेनं वातिकास्तत्र संगताः

duryodhanavadhe yāni romāṇi hṛṣitāni naḥadyāpi na vihṛṣyanti tāni tadviddhi bhārataityabruvanbhīmasenaṃ vātikāstatra saṃgatāḥ

तान्हृष्टान्पुरुषव्याघ्रान्पाञ्चालान्पाण्डवैः सहब्रुवतः सदृशं तत्र प्रोवाच मधुसूदनः

tānhṛṣṭānpuruṣavyāghrānpāñcālānpāṇḍavaiḥ sahabruvataḥ sadṛśaṃ tatra provāca madhusūdanaḥ

न न्याय्यं निहतः शत्रुर्भूयो हन्तुं जनाधिपाःअसकृद्वाग्भिरुग्राभिर्निहतो ह्येष मन्दधीः

na nyāyyaṃ nihataḥ śatrurbhūyo hantuṃ janādhipāḥasakṛdvāgbhirugrābhirnihato hyeṣa mandadhīḥ

तदैवैष हतः पापो यदैव निरपत्रपःलुब्धः पापसहायश्च सुहृदां शासनातिगः

tadaivaiṣa hataḥ pāpo yadaiva nirapatrapaḥlubdhaḥ pāpasahāyaśca suhṛdāṃ śāsanātigaḥ

बहुशो विदुरद्रोणकृपगाङ्गेयसृञ्जयैःपाण्डुभ्यः प्रोच्यमानोऽपि पित्र्यमंशं न दत्तवान्

bahuśo viduradroṇakṛpagāṅgeyasṛñjayaiḥpāṇḍubhyaḥ procyamāno'pi pitryamaṃśaṃ na dattavān

नैष योग्योऽद्य मित्रं वा शत्रुर्वा पुरुषाधमःकिमनेनातिनुन्नेन वाग्भिः काष्ठसधर्मणा

naiṣa yogyo'dya mitraṃ vā śatrurvā puruṣādhamaḥkimanenātinunnena vāgbhiḥ kāṣṭhasadharmaṇā

रथेष्वारोहत क्षिप्रं गच्छामो वसुधाधिपाःदिष्ट्या हतोऽयं पापात्मा सामात्यज्ञातिबान्धवः

ratheṣvārohata kṣipraṃ gacchāmo vasudhādhipāḥdiṣṭyā hato'yaṃ pāpātmā sāmātyajñātibāndhavaḥ

इति श्रुत्वा त्वधिक्षेपं कृष्णाद्दुर्योधनो नृपःअमर्षवशमापन्न उदतिष्ठद्विशां पते

iti śrutvā tvadhikṣepaṃ kṛṣṇādduryodhano nṛpaḥamarṣavaśamāpanna udatiṣṭhadviśāṃ pate

स्फिग्देशेनोपविष्टः स दोर्भ्यां विष्टभ्य मेदिनीम्दृष्टिं भ्रूसंकटां कृत्वा वासुदेवे न्यपातयत्

sphigdeśenopaviṣṭaḥ sa dorbhyāṃ viṣṭabhya medinīmdṛṣṭiṃ bhrūsaṃkaṭāṃ kṛtvā vāsudeve nyapātayat

अर्धोन्नतशरीरस्य रूपमासीन्नृपस्य तत्क्रुद्धस्याशीविषस्येव च्छिन्नपुच्छस्य भारत

ardhonnataśarīrasya rūpamāsīnnṛpasya tatkruddhasyāśīviṣasyeva cchinnapucchasya bhārata

प्राणान्तकरणीं घोरां वेदनामविचिन्तयन्दुर्योधनो वासुदेवं वाग्भिरुग्राभिरार्दयत्

prāṇāntakaraṇīṃ ghorāṃ vedanāmavicintayanduryodhano vāsudevaṃ vāgbhirugrābhirārdayat

कंसदासस्य दायाद न ते लज्जास्त्यनेन वैअधर्मेण गदायुद्धे यदहं विनिपातितः

kaṃsadāsasya dāyāda na te lajjāstyanena vaiadharmeṇa gadāyuddhe yadahaṃ vinipātitaḥ

ऊरू भिन्धीति भीमस्य स्मृतिं मिथ्या प्रयच्छताकिं न विज्ञातमेतन्मे यदर्जुनमवोचथाः

ūrū bhindhīti bhīmasya smṛtiṃ mithyā prayacchatākiṃ na vijñātametanme yadarjunamavocathāḥ

घातयित्वा महीपालानृजुयुद्धान्सहस्रशःजिह्मैरुपायैर्बहुभिर्न ते लज्जा न ते घृणा

ghātayitvā mahīpālānṛjuyuddhānsahasraśaḥjihmairupāyairbahubhirna te lajjā na te ghṛṇā

अहन्यहनि शूराणां कुर्वाणः कदनं महत्शिखण्डिनं पुरस्कृत्य घातितस्ते पितामहः

ahanyahani śūrāṇāṃ kurvāṇaḥ kadanaṃ mahatśikhaṇḍinaṃ puraskṛtya ghātitaste pitāmahaḥ

अश्वत्थाम्नः सनामानं हत्वा नागं सुदुर्मतेआचार्यो न्यासितः शस्त्रं किं तन्न विदितं मम

aśvatthāmnaḥ sanāmānaṃ hatvā nāgaṃ sudurmateācāryo nyāsitaḥ śastraṃ kiṃ tanna viditaṃ mama

स चानेन नृशंसेन धृष्टद्युम्नेन वीर्यवान्पात्यमानस्त्वया दृष्टो न चैनं त्वमवारयः

sa cānena nṛśaṃsena dhṛṣṭadyumnena vīryavānpātyamānastvayā dṛṣṭo na cainaṃ tvamavārayaḥ

वधार्थं पाण्डुपुत्रस्य याचितां शक्तिमेव चघटोत्कचे व्यंसयथाः कस्त्वत्तः पापकृत्तमः

vadhārthaṃ pāṇḍuputrasya yācitāṃ śaktimeva caghaṭotkace vyaṃsayathāḥ kastvattaḥ pāpakṛttamaḥ

छिन्नबाहुः प्रायगतस्तथा भूरिश्रवा बलीत्वया निसृष्टेन हतः शैनेयेन दुरात्मना

chinnabāhuḥ prāyagatastathā bhūriśravā balītvayā nisṛṣṭena hataḥ śaineyena durātmanā

कुर्वाणश्चोत्तमं कर्म कर्णः पार्थजिगीषयाव्यंसनेनाश्वसेनस्य पन्नगेन्द्रसुतस्य वै

kurvāṇaścottamaṃ karma karṇaḥ pārthajigīṣayāvyaṃsanenāśvasenasya pannagendrasutasya vai

पुनश्च पतिते चक्रे व्यसनार्तः पराजितःपातितः समरे कर्णश्चक्रव्यग्रोऽग्रणीर्नृणाम्

punaśca patite cakre vyasanārtaḥ parājitaḥpātitaḥ samare karṇaścakravyagro'graṇīrnṛṇām

यदि मां चापि कर्णं च भीष्मद्रोणौ च संयुगेऋजुना प्रतियुध्येथा न ते स्याद्विजयो ध्रुवम्

yadi māṃ cāpi karṇaṃ ca bhīṣmadroṇau ca saṃyugeṛjunā pratiyudhyethā na te syādvijayo dhruvam

त्वया पुनरनार्येण जिह्ममार्गेण पार्थिवाःस्वधर्ममनुतिष्ठन्तो वयं चान्ये च घातिताः

tvayā punaranāryeṇa jihmamārgeṇa pārthivāḥsvadharmamanutiṣṭhanto vayaṃ cānye ca ghātitāḥ

वासुदेव उवाच · vāsudeva uvāca

हतस्त्वमसि गान्धारे सभ्रातृसुतबान्धवःसगणः ससुहृच्चैव पापमार्गमनुष्ठितः

hatastvamasi gāndhāre sabhrātṛsutabāndhavaḥsagaṇaḥ sasuhṛccaiva pāpamārgamanuṣṭhitaḥ

तवैव दुष्कृतैर्वीरौ भीष्मद्रोणौ निपातितौकर्णश्च निहतः संख्ये तव शीलानुवर्तकः

tavaiva duṣkṛtairvīrau bhīṣmadroṇau nipātitaukarṇaśca nihataḥ saṃkhye tava śīlānuvartakaḥ

याच्यमानो मया मूढ पित्र्यमंशं न दित्ससिपाण्डवेभ्यः स्वराज्यार्धं लोभाच्छकुनिनिश्चयात्

yācyamāno mayā mūḍha pitryamaṃśaṃ na ditsasipāṇḍavebhyaḥ svarājyārdhaṃ lobhācchakuniniścayāt

विषं ते भीमसेनाय दत्तं सर्वे च पाण्डवाःप्रदीपिता जतुगृहे मात्रा सह सुदुर्मते

viṣaṃ te bhīmasenāya dattaṃ sarve ca pāṇḍavāḥpradīpitā jatugṛhe mātrā saha sudurmate

सभायां याज्ञसेनी च कृष्टा द्यूते रजस्वलातदैव तावद्दुष्टात्मन्वध्यस्त्वं निरपत्रपः

sabhāyāṃ yājñasenī ca kṛṣṭā dyūte rajasvalātadaiva tāvadduṣṭātmanvadhyastvaṃ nirapatrapaḥ

अनक्षज्ञं च धर्मज्ञं सौबलेनाक्षवेदिनानिकृत्या यत्पराजैषीस्तस्मादसि हतो रणे

anakṣajñaṃ ca dharmajñaṃ saubalenākṣavedinānikṛtyā yatparājaiṣīstasmādasi hato raṇe

जयद्रथेन पापेन यत्कृष्णा क्लेशिता वनेयातेषु मृगयां तेषु तृणबिन्दोरथाश्रमे

jayadrathena pāpena yatkṛṣṇā kleśitā vaneyāteṣu mṛgayāṃ teṣu tṛṇabindorathāśrame

अभिमन्युश्च यद्बाल एको बहुभिराहवेत्वद्दोषैर्निहतः पाप तस्मादसि हतो रणे

abhimanyuśca yadbāla eko bahubhirāhavetvaddoṣairnihataḥ pāpa tasmādasi hato raṇe

दुर्योधन उवाच · duryodhana uvāca

अधीतं विधिवद्दत्तं भूः प्रशास्ता ससागरामूर्ध्नि स्थितममित्राणां को नु स्वन्ततरो मया

adhītaṃ vidhivaddattaṃ bhūḥ praśāstā sasāgarāmūrdhni sthitamamitrāṇāṃ ko nu svantataro mayā

यदिष्टं क्षत्रबन्धूनां स्वधर्ममनुपश्यताम्तदिदं निधनं प्राप्तं को नु स्वन्ततरो मया

yadiṣṭaṃ kṣatrabandhūnāṃ svadharmamanupaśyatāmtadidaṃ nidhanaṃ prāptaṃ ko nu svantataro mayā

देवार्हा मानुषा भोगाः प्राप्ता असुलभा नृपैःऐश्वर्यं चोत्तमं प्राप्तं को नु स्वन्ततरो मया

devārhā mānuṣā bhogāḥ prāptā asulabhā nṛpaiḥaiśvaryaṃ cottamaṃ prāptaṃ ko nu svantataro mayā

ससुहृत्सानुबन्धश्च स्वर्गं गन्ताहमच्युतयूयं विहतसंकल्पाः शोचन्तो वर्तयिष्यथ

sasuhṛtsānubandhaśca svargaṃ gantāhamacyutayūyaṃ vihatasaṃkalpāḥ śocanto vartayiṣyatha

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

अस्य वाक्यस्य निधने कुरुराजस्य भारतअपतत्सुमहद्वर्षं पुष्पाणां पुण्यगन्धिनाम्

asya vākyasya nidhane kururājasya bhārataapatatsumahadvarṣaṃ puṣpāṇāṃ puṇyagandhinām

अवादयन्त गन्धर्वा जगुश्चाप्सरसां गणाःसिद्धाश्च मुमुचुर्वाचः साधु साध्विति भारत

avādayanta gandharvā jaguścāpsarasāṃ gaṇāḥsiddhāśca mumucurvācaḥ sādhu sādhviti bhārata

ववौ च सुरभिर्वायुः पुण्यगन्धो मृदुः सुखःव्यराजतामलं चैव नभो वैडूर्यसंनिभम्

vavau ca surabhirvāyuḥ puṇyagandho mṛduḥ sukhaḥvyarājatāmalaṃ caiva nabho vaiḍūryasaṃnibham

अत्यद्भुतानि ते दृष्ट्वा वासुदेवपुरोगमाःदुर्योधनस्य पूजां च दृष्ट्वा व्रीडामुपागमन्

atyadbhutāni te dṛṣṭvā vāsudevapurogamāḥduryodhanasya pūjāṃ ca dṛṣṭvā vrīḍāmupāgaman

हतांश्चाधर्मतः श्रुत्वा शोकार्ताः शुशुचुर्हि तेभीष्मं द्रोणं तथा कर्णं भूरिश्रवसमेव च

hatāṃścādharmataḥ śrutvā śokārtāḥ śuśucurhi tebhīṣmaṃ droṇaṃ tathā karṇaṃ bhūriśravasameva ca

तांस्तु चिन्तापरान्दृष्ट्वा पाण्डवान्दीनचेतसःप्रोवाचेदं वचः कृष्णो मेघदुन्दुभिनिस्वनः

tāṃstu cintāparāndṛṣṭvā pāṇḍavāndīnacetasaḥprovācedaṃ vacaḥ kṛṣṇo meghadundubhinisvanaḥ

नैष शक्योऽतिशीघ्रास्त्रस्ते च सर्वे महारथाःऋजुयुद्धेन विक्रान्ता हन्तुं युष्माभिराहवे

naiṣa śakyo'tiśīghrāstraste ca sarve mahārathāḥṛjuyuddhena vikrāntā hantuṃ yuṣmābhirāhave

उपाया विहिता ह्येते मया तस्मान्नराधिपाःअन्यथा पाण्डवेयानां नाभविष्यज्जयः क्वचित्

upāyā vihitā hyete mayā tasmānnarādhipāḥanyathā pāṇḍaveyānāṃ nābhaviṣyajjayaḥ kvacit

ते हि सर्वे महात्मानश्चत्वारोऽतिरथा भुविन शक्या धर्मतो हन्तुं लोकपालैरपि स्वयम्

te hi sarve mahātmānaścatvāro'tirathā bhuvina śakyā dharmato hantuṃ lokapālairapi svayam

तथैवायं गदापाणिर्धार्तराष्ट्रो गतक्लमःन शक्यो धर्मतो हन्तुं कालेनापीह दण्डिना

tathaivāyaṃ gadāpāṇirdhārtarāṣṭro gataklamaḥna śakyo dharmato hantuṃ kālenāpīha daṇḍinā

न च वो हृदि कर्तव्यं यदयं घातितो नृपःमिथ्यावध्यास्तथोपायैर्बहवः शत्रवोऽधिकाः

na ca vo hṛdi kartavyaṃ yadayaṃ ghātito nṛpaḥmithyāvadhyāstathopāyairbahavaḥ śatravo'dhikāḥ

पूर्वैरनुगतो मार्गो देवैरसुरघातिभिःसद्भिश्चानुगतः पन्थाः स सर्वैरनुगम्यते

pūrvairanugato mārgo devairasuraghātibhiḥsadbhiścānugataḥ panthāḥ sa sarvairanugamyate

कृतकृत्याः स्म सायाह्ने निवासं रोचयामहेसाश्वनागरथाः सर्वे विश्रमामो नराधिपाः

kṛtakṛtyāḥ sma sāyāhne nivāsaṃ rocayāmahesāśvanāgarathāḥ sarve viśramāmo narādhipāḥ

वासुदेववचः श्रुत्वा तदानीं पाण्डवैः सहपाञ्चाला भृशसंहृष्टा विनेदुः सिंहसंघवत्

vāsudevavacaḥ śrutvā tadānīṃ pāṇḍavaiḥ sahapāñcālā bhṛśasaṃhṛṣṭā vineduḥ siṃhasaṃghavat

ततः प्राध्मापयञ्शङ्खान्पाञ्चजन्यं च माधवःहृष्टा दुर्योधनं दृष्ट्वा निहतं पुरुषर्षभाः

tataḥ prādhmāpayañśaṅkhānpāñcajanyaṃ ca mādhavaḥhṛṣṭā duryodhanaṃ dṛṣṭvā nihataṃ puruṣarṣabhāḥ