Parva.Adhyaya 9.62

जनमेजय उवाच · janamejaya uvāca

किमर्थं राजशार्दूलो धर्मराजो युधिष्ठिरःगान्धार्याः प्रेषयामास वासुदेवं परंतपम्

kimarthaṃ rājaśārdūlo dharmarājo yudhiṣṭhiraḥgāndhāryāḥ preṣayāmāsa vāsudevaṃ paraṃtapam

यदा पूर्वं गतः कृष्णः शमार्थं कौरवान्प्रतिन च तं लब्धवान्कामं ततो युद्धमभूदिदम्

yadā pūrvaṃ gataḥ kṛṣṇaḥ śamārthaṃ kauravānpratina ca taṃ labdhavānkāmaṃ tato yuddhamabhūdidam

निहतेषु तु योधेषु हते दुर्योधने तथापृथिव्यां पाण्डवेयस्य निःसपत्ने कृते युधि

nihateṣu tu yodheṣu hate duryodhane tathāpṛthivyāṃ pāṇḍaveyasya niḥsapatne kṛte yudhi

विद्रुते शिबिरे शून्ये प्राप्ते यशसि चोत्तमेकिं नु तत्कारणं ब्रह्मन्येन कृष्णो गतः पुनः

vidrute śibire śūnye prāpte yaśasi cottamekiṃ nu tatkāraṇaṃ brahmanyena kṛṣṇo gataḥ punaḥ

न चैतत्कारणं ब्रह्मन्नल्पं वै प्रतिभाति मेयत्रागमदमेयात्मा स्वयमेव जनार्दनः

na caitatkāraṇaṃ brahmannalpaṃ vai pratibhāti meyatrāgamadameyātmā svayameva janārdanaḥ

तत्त्वतो वै समाचक्ष्व सर्वमध्वर्युसत्तमयच्चात्र कारणं ब्रह्मन्कार्यस्यास्य विनिश्चये

tattvato vai samācakṣva sarvamadhvaryusattamayaccātra kāraṇaṃ brahmankāryasyāsya viniścaye

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

त्वद्युक्तोऽयमनुप्रश्नो यन्मां पृच्छसि पार्थिवतत्तेऽहं संप्रवक्ष्यामि यथावद्भरतर्षभ

tvadyukto'yamanupraśno yanmāṃ pṛcchasi pārthivatatte'haṃ saṃpravakṣyāmi yathāvadbharatarṣabha

हतं दुर्योधनं दृष्ट्वा भीमसेनेन संयुगेव्युत्क्रम्य समयं राजन्धार्तराष्ट्रं महाबलम्

hataṃ duryodhanaṃ dṛṣṭvā bhīmasenena saṃyugevyutkramya samayaṃ rājandhārtarāṣṭraṃ mahābalam

अन्यायेन हतं दृष्ट्वा गदायुद्धेन भारतयुधिष्ठिरं महाराज महद्भयमथाविशत्

anyāyena hataṃ dṛṣṭvā gadāyuddhena bhāratayudhiṣṭhiraṃ mahārāja mahadbhayamathāviśat

चिन्तयानो महाभागां गान्धारीं तपसान्विताम्घोरेण तपसा युक्तां त्रैलोक्यमपि सा दहेत्

cintayāno mahābhāgāṃ gāndhārīṃ tapasānvitāmghoreṇa tapasā yuktāṃ trailokyamapi sā dahet

तस्य चिन्तयमानस्य बुद्धिः समभवत्तदागान्धार्याः क्रोधदीप्तायाः पूर्वं प्रशमनं भवेत्

tasya cintayamānasya buddhiḥ samabhavattadāgāndhāryāḥ krodhadīptāyāḥ pūrvaṃ praśamanaṃ bhavet

सा हि पुत्रवधं श्रुत्वा कृतमस्माभिरीदृशम्मानसेनाग्निना क्रुद्धा भस्मसान्नः करिष्यति

sā hi putravadhaṃ śrutvā kṛtamasmābhirīdṛśammānasenāgninā kruddhā bhasmasānnaḥ kariṣyati

कथं दुःखमिदं तीव्रं गान्धारी प्रसहिष्यतिश्रुत्वा विनिहतं पुत्रं छलेनाजिह्मयोधिनम्

kathaṃ duḥkhamidaṃ tīvraṃ gāndhārī prasahiṣyatiśrutvā vinihataṃ putraṃ chalenājihmayodhinam

एवं विचिन्त्य बहुधा भयशोकसमन्वितःवासुदेवमिदं वाक्यं धर्मराजोऽभ्यभाषत

evaṃ vicintya bahudhā bhayaśokasamanvitaḥvāsudevamidaṃ vākyaṃ dharmarājo'bhyabhāṣata

तव प्रसादाद्गोविन्द राज्यं निहतकण्टकम्अप्राप्यं मनसापीह प्राप्तमस्माभिरच्युत

tava prasādādgovinda rājyaṃ nihatakaṇṭakamaprāpyaṃ manasāpīha prāptamasmābhiracyuta

प्रत्यक्षं मे महाबाहो संग्रामे रोमहर्षणेविमर्दः सुमहान्प्राप्तस्त्वया यादवनन्दन

pratyakṣaṃ me mahābāho saṃgrāme romaharṣaṇevimardaḥ sumahānprāptastvayā yādavanandana

त्वया देवासुरे युद्धे वधार्थममरद्विषाम्यथा साह्यं पुरा दत्तं हताश्च विबुधद्विषः

tvayā devāsure yuddhe vadhārthamamaradviṣāmyathā sāhyaṃ purā dattaṃ hatāśca vibudhadviṣaḥ

साह्यं तथा महाबाहो दत्तमस्माकमच्युतसारथ्येन च वार्ष्णेय भवता यद्धृता वयम्

sāhyaṃ tathā mahābāho dattamasmākamacyutasārathyena ca vārṣṇeya bhavatā yaddhṛtā vayam

यदि न त्वं भवेन्नाथः फल्गुनस्य महारणेकथं शक्यो रणे जेतुं भवेदेष बलार्णवः

yadi na tvaṃ bhavennāthaḥ phalgunasya mahāraṇekathaṃ śakyo raṇe jetuṃ bhavedeṣa balārṇavaḥ

गदाप्रहारा विपुलाः परिघैश्चापि ताडनम्शक्तिभिर्भिण्डिपालैश्च तोमरैः सपरश्वधैः

gadāprahārā vipulāḥ parighaiścāpi tāḍanamśaktibhirbhiṇḍipālaiśca tomaraiḥ saparaśvadhaiḥ

वाचश्च परुषाः प्राप्तास्त्वया ह्यस्मद्धितैषिणाताश्च ते सफलाः सर्वा हते दुर्योधनेऽच्युत

vācaśca paruṣāḥ prāptāstvayā hyasmaddhitaiṣiṇātāśca te saphalāḥ sarvā hate duryodhane'cyuta

गान्धार्या हि महाबाहो क्रोधं बुध्यस्व माधवसा हि नित्यं महाभागा तपसोग्रेण कर्शिता

gāndhāryā hi mahābāho krodhaṃ budhyasva mādhavasā hi nityaṃ mahābhāgā tapasogreṇa karśitā

पुत्रपौत्रवधं श्रुत्वा ध्रुवं नः संप्रधक्ष्यतितस्याः प्रसादनं वीर प्राप्तकालं मतं मम

putrapautravadhaṃ śrutvā dhruvaṃ naḥ saṃpradhakṣyatitasyāḥ prasādanaṃ vīra prāptakālaṃ mataṃ mama

कश्च तां क्रोधदीप्ताक्षीं पुत्रव्यसनकर्शिताम्वीक्षितुं पुरुषः शक्तस्त्वामृते पुरुषोत्तम

kaśca tāṃ krodhadīptākṣīṃ putravyasanakarśitāmvīkṣituṃ puruṣaḥ śaktastvāmṛte puruṣottama

तत्र मे गमनं प्राप्तं रोचते तव माधवगान्धार्याः क्रोधदीप्तायाः प्रशमार्थमरिंदम

tatra me gamanaṃ prāptaṃ rocate tava mādhavagāndhāryāḥ krodhadīptāyāḥ praśamārthamariṃdama

त्वं हि कर्ता विकर्ता च लोकानां प्रभवाप्ययःहेतुकारणसंयुक्तैर्वाक्यैः कालसमीरितैः

tvaṃ hi kartā vikartā ca lokānāṃ prabhavāpyayaḥhetukāraṇasaṃyuktairvākyaiḥ kālasamīritaiḥ

क्षिप्रमेव महाप्राज्ञ गान्धारीं शमयिष्यसिपितामहश्च भगवान्कृष्णस्तत्र भविष्यति

kṣiprameva mahāprājña gāndhārīṃ śamayiṣyasipitāmahaśca bhagavānkṛṣṇastatra bhaviṣyati

सर्वथा ते महाबाहो गान्धार्याः क्रोधनाशनम्कर्तव्यं सात्वतश्रेष्ठ पाण्डवानां हितैषिणा

sarvathā te mahābāho gāndhāryāḥ krodhanāśanamkartavyaṃ sātvataśreṣṭha pāṇḍavānāṃ hitaiṣiṇā

धर्मराजस्य वचनं श्रुत्वा यदुकुलोद्वहःआमन्त्र्य दारुकं प्राह रथः सज्जो विधीयताम्

dharmarājasya vacanaṃ śrutvā yadukulodvahaḥāmantrya dārukaṃ prāha rathaḥ sajjo vidhīyatām

केशवस्य वचः श्रुत्वा त्वरमाणोऽथ दारुकःन्यवेदयद्रथं सज्जं केशवाय महात्मने

keśavasya vacaḥ śrutvā tvaramāṇo'tha dārukaḥnyavedayadrathaṃ sajjaṃ keśavāya mahātmane

तं रथं यादवश्रेष्ठः समारुह्य परंतपःजगाम हास्तिनपुरं त्वरितः केशवो विभुः

taṃ rathaṃ yādavaśreṣṭhaḥ samāruhya paraṃtapaḥjagāma hāstinapuraṃ tvaritaḥ keśavo vibhuḥ

ततः प्रायान्महाराज माधवो भगवान्रथीनागसाह्वयमासाद्य प्रविवेश च वीर्यवान्

tataḥ prāyānmahārāja mādhavo bhagavānrathīnāgasāhvayamāsādya praviveśa ca vīryavān

प्रविश्य नगरं वीरो रथघोषेण नादयन्विदितो धृतराष्ट्रस्य सोऽवतीर्य रथोत्तमात्

praviśya nagaraṃ vīro rathaghoṣeṇa nādayanvidito dhṛtarāṣṭrasya so'vatīrya rathottamāt

अभ्यगच्छददीनात्मा धृतराष्ट्रनिवेशनम्पूर्वं चाभिगतं तत्र सोऽपश्यदृषिसत्तमम्

abhyagacchadadīnātmā dhṛtarāṣṭraniveśanampūrvaṃ cābhigataṃ tatra so'paśyadṛṣisattamam

पादौ प्रपीड्य कृष्णस्य राज्ञश्चापि जनार्दनःअभ्यवादयदव्यग्रो गान्धारीं चापि केशवः

pādau prapīḍya kṛṣṇasya rājñaścāpi janārdanaḥabhyavādayadavyagro gāndhārīṃ cāpi keśavaḥ

ततस्तु यादवश्रेष्ठो धृतराष्ट्रमधोक्षजःपाणिमालम्ब्य राज्ञः स सस्वरं प्ररुरोद ह

tatastu yādavaśreṣṭho dhṛtarāṣṭramadhokṣajaḥpāṇimālambya rājñaḥ sa sasvaraṃ praruroda ha

स मुहूर्तमिवोत्सृज्य बाष्पं शोकसमुद्भवम्प्रक्षाल्य वारिणा नेत्रे आचम्य च यथाविधिउवाच प्रश्रितं वाक्यं धृतराष्ट्रमरिंदमः

sa muhūrtamivotsṛjya bāṣpaṃ śokasamudbhavamprakṣālya vāriṇā netre ācamya ca yathāvidhiuvāca praśritaṃ vākyaṃ dhṛtarāṣṭramariṃdamaḥ

न तेऽस्त्यविदितं किंचिद्भूतभव्यस्य भारतकालस्य च यथा वृत्तं तत्ते सुविदितं प्रभो

na te'styaviditaṃ kiṃcidbhūtabhavyasya bhāratakālasya ca yathā vṛttaṃ tatte suviditaṃ prabho

यदिदं पाण्डवैः सर्वैस्तव चित्तानुरोधिभिःकथं कुलक्षयो न स्यात्तथा क्षत्रस्य भारत

yadidaṃ pāṇḍavaiḥ sarvaistava cittānurodhibhiḥkathaṃ kulakṣayo na syāttathā kṣatrasya bhārata

भ्रातृभिः समयं कृत्वा क्षान्तवान्धर्मवत्सलःद्यूतच्छलजितैः शक्तैर्वनवासोऽभ्युपागतः

bhrātṛbhiḥ samayaṃ kṛtvā kṣāntavāndharmavatsalaḥdyūtacchalajitaiḥ śaktairvanavāso'bhyupāgataḥ

अज्ञातवासचर्या च नानावेशसमावृतैःअन्ये च बहवः क्लेशास्त्वशक्तैरिव नित्यदा

ajñātavāsacaryā ca nānāveśasamāvṛtaiḥanye ca bahavaḥ kleśāstvaśaktairiva nityadā

मया च स्वयमागम्य युद्धकाल उपस्थितेसर्वलोकस्य सांनिध्ये ग्रामांस्त्वं पञ्च याचितः

mayā ca svayamāgamya yuddhakāla upasthitesarvalokasya sāṃnidhye grāmāṃstvaṃ pañca yācitaḥ

त्वया कालोपसृष्टेन लोभतो नापवर्जिताःतवापराधान्नृपते सर्वं क्षत्रं क्षयं गतम्

tvayā kālopasṛṣṭena lobhato nāpavarjitāḥtavāparādhānnṛpate sarvaṃ kṣatraṃ kṣayaṃ gatam

भीष्मेण सोमदत्तेन बाह्लिकेन कृपेण चद्रोणेन च सपुत्रेण विदुरेण च धीमतायाचितस्त्वं शमं नित्यं न च तत्कृतवानसि

bhīṣmeṇa somadattena bāhlikena kṛpeṇa cadroṇena ca saputreṇa vidureṇa ca dhīmatāyācitastvaṃ śamaṃ nityaṃ na ca tatkṛtavānasi

कालोपहतचित्तो हि सर्वो मुह्यति भारतयथा मूढो भवान्पूर्वमस्मिन्नर्थे समुद्यते

kālopahatacitto hi sarvo muhyati bhāratayathā mūḍho bhavānpūrvamasminnarthe samudyate

किमन्यत्कालयोगाद्धि दिष्टमेव परायणम्मा च दोषं महाराज पाण्डवेषु निवेशय

kimanyatkālayogāddhi diṣṭameva parāyaṇammā ca doṣaṃ mahārāja pāṇḍaveṣu niveśaya

अल्पोऽप्यतिक्रमो नास्ति पाण्डवानां महात्मनाम्धर्मतो न्यायतश्चैव स्नेहतश्च परंतप

alpo'pyatikramo nāsti pāṇḍavānāṃ mahātmanāmdharmato nyāyataścaiva snehataśca paraṃtapa

एतत्सर्वं तु विज्ञाय आत्मदोषकृतं फलम्असूयां पाण्डुपुत्रेषु न भवान्कर्तुमर्हति

etatsarvaṃ tu vijñāya ātmadoṣakṛtaṃ phalamasūyāṃ pāṇḍuputreṣu na bhavānkartumarhati

कुलं वंशश्च पिण्डश्च यच्च पुत्रकृतं फलम्गान्धार्यास्तव चैवाद्य पाण्डवेषु प्रतिष्ठितम्

kulaṃ vaṃśaśca piṇḍaśca yacca putrakṛtaṃ phalamgāndhāryāstava caivādya pāṇḍaveṣu pratiṣṭhitam

एतत्सर्वमनुध्यात्वा आत्मनश्च व्यतिक्रमम्शिवेन पाण्डवान्ध्याहि नमस्ते भरतर्षभ

etatsarvamanudhyātvā ātmanaśca vyatikramamśivena pāṇḍavāndhyāhi namaste bharatarṣabha

जानासि च महाबाहो धर्मराजस्य या त्वयिभक्तिर्भरतशार्दूल स्नेहश्चापि स्वभावतः

jānāsi ca mahābāho dharmarājasya yā tvayibhaktirbharataśārdūla snehaścāpi svabhāvataḥ

एतच्च कदनं कृत्वा शत्रूणामपकारिणाम्दह्यते स्म दिवारात्रं न च शर्माधिगच्छति

etacca kadanaṃ kṛtvā śatrūṇāmapakāriṇāmdahyate sma divārātraṃ na ca śarmādhigacchati

त्वां चैव नरशार्दूल गान्धारीं च यशस्विनीम्स शोचन्भरतश्रेष्ठ न शान्तिमधिगच्छति

tvāṃ caiva naraśārdūla gāndhārīṃ ca yaśasvinīmsa śocanbharataśreṣṭha na śāntimadhigacchati

ह्रिया च परयाविष्टो भवन्तं नाधिगच्छतिपुत्रशोकाभिसंतप्तं बुद्धिव्याकुलितेन्द्रियम्

hriyā ca parayāviṣṭo bhavantaṃ nādhigacchatiputraśokābhisaṃtaptaṃ buddhivyākulitendriyam

एवमुक्त्वा महाराज धृतराष्ट्रं यदूत्तमःउवाच परमं वाक्यं गान्धारीं शोककर्शिताम्

evamuktvā mahārāja dhṛtarāṣṭraṃ yadūttamaḥuvāca paramaṃ vākyaṃ gāndhārīṃ śokakarśitām

सौबलेयि निबोध त्वं यत्त्वां वक्ष्यामि सुव्रतेत्वत्समा नास्ति लोकेऽस्मिन्नद्य सीमन्तिनी शुभे

saubaleyi nibodha tvaṃ yattvāṃ vakṣyāmi suvratetvatsamā nāsti loke'sminnadya sīmantinī śubhe

जानामि च यथा राज्ञि सभायां मम संनिधौधर्मार्थसहितं वाक्यमुभयोः पक्षयोर्हितम्उक्तवत्यसि कल्याणि न च ते तनयैः श्रुतम्

jānāmi ca yathā rājñi sabhāyāṃ mama saṃnidhaudharmārthasahitaṃ vākyamubhayoḥ pakṣayorhitamuktavatyasi kalyāṇi na ca te tanayaiḥ śrutam

दुर्योधनस्त्वया चोक्तो जयार्थी परुषं वचःशृणु मूढ वचो मह्यं यतो धर्मस्ततो जयः

duryodhanastvayā cokto jayārthī paruṣaṃ vacaḥśṛṇu mūḍha vaco mahyaṃ yato dharmastato jayaḥ

तदिदं समनुप्राप्तं तव वाक्यं नृपात्मजेएवं विदित्वा कल्याणि मा स्म शोके मनः कृथाःपाण्डवानां विनाशाय मा ते बुद्धिः कदाचन

tadidaṃ samanuprāptaṃ tava vākyaṃ nṛpātmajeevaṃ viditvā kalyāṇi mā sma śoke manaḥ kṛthāḥpāṇḍavānāṃ vināśāya mā te buddhiḥ kadācana

शक्ता चासि महाभागे पृथिवीं सचराचराम्चक्षुषा क्रोधदीप्तेन निर्दग्धुं तपसो बलात्

śaktā cāsi mahābhāge pṛthivīṃ sacarācarāmcakṣuṣā krodhadīptena nirdagdhuṃ tapaso balāt

वासुदेववचः श्रुत्वा गान्धारी वाक्यमब्रवीत्एवमेतन्महाबाहो यथा वदसि केशव

vāsudevavacaḥ śrutvā gāndhārī vākyamabravītevametanmahābāho yathā vadasi keśava

आधिभिर्दह्यमानाया मतिः संचलिता ममसा मे व्यवस्थिता श्रुत्वा तव वाक्यं जनार्दन

ādhibhirdahyamānāyā matiḥ saṃcalitā mamasā me vyavasthitā śrutvā tava vākyaṃ janārdana

राज्ञस्त्वन्धस्य वृद्धस्य हतपुत्रस्य केशवत्वं गतिः सह तैर्वीरैः पाण्डवैर्द्विपदां वर

rājñastvandhasya vṛddhasya hataputrasya keśavatvaṃ gatiḥ saha tairvīraiḥ pāṇḍavairdvipadāṃ vara

एतावदुक्त्वा वचनं मुखं प्रच्छाद्य वाससापुत्रशोकाभिसंतप्ता गान्धारी प्ररुरोद ह

etāvaduktvā vacanaṃ mukhaṃ pracchādya vāsasāputraśokābhisaṃtaptā gāndhārī praruroda ha

तत एनां महाबाहुः केशवः शोककर्शिताम्हेतुकारणसंयुक्तैर्वाक्यैराश्वासयत्प्रभुः

tata enāṃ mahābāhuḥ keśavaḥ śokakarśitāmhetukāraṇasaṃyuktairvākyairāśvāsayatprabhuḥ

समाश्वास्य च गान्धारीं धृतराष्ट्रं च माधवःद्रौणेः संकल्पितं भावमन्वबुध्यत केशवः

samāśvāsya ca gāndhārīṃ dhṛtarāṣṭraṃ ca mādhavaḥdrauṇeḥ saṃkalpitaṃ bhāvamanvabudhyata keśavaḥ

ततस्त्वरित उत्थाय पादौ मूर्ध्ना प्रणम्य चद्वैपायनस्य राजेन्द्र ततः कौरवमब्रवीत्

tatastvarita utthāya pādau mūrdhnā praṇamya cadvaipāyanasya rājendra tataḥ kauravamabravīt

आपृच्छे त्वां कुरुश्रेष्ठ मा च शोके मनः कृथाःद्रौणेः पापोऽस्त्यभिप्रायस्तेनास्मि सहसोत्थितःपाण्डवानां वधे रात्रौ बुद्धिस्तेन प्रदर्शिता

āpṛcche tvāṃ kuruśreṣṭha mā ca śoke manaḥ kṛthāḥdrauṇeḥ pāpo'styabhiprāyastenāsmi sahasotthitaḥpāṇḍavānāṃ vadhe rātrau buddhistena pradarśitā

एतच्छ्रुत्वा तु वचनं गान्धार्या सहितोऽब्रवीत्धृतराष्ट्रो महाबाहुः केशवं केशिसूदनम्

etacchrutvā tu vacanaṃ gāndhāryā sahito'bravītdhṛtarāṣṭro mahābāhuḥ keśavaṃ keśisūdanam

शीघ्रं गच्छ महाबाहो पाण्डवान्परिपालयभूयस्त्वया समेष्यामि क्षिप्रमेव जनार्दनप्रायात्ततस्तु त्वरितो दारुकेण सहाच्युतः

śīghraṃ gaccha mahābāho pāṇḍavānparipālayabhūyastvayā sameṣyāmi kṣiprameva janārdanaprāyāttatastu tvarito dārukeṇa sahācyutaḥ

वासुदेवे गते राजन्धृतराष्ट्रं जनेश्वरम्आश्वासयदमेयात्मा व्यासो लोकनमस्कृतः

vāsudeve gate rājandhṛtarāṣṭraṃ janeśvaramāśvāsayadameyātmā vyāso lokanamaskṛtaḥ

वासुदेवोऽपि धर्मात्मा कृतकृत्यो जगाम हशिबिरं हास्तिनपुराद्दिदृक्षुः पाण्डवान्नृप

vāsudevo'pi dharmātmā kṛtakṛtyo jagāma haśibiraṃ hāstinapurāddidṛkṣuḥ pāṇḍavānnṛpa

आगम्य शिबिरं रात्रौ सोऽभ्यगच्छत पाण्डवान्तच्च तेभ्यः समाख्याय सहितस्तैः समाविशत्

āgamya śibiraṃ rātrau so'bhyagacchata pāṇḍavāntacca tebhyaḥ samākhyāya sahitastaiḥ samāviśat